TMK Madde 166: Evlilik Birliğinin Sarsılması

Davacı, temelden sarsılmayı ve bunun karşı tarafın kusurundan kaynaklandığını ispatlamalıdır

Hukuk Genel Kurulu, genel boşanma sebebine dayanan davacının iki koşulu kanıtlaması gerektiğini belirtti: evlilik birliğinin, ortak hayatın sürdürülmesi beklenemeyecek derecede temelinden sarsıldığını ve bu sarsılmanın karşı tarafın kusurlu davranışları sonucu gerçekleştiğini. Somut dosyada bölge adliye mahkemesinin erkeğe yüklediği "birlik görevlerini yerine getirmeme ve ilgilenmeme" eylemlerine ilişkin tanık beyanlarını soyut bularak bu eylemlerin kusur sayılamayacağını kabul etti. Kalan olaylara göre eşleri eşit kusurlu saydı ve kadın lehine hükmedilen maddi ve manevi tazminatı bozdu. Kararda kusurun "kusursuz, az kusurlu, eşit kusurlu, ağır kusurlu veya tam kusurlu" şeklinde belirlenmesi gerektiği de hatırlatıldı.

“Bu bağlamda evlilik birliğinin temelinden sarsılması nedeniyle boşanma davası açan davacının, davasının kabul edilerek, boşanma kararı elde edebilmesi için iki koşulun gerçekleştiğini kanıtlamış olması gerekir.”

Affedilen olay kusur sayılmaz; tam kusurlu eşin davası kabul edilemez

İlk derece mahkemesi, kadını eşinin hastalığıyla ilgilenmediği, eşinin annesinin hastalığında ve cenazesinde ona destek olmadığı gerekçesiyle az kusurlu saymıştı. Daire, bu olaylardan sonra evliliğin uzunca bir süre daha devam ettiğini, bu nedenle erkek tarafından affedildiklerinin, en azından hoşgörüyle karşılandıklarının kabulü gerektiğini belirtti. Eşine süregelen fiziksel şiddet, hakaret ve baskı uygulayan erkeği tam kusurlu kabul etti. Tam kusurlu erkeğin karşı davasının kabul koşulları oluşmamıştı; ancak kadının davasındaki boşanma hükmü istinaf edilmeyerek kesinleştiği için erkeğin davası konusuz kalmıştı. Daire, bu dava hakkında karar verilmesine yer olmadığına hükmedilmesi gerektiği gerekçesiyle kararı bozdu.

“Tam kusurlu erkek tarafından açılan karşı davanın kabulü koşulları oluşmamış ise de; kadının davasında verilen boşanma hükmü istinaf edilmeyerek kesinleştiğinden, erkeğin boşanma davası konusuz kalmıştır.”

Tam kusurlu eş dava açamaz; ağır kusurlu eşin davasında az kusurlu davalının itirazı

Eşini ve üç çocuğunu bırakıp başka bir kadınla yaşamaya başlayan erkek boşanma davası açmıştı. Bölge adliye mahkemesi, bir kavgada eşini tırnağıyla yaraladığı için kadını az kusurlu sayarak boşanmaya karar vermişti. Hukuk Genel Kurulu, kadının bu davranışının erkeğin tekme ve yumruklarına karşı kendini savunma ve tepki niteliğinde olduğunu, kusur sayılamayacağını belirtti; erkeği tam kusurlu kabul ederek boşanma kararını bozdu. Kararda, Yargıtay'ın 166/1'i tam kusurlu eşin dava açamayacağı şeklinde yorumladığı, ağır kusurlu eşin ise dava açabileceği açıklandı. Bu durumda az kusurlu davalının itiraz hakkı vardır; itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse ve evliliğin devamında eş ve çocuklar için korunmaya değer yarar kalmamışsa hâkim boşanmaya karar vermelidir.

“Böyle bir düşünce, kimsenin kendi eylemine ve tamamen kendi kusuruna dayanarak bir hak elde edemeyeceği yönündeki temel hukuk ilkesine aykırı düşer.”

