Özet
Tutukevinden, ceza infaz kurumundan veya görevlilerin elinden kaçan tutuklu ya da hükümlü altı aydan bir yıla kadar hapis cezası alır, cebir veya tehdit varsa ceza bir yıldan üç yıla kadardır (TCK 292). İzinden dönmeyen veya iki günden fazla geç dönen hükümlü de bu suçtan yargılanır, iki güne kadar gecikme disiplin konusudur. Gözaltındakinin kaçması suç değildir, tazyik hapsindekinin kaçması suçtur. Kendiliğinden teslim olana altı ay içinde indirim yapılır.
Cezaevinden kaçmak, cezaevine götürülürken görevlilerin elinden kaçmak ya da izne çıkıp süresinde dönmemek ayrı bir suç oluşturur. Türk Ceza Kanunu bu suçu "hükümlü veya tutuklunun kaçması" başlığıyla 292. maddede düzenler. İzinden dönmemenin bu suç sayılıp sayılmayacağını ise Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanundaki iki gün kuralı belirler.
Bu yazıda suçun kimler tarafından işlenebileceğini, gözaltından kaçmanın ve tazyik hapsindeyken kaçmanın durumunu, izinden geç dönmede iki gün kuralını, kendiliğinden teslim olana yapılan indirimi, kaçmaya yardım eden aile üyelerinin sorumluluğunu ve yargılama kurallarını Yargıtay 8. Ceza Dairesinin 2023-2026 tarihli kararlarıyla anlatıyoruz.
Hükümlü veya Tutuklunun Kaçması Kısaca
1. Tutukevinden, ceza infaz kurumundan veya görevlilerin elinden kaçan tutuklu ya da hükümlü altı aydan bir yıla kadar hapis cezası alır. Cebir veya tehdit kullanılırsa ceza bir yıldan üç yıla kadardır.
2. İzinden dönmeyen veya iki günden fazla geç dönen hükümlü hakkında bu suç hükümleri uygulanır. İki gün veya daha az gecikme suç değildir, disiplin işlemi gerektirir.
3. Henüz tutuklama kararı olmayan gözaltındaki kişinin kaçması bu suçu oluşturmaz.
4. Kaçtıktan sonra kendiliğinden teslim olana cezada indirim yapılır. Kaçma altı ayı geçtiyse indirim yapılmaz, yakalananlar indirimden yararlanamaz.
5. Kaçmayı sağlayan ana, baba, çocuk, eş veya kardeşin cezası üçte bir oranında indirilir.
6. İzinden dönmeyen veya firar eden hükümlüye bir daha özel izin verilmez.
TCK 292 ve 293 Ne Diyor?
(2) Bu suçun, cebir veya tehdit kullanılarak işlenmesi halinde, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasına hükmolunur.
(3) Bu suçun, silahlı olarak ya da birden çok tutuklu veya hükümlü tarafından birlikte işlenmesi halinde, yukarıdaki fıkralara göre verilecek ceza bir katına kadar artırılır.
(4) Bu suçun işlenmesi sırasında kasten yaralama suçunun neticesi sebebiyle ağırlaşmış hallerinin veya kasten öldürme suçunun gerçekleşmesi ya da eşyaya zarar verilmesi durumunda, ayrıca bu suçlara ilişkin hükümlere göre cezaya hükmolunur.
(5) Bu maddede yazılı hükümler, ceza infaz kurumu dışında çalıştırılan hükümlüler ile hapis cezası adlî para cezasından çevrilmiş olanlar hakkında da uygulanır.