Az kusurlu eşin boşanmaya karşı çıkması hakkın kötüye kullanılması sayıldı

İlk derece mahkemesi, aşırı borçlanarak eve haciz gelmesine yol açan, gelirini evliliğe harcamayan, evi terk eden ve sadakat yükümlülüğünü ihlal eden erkeği ağır; eşine sürekli hakaret eden ve onu sürekli sadakatsizlikle suçlayan kadını az kusurlu buldu. Kadının bu aşamada boşanmaya karşı çıkmasını hakkın kötüye kullanılması sayarak ve evliliğin devamında eş ve çocuklar için korunmaya değer yarar kalmadığını belirterek 166/2 uyarınca boşanmaya karar verdi. Bölge adliye mahkemesi istinaf başvurularını esastan reddetti; Daire de kararı usul ve kanuna uygun bularak onadı.

Anlaşmalı boşanma kararı kesinleşmeden eşin ölümü

Eşler 07.10.2015'te 166/3 uyarınca anlaşmalı olarak boşanmış, davalı eş karar kesinleşmeden 27.10.2015'te ölmüştü. Mahkeme, kararın süresinde temyiz edilmediği için kesinleştiğini ve sonuç doğurduğunu kabul etmişti. Hukuk Genel Kurulu, boşanma kararı kesinleşmeden eşin ölmesiyle evliliğin ölümle sona erdiğini ve davanın konusuz kaldığını belirtti. Bu durumda esas hakkında karar verilemeyeceğini, boşanma talebi hakkında karar verilmesine yer olmadığına hükmedilip yargılama giderlerinin dava tarihindeki haklılık durumuna göre belirlenmesi gerektiğini (HMK m. 331/1) kabul ederek direnme kararını oy çokluğuyla bozdu.

Karar kesinleşinceye kadar anlaşmadan dönülebilir

Eşler 166/3 uyarınca anlaşmalı olarak boşanmış; kadın, anlaşmalı boşanma talebinden ve protokolden vazgeçtiğini bildirerek kararı temyiz etmişti. Daire, anlaşmalı boşanma kararı kesinleşinceye kadar eşlerin boşanmanın malî sonuçları ve çocukların durumu hakkındaki irade beyanından dönmesini engelleyen bir kanun hükmü bulunmadığını belirtti. Bu durumda davanın çekişmeli boşanma (TMK m. 166/1-2) olarak görülmesi, taraflara vakıalarını ve delillerini bildirmeleri için süre verilip ön inceleme ve tahkikat yapılması gerektiği gerekçesiyle kararı bozdu.

“Anlaşmalı boşanma yönünde oluşan karar kesinleşinceye kadar eşlerin bu yöndeki, diğer bir ifadeyle gerek boşanmanın mali sonuçları, gerekse çocukların durumu hususunda kabul edilen düzenlemeleri kapsayan irade beyanından dönmesini engelleyici yasal bir hüküm bulunmamaktadır.”

Anlaşma bozulunca anlaşmalı boşanma hükmü bütünüyle geçersiz olur

Anlaşmalı boşanma kararına karşı erkek nafakaların başlangıç tarihleri, kadın ise protokoldeki mal paylaşımına ilişkin hususlar yönünden istinafa başvurmuş; bölge adliye mahkemesi nafakalar yönünden yeniden hüküm kurmuştu. Kadın, protokolün 7 numaralı hükmünün ilamda tespit hükmü olarak yer almaması yönünden temyize başvurdu. Daire, karar kesinleşinceye kadar eşlerin anlaşmadan dönebileceğini, anlaşmanın bozulmasıyla anlaşmalı boşanma hükmünün bütünüyle geçersiz hâle geleceğini ve davanın çekişmeli boşanma olarak görülmesi gerektiğini belirtti. Bölge adliye mahkemesi kararını ortadan kaldırıp ilk derece mahkemesi kararını bozdu.

“Anlaşmanın bozulması ile anlaşmalı boşanma hükmü bütünüyle geçersiz hale gelir.”