TCK m. 293 (Etkin pişmanlık). Tutuklu veya hükümlünün, kaçtıktan sonra etkin pişmanlık göstererek kendiliğinden teslim olması halinde, kaçtığı günden itibaren teslimin gerçekleştiği güne kadar geçen süre dikkate alınarak, verilecek cezanın altıda beşinden altıda birine kadarı indirilir. Ancak, kaçma süresinin altı ayı geçmesi halinde cezada indirim yapılmaz.
| Durum | Ceza |
|---|---|
| Tutukevinden, ceza infaz kurumundan veya görevlilerin elinden kaçma (TCK m. 292/1) | Altı aydan bir yıla kadar hapis |
| Kaçmanın cebir veya tehdit kullanılarak işlenmesi (TCK m. 292/2) | Bir yıldan üç yıla kadar hapis |
| Silahlı olarak ya da birden çok tutuklu veya hükümlüyle birlikte kaçma (TCK m. 292/3) | Ceza bir katına kadar artırılır |
| İzinden dönmeme veya iki günden fazla geç dönme (5275 sayılı Kanun m. 97/1) | TCK 292 ve izleyen maddeler uygulanır |
| İzin süresini iki gün veya daha az geçirme (5275 sayılı Kanun m. 97/2) | Suç değil, disiplin işlemi |
| Kaçtıktan sonra kendiliğinden teslim olma (TCK m. 293) | Cezanın altıda beşinden altıda birine kadarı indirilir, altı ayı geçen kaçmada indirim yok |
| Gözaltındakinin veya tutuklunun kaçmasını sağlama (TCK m. 294/1) | Bir yıldan üç yıla kadar hapis |
| Kaçmayı üstsoy, altsoy, eş veya kardeşin sağlaması (TCK m. 294/6) | Ceza üçte bir oranında indirilir |
İzinden dönmemenin hangi hâlde bu suç sayılacağını Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanunun 97. maddesi belirler. Adli para cezası ödenmediği için hapse çevrilen kişi de beşinci fıkra gereği bu suçun faili olabilir.
Suçun Faili Kimdir?
Suçun faili yalnız tutuklu veya hükümlüdür. 8. Ceza Dairesi, "Hükümlü veya tutuklunun kaçması suçunun oluşabilmesi için, hakkında tutuklama veya kesinleşmiş mahkûmiyet kararı bulunan kişinin, tutukevinden, ceza infaz kurumundan ya da gözetimi altında bulunduğu görevlilerin elinden kaçması gerektiği" belirtmiştir. Bu yüzden başka bir suçtan yakalanıp gözaltındayken hastaneye götürülen ve oradan kaçan kişi hakkında Daire, "başka bir suç nedeni ile yakalanan ve hakkında henüz tutuklama kararı olmayan sanığın, gözaltında, kolluk görevlilerinin gözetiminde iken, hastaneden kaçması şeklinde gerçekleşen olayda, atılı suçun yasal unsurları oluşmadığı gözetilmeden" beraat yerine mahkûmiyet kurulmasını bozma sebebi saydı (Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 14.02.2024, E. 2023/4970, K. 2024/1304). Gözaltındaki kişinin kaçması bu suçu oluşturmaz, ancak kaçış sırasında başka bir suç işlenmişse o suçtan ayrıca yargılama yapılabilir.
Tazyik Hapsindeyken Kaçmak
İcra ceza mahkemesinin verdiği tazyik hapsi bir ceza mahkûmiyeti değildir, ancak Yargıtay tazyik hapsindeki kişinin kaçmasını da bu suç kapsamında değerlendiriyor. Tazyik hapsine ilişkin kararı açık ceza infaz kurumunda çekerken firar eden sanık hakkında Daire, "suçunun unsurlarının oluşmadığına yönelik sanık müdafiinin temyiz itirazları yerinde görülmemiştir" (Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 05.12.2023, E. 2023/3185, K. 2023/9605). Tazyik hapsi nedeniyle hakkında yakalama kararı bulunan, yakalandıktan sonra hastane işlemleri bitip ekip otosuna bindirileceği sırada kaçan ve takip sonucu yakalanan sanığın mahkûmiyeti de onandı. Daire burada "olay tarihinde gözetimi altında bulunduğu görevlilerin elinden kaçarak atılı suçu gerçekleştirdiği anlaşıldığından" hükümde hukuka aykırılık görmedi (Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 19.01.2026, E. 2024/26249, K. 2026/739). Nafaka borcu nedeniyle verilen tazyik hapsinin şartlarını nafaka ödenmezse ne olur yazımızda anlattık.