Dava Yargıtay'dayken protokol sunulursa taraflar bizzat dinlenerek karar verilir

Eşlerin karşılıklı boşanma davaları reddedilmiş, karar henüz kesinleşmemişti. Temyiz incelemesi sırasında kadın vekili, eşlerin anlaşmalı boşanma protokolü düzenlediğini bildirdi. Daire, protokol hükümleri dikkate alınarak ve taraflar duruşmaya çağrılıp bizzat beyanları alınarak boşanma ve fer'îleri hakkında karar verilmesi için bölge adliye mahkemesi kararını kaldırdı, ilk derece mahkemesi kararını bozdu. Daire aynı gerekçeyi 2026'da başka dosyalarda da kullanmıştır.

“O halde, anlaşmalı boşanma protokolü hükümleri dikkate alınarak ve taraflar duruşmaya çağrılıp bizzat beyanları da alınmak suretiyle boşanma ve fer'îleri ile diğer yönlerden karar verilmek üzere hükmün bozulmasına karar vermek gerekmiştir.”

Hâkimin protokolde yaptığı değişiklik taraflara sorulmadan hükme yazılamaz

Eşler protokole göre boşanmak istemiş; mahkeme protokolü onayladığını belirtmesine rağmen çocuklar için protokolden farklı miktarda iştirak nafakasına hükmetmişti. Daire, hâkimin tarafların ve çocukların menfaatini gözeterek anlaşmada değişiklik yapabileceğini, ancak bu değişiklik hakkında tarafların beyanı alınmadan hüküm kurulamayacağını belirtti. Yapılacak işin, değişiklik hakkında tarafların beyanını almak, kabul edilirse değişik anlaşmaya göre boşanmaya karar vermek, kabul edilmezse davayı 166/1-2 uyarınca çekişmeli boşanma olarak sürdürmek olduğunu belirterek kararı bozdu.

“Yapılan değişiklik hakkında tarafların beyanları alınmadan yazılı şekilde hüküm kurulması usul ve yasaya aykırıdır.”

Hâkim tarafları bizzat dinlemelidir; talimatla alınan ifade yetmez

Mahkeme, davalının ifadesini başka bir mahkemeye talimat yazarak aldırmış ve bu ifadeye dayanarak 166/3 uyarınca anlaşmalı boşanmaya karar vermişti. Daire, anlaşmalı boşanma kararı verilebilmesi için hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerini serbestçe açıkladıklarına kanaat getirmesinin şart olduğunu belirtti. Taraflar hazır bulunup bizzat anlaştıklarını açıklamaz veya hâkim anlaşmayı uygun bulmazsa, taraflardan delilleri sorulup evlilik birliğinin temelinden sarsılıp sarsılmadığının 166/1 çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini kabul ederek kararı bozdu.

“davalı asil mahkeme hakimi tarafından bizzat dinlenilmeksizin talimat yoluyla ifadesine başvurulmak suretiyle anlaşmalı boşanma (TMK.m.166/3) hükmü kurulması usul ve yasaya aykırıdır.”

"Malî sonuçlar" mal rejiminin tasfiyesini kapsamaz

Anlaşmalı boşanmadan sonra açılan mal rejimi davası, protokolde bu konuda düzenleme bulunmamasına rağmen eşlerin duruşmadaki "Mal tasfiyesi talebimiz yoktur" beyanı gerekçe gösterilerek reddedilmişti. Daire, 166/3'teki "boşanmanın malî sonuçları" kavramının TMK 174, 175 ve 182'de düzenlenen maddi ve manevi tazminat, yoksulluk ve iştirak nafakasını ifade ettiğini, mal rejiminin tasfiyesini kapsamadığını belirtti. Eşlerin protokolde mal rejimini de düzenleyebileceğini, ancak bunun duraksamaya yer vermeyecek açıklıkta yapılması gerektiğini; "Mal tasfiyesi talebimiz yoktur" beyanının açık, kayıtsız ve şartsız bir feragat sayılamayacağını kabul ederek ret kararını bozdu.

“Anlaşmalı boşanmaya dair düzenlenen protokolde soyut, muğlak, her anlama gelebilen, farklı şekilde yorumlanmaya açık, müphem sözcük ve cümleler kullanılmamalıdır.”