İzinden Dönmeme ve Geç Dönme
Yüksek güvenlikli ceza infaz kurumlarında bulunanlar dışındaki hükümlülere mazeret izni, özel izin veya iş arama izni verilebilir ve izinde geçen süreler hükümlülükte geçmiş sayılır (5275 sayılı Kanun m. 93/1). Açık ceza infaz kurumundaki hükümlüye aileleriyle bağlarını sürdürmeleri için üç ayda bir, yol hariç yedi güne kadar özel izin verilebilir (m. 95).
İzin bitince kuruma dönmek hükümlünün kendi sorumluluğudur. Salgın döneminde izinli sayılan bir hükümlünün dosyasında Daire, "Covid-19 izninde sayılan hükümlülerin izinde geçen sürelerin hükümlülükte geçmiş sayılacağı ve halen hükümlü sıfatını taşımaları nedeniyle kuruma dönüş tarihini takip etmeleri konusunda kendilerinden azami özen ve dikkat beklenmektedir" vurguladı ve dönüş tarihinden sonra "hükümlü olan sanığın 48 saatlik ek süreyi de geçirerek" kuruma dönmeyen hükümlünün suçu işlediğini kabul etti (Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 22.02.2024, E. 2024/304, K. 2024/1669). Dönüş tarihinin e-Devlet ve cep telefonuna gönderilen SMS ile ayrıca bildirildiği başka bir dosyada da aynı sonuca varıldı (Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 03.12.2025, E. 2025/7873, K. 2025/9878).
İki Gün Kuralı ve Mazeretler
(2) İzin süresini iki gün veya daha az bir süre geçiren hükümlüler hakkında disiplin işlemi yapılır.
(3) İzinden dönmeyen veya iki günden fazla bir süre geçtikten sonra dönen hükümlüler ile firar eden hükümlülere bir daha özel izin verilmez.
Birinci fıkranın ikinci cümlesi ve üçüncü fıkra 2020'de 7242 sayılı Kanunla eklendi. Kanunda sayılan salgın, doğal afet, savaş ve seferberlik dışındaki mazeretler cezayı kendiliğinden kaldırmaz, ancak kastın varlığı her dosyada ayrıca değerlendirilir. Dönmesi gereken gün hafta sonuna ve sokağa çıkma yasağına denk gelen, bir gün sonra kendiliğinden infaz kalemine giden hükümlü hakkında Daire, "teslim olması gereken tarihten yalnızca bir gün sonra kendiliğinden infaz kalemine gitmesi üzerine açık ceza infaz kurumuna gönderilen sanığın firar kastı bulunmadığının açık olması karşısında" beraat kararında hukuka aykırılık görmedi (Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 28.11.2023, E. 2023/4009, K. 2023/9223).
Açık Cezaevinden Firar ve Nakil
Açık ceza infaz kurumu da bir ceza infaz kurumudur ve oradan firar eden hükümlü bu suçu işler. Açık Ceza İnfaz Kurumlarına Ayrılma Yönetmeliği, açık kurumdan ilk kez firar edip yakalanan ve hücreye koyma disiplin cezasıyla kapalı kuruma iade edilen hükümlünün, disiplin cezası kaldırıldıktan sonra diğer şartları taşıması ve bir daha firar etmeyeceğinin değerlendirilmesi hâlinde yeniden açık kuruma ayrılabileceğini düzenler (m. 13/2).
Kapalı kurumdan açık kuruma nakline karar verilip kendi imkânıyla yola çıkan, ancak süresinde yeni kuruma teslim olmayan hükümlü de suçu işler. Daire, böyle bir dosyada "Sanığın üzerine atılı suçun kesintisiz suçlardan olması nedeniyle suç tarihinin, sanığın yakalanarak hukuki kesintinin gerçekleştiği" gün olduğunu belirtti. Suç tarihinin yakalanma günü olması zamanaşımının hesabında önemlidir. Aynı kararda sanığın tekerrüre esas alınan suçu on sekiz yaşından küçükken işlediği anlaşıldığından tekerrür hükümlerinin uygulanması da hukuka aykırı bulundu (Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 02.06.2025, E. 2025/4406, K. 2025/4443).
Kendiliğinden Teslim ve Etkin Pişmanlık (TCK 293)
Kaçtıktan sonra kendiliğinden teslim olan tutuklu veya hükümlünün cezası, kaçmada geçen süreye göre altıda beşinden altıda birine kadar indirilir. Kaçma altı ayı geçmişse indirim yapılmaz (TCK m. 293). İndirim için teslimin gerçekten kendi iradesiyle olması gerekir.
- Polise kendiliğinden gitmek. Polis merkezine kendiliğinden gelerek teslim olan sanık hakkında indirimin uygulanmaması bozma sebebi oldu. Daire, "sanık hakkında etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanması gerektiği gözetilmeden, yazılı şekilde fazla ceza tayini hukuka aykırı görülmüştür" (Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 27.02.2024, E. 2023/5129, K. 2024/1802).
- Yakalanmak. İhbar üzerine polis tarafından yakalanan sanık hakkında ise Daire, "kendiliğinden teslim olmadığı anlaşılmakla, sanık hakkında etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanmamasında hukuka aykırılık bulunmamıştır" (Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 13.02.2024, E. 2023/4955, K. 2024/1190).
Kaçmaya Yardım Eden Aile Üyeleri (TCK 294)
Tutuklunun veya gözaltındakinin kaçmasını sağlayan kişi bir yıldan üç yıla kadar, hükümlünün kaçmasını sağlayan kişi çekilecek cezanın süresine göre iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası alır (TCK m. 294/1-2). Bu suçlar üstsoy, altsoy, eş veya kardeş tarafından işlenirse ceza üçte bir oranında indirilir (m. 294/6). Yani kaçan kişiyi saklayan veya kaçmasına aracılık eden yakınlar da cezadan tamamen kurtulmaz, yalnız indirimden yararlanır. Görevlilerin dikkatsizliğinden yararlanarak kaçılması hâlinde ise ayrı bir hüküm uygulanır (m. 294/8).
Yargılama, Zamanaşımı ve HAGB
- Görevli mahkeme ve uzlaştırma. Davalara asliye ceza mahkemesi bakar. Suç şikâyete bağlı değildir ve uzlaştırma kapsamında sayılmamıştır.
- Zamanaşımı. Temel hâlde dava zamanaşımı sekiz yıldır (TCK m. 66/1-e). Suç kesintisiz olduğu için süre, kaçışın kesildiği, yani yakalanma veya teslim günü başlar.
- HAGB ve erteleme. Hükmolunan ceza iki yıl veya daha azsa bu imkânlar gündeme gelir. Ancak HAGB için sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış olması gerekir (CMK m. 231/6-a). Kaçan kişi çoğu zaman kasıtlı bir suçtan hükümlü olduğu için bu şart çoğu dosyada gerçekleşmez. Tutuklu veya tazyik hapsindeki kişi bakımından durum dosyaya göre değişir.
- Tekerrür. Önceki mahkûmiyet tekerrür şartlarını taşıyorsa yeni cezada tekerrür hükümleri uygulanır. On sekiz yaşından küçükken işlenen suçlar tekerrüre esas olmaz (TCK m. 58/5).
Hükümlünün Ailesi İçin İzinler
Hükümlünün yakınlarını ilgilendiren izinler de kanunda düzenlenmiştir. Hükümlülük süresinin onda birini iyi hâlle geçirmiş hükümlüye ana, baba, eş, kardeş veya çocuğunun ölümü ya da bu yakınlarının yaşamsal tehlike oluşturan ağır hastalığı veya deprem, su baskını, yangın gibi felaketlerden zarar görmesi nedeniyle yol dışında on güne kadar mazeret izni verilebilir (5275 sayılı Kanun m. 94/1). Tehlikeli olmayan hükümlü, dış güvenlik görevlisinin refakatinde ikinci derece dahil kan veya kayın hısımlarından birinin ya da eşinin cenazesine katılmak için iki güne kadar izin alabilir (m. 94/2-a).