Anlaşmalı boşanma davasından feragat, önceki olayların affı sayılmaz

Kadın daha önce yalnızca 166/3'e dayanan bir anlaşmalı boşanma davası açmış, herhangi bir vakıaya dayanmamış ve bu davadan feragat etmişti. Sonraki karşılıklı davalarda ilk derece mahkemesi, anlaşmalı boşanma davasının açıldığı tarihten sonra erkeğe yüklenebilecek bir kusur bulunmadığı gerekçesiyle kadının davasını reddetmişti. Daire, 166/3'e dayalı davadan feragatin dava tarihinden önceki olayların affedildiği sonucunu doğurmayacağını belirtti. Bu olaylara dayanılarak herhangi bir boşanma sebebiyle yeniden dava açılabileceğini ve kusur belirlemesinde dikkate alınmaları gerektiğini kabul ederek kararı bozdu.

“Feragat edilen dava TMK'nın 166/3 üncü maddesine dayalı olarak açılmışsa, anlaşmalı boşanma davasından feragat, dava tarihinden önceki olayların affedildiği sonucunu doğurmaz.”

Bir yıllık süre dava tarihinde dolmuş olmalıdır

24.04.2014'te evlenen eşlerin 08.10.2014'te açılan davasında mahkeme 166/3 uyarınca boşanmaya karar vermişti. Daire, evliliğin en az bir yıl sürmesi koşulunun bir dava şartı değil, birliğin temelinden sarsılmış sayılacağına ilişkin yasal karinenin temel unsuru olduğunu belirtti. Dava tarihinde evlilik bir yılı doldurmamışsa bu karineye dayanılamayacağını, davalının davayı kabul beyanının veya tarafların boşanma iradesinin sonuç doğurmayacağını kabul etti. Taraflara delil gösterme imkânı tanınıp boşanma sebebinin var olup olmadığı belirlenmeden hüküm kurulmasını bozma sebebi saydı.

“Dava tarihi itibarıyla evlilik en az bir yılını doldurmamış ise, bu maddelerin uygulanması bakımından ‘evlilik birliğinin temelinden sarsıldığına’ ilişkin karine geçerliliğini yitirir.”

Reddedilen davadan sonra boşanmanın şartları ve ispat yükü

Hukuk Genel Kurulu fıkranın şartlarını sıraladı: reddedilip kesinleşmiş bir boşanma davası bulunmalıdır (ret kararının kesinleşmesi dava şartıdır, kendiliğinden gözetilir); ret kararının kesinleşmesinden sonra ortak hayat yeniden kurulamamış olmalıdır; kanundaki süre kesintisiz olarak geçmelidir. Ortak hayatın kurulmasından kastedilen, eşlerin evlilik birliğinin hak ve görevlerini üstlenecek şekilde bir araya gelmesidir. Bu davada kusur araştırması gerekmez. Kurul, ortak hayatın yeniden kurulmadığını ispat yükünün davacıda olduğunu, bunun tanık, zabıta araştırması, nafaka, icra ve ceza dosyaları gibi delillerle ispatlanabileceğini belirtti; delil göstermeyen davacının davasının reddine ilişkin direnme kararını oy çokluğuyla onadı. Karar, sürenin üç yıl olduğu dönemde verilmiştir; bugün süre bir yıldır.

“Yargıtay içtihatlarında da benimsendiği üzere çocukların ihtiyaçlarını karşılamak, ölüm, düğün gibi haklı sebeplerin gerektirdiği hâller için biraraya gelmek, TMK'nın 166/4. maddesi kapsamında ortak hayatın yeniden kurulduğu anlamına gelmez.”