Bu izinlerden dönmemek de yukarıdaki kurallara tabidir. Cezaevindeki eşle ilgili boşanma, velayet ve kişisel ilişki sorunlarını cezaevindeki eşten boşanma yazımızda anlattık.
Ne Yapmalısınız?
- İzin belgesindeki dönüş gününü ve saatini not edin, e-Devlet ve SMS bildirimlerini takip edin.
- Dönüşü engelleyen bir durum varsa belgeleyin ve gecikmeyi iki günü aşmadan kuruma veya en yakın infaz kalemine bildirin.
- Kaçmış bir yakınınız varsa onu kendiliğinden teslim olmaya yönlendirin. Altı ay içinde kendiliğinden teslim cezayı ciddi ölçüde düşürür.
- Kaçan kişiyi saklamanın veya kaçmasına yardım etmenin de suç olduğunu unutmayın.
- Hakkınızda dava açıldıysa gözaltında mı, tutuklu mu yoksa hükümlü mü olduğunuzun ve teslim şeklinin dosyada doğru gösterildiğini kontrol ettirin.
Yazıda Dayandığımız Kararlar
| Karar | Olay | Sonuç |
|---|---|---|
| Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 14.02.2024, E. 2023/4970, K. 2024/1304 | Gözaltında, tutuklama kararı olmadan hastaneden kaçan şüpheli | Suç oluşmaz, bozma |
| Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 05.12.2023, E. 2023/3185, K. 2023/9605 | Tazyik hapsini açık ceza infaz kurumunda çekerken firar | Suç oluşur |
| Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 19.01.2026, E. 2024/26249, K. 2026/739 | Tazyik hapsi için yakalanıp hastanede görevlilerin elinden kaçma | Mahkûmiyet onandı |
| Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 22.02.2024, E. 2024/304, K. 2024/1669 | Salgın izninden dönüş tarihi ve 48 saatlik ek sürenin geçirilmesi | Suç oluşur |
| Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 28.11.2023, E. 2023/4009, K. 2023/9223 | Sokağa çıkma yasağı olan hafta sonu, bir gün sonra kendiliğinden dönüş | Firar kastı yok, beraat |
| Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 27.02.2024, E. 2023/5129, K. 2024/1802 | Polis merkezine kendiliğinden giderek teslim olma | Etkin pişmanlık uygulanmalı, bozma |
| Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 13.02.2024, E. 2023/4955, K. 2024/1190 | İhbar üzerine yakalanma | Etkin pişmanlık uygulanmaz |
| Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 02.06.2025, E. 2025/4406, K. 2025/4443 | Açık kuruma nakil için ayrılıp teslim olmama | Kesintisiz suç, suç tarihi yakalanma günü |
| Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 03.12.2025, E. 2025/7873, K. 2025/9878 | SMS ve duyuruyla bildirilen dönüş tarihinin geçirilmesi | Suç oluşur |
Sonuç
Tutuklu veya hükümlünün cezaevinden ya da görevlilerin elinden kaçması altı aydan bir yıla kadar hapis cezası gerektirir, cebir veya tehdit varsa ceza ağırlaşır. İzinden dönmeyen ya da iki günden fazla geç dönen hükümlü de bu suçtan yargılanır, iki güne kadar gecikme ise yalnız disiplin konusudur.
Yargıtay gözaltındaki şüphelinin kaçmasını bu suç saymıyor, tazyik hapsindeki kişinin kaçmasını ise sayıyor. Kendiliğinden teslim olan kişi indirimden yararlanır, yakalanan yararlanamaz. Kaçmaya yardım eden yakınların cezası ise yalnız üçte bir oranında indirilir.

Av. Murat Aydar
İstanbul'da aile hukuku alanında müvekkillerime hizmet veriyorum. Özellikle anlaşmalı ve çekişmeli boşanma, nafaka, velayet ve mal paylaşımı davalarında hukuki destek sağlıyorum.