Fiili ayrılık davası ile diğer eşin boşanma davası birleştirilmelidir

Erkek 166/4'e dayanarak dava açmış, kadın ise ondan önce başka bir yerde 166/1'e dayalı boşanma davası açmıştı. Hukuk Genel Kurulu, dava sebepleri farklı olsa da davalardan birinde verilecek kararın kesinleşmesi hâlinde diğerinin konusuz kalacağını, bu nedenle iki dava arasında hukuki ve fiili bağlantı bulunduğunu belirterek davaların birleştirilmesi gerektiğine oy birliğiyle karar verdi (HMK m. 166). 166/4'e dayanan davada da hâkimin TMK 169 uyarınca tedbir nafakasına kendiliğinden hükmetmesi gerektiğini, tedbir nafakasında kusurun etkili olmadığını, başka dosyada tedbir nafakasına hükmedilmiş olmasının buna engel olmadığını ve bu durumda nafakanın "tahsilde tekerrür olmamak kaydıyla" belirlenmesi gerektiğini ise oy çokluğuyla kabul etti.

Fiili ayrılıkla boşanmada manevi tazminat: kesinleşmiş nafaka kararındaki şiddet tespiti bağlayıcıdır

Erkeğin 166/4'e dayanan davası ile kadının karşı davası kabul edilmiş, kadının manevi tazminat talebi ise erkeğin davranışlarının kişilik haklarına saldırı niteliğinde olmadığı gerekçesiyle reddedilmişti. Hukuk Genel Kurulu, dördüncü fıkranın eylemli ayrılık ilkesini benimsediğini belirtti. Kadının daha önce açtığı ve kesinleşen bağımsız tedbir nafakası davasında erkeğin fiziksel şiddet uyguladığının tespit edildiğini, bu tespitin aynı taraflar arasındaki boşanma davasında kesin delil oluşturduğunu ve hâkimi bağladığını kabul etti. Fiziksel şiddet kişilik haklarına saldırı niteliğinde olduğundan manevi tazminat talebinin reddini oy çokluğuyla bozdu.

Ortak hayatın yeniden kurulmadığı ikamet kayıtları ve tanıkla ispatlanabilir

İlk derece mahkemesi, ortak hayatın yeniden kurulmadığı ispatlanamadığı gerekçesiyle 166/4'e dayanan davayı reddetmiş, bölge adliye mahkemesi de istinaf başvurusunu reddetmişti. Daire, ret kararının kesinleşmesinden sonra ortak hayatın yeniden kurulmuş sayılabilmesi için eşlerin bu amaçla bir araya gelip birlikte yaşamış olmaları ve bunun delillerle ispatlanması gerektiğini belirtti. İkamet belgeleri ve kira sözleşmesine göre eşlerin farklı ilçelerde yaşadığını, erkeğin tanıklarının eşlerin bir araya gelmediğini anlattığını, kadın tanıklarının beyanlarının ise ortak hayatın yeniden kurulduğunu kabule yeterli olmadığını tespit ederek ret kararını bozdu. Karar üç yıllık süre metni üzerinden verilmiştir.

“Ret kararının kesinleşmesinden başlayarak geçen üç yıl zarfında ortak hayatın yeniden kurulmuş olduğunun kabul edilebilmesi için, tarafların bu amaçla bir araya gelmiş ve birlikte yaşamış olmaları, evlilik birliğinin amacına uygun olarak tesis edilmiş olması … gerekir.”

Feragatle reddedilen dava da dayanak olabilir; davayı hâkim nitelendirir

Erkek, madde numarası göstermeden "şiddetli geçimsizlik" nedeniyle boşanma davası açmış; dilekçesinde daha önce açtığı ve feragat nedeniyle reddedilen davadan ve altı yıldır ayrı yaşadıklarından söz etmişti. İlk derece mahkemesi davayı ispatlanamadığı gerekçesiyle reddetmiş, bölge adliye mahkemesi de istinafı esastan reddetmişti. Daire, Türk Medeni Kanunu'nda "şiddetli geçimsizlik nedeniyle boşanma" diye bir dava türü bulunmadığını, olayları açıklamanın taraflara, hukuki nitelendirmenin hâkime ait olduğunu (HMK m. 33) belirtti. Anlatılan olaylara göre talebin 166/4'teki fiili ayrılık sebebine dayandığının kabulü, önceki dava dosyasının getirtilip delillerin bu fıkra çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiği gerekçesiyle kararı bozdu.

“Zira olayları açıklamak taraflara, hukuki vasıflandırma hakime aittir (HMK.md.33).”

Fiili ayrılık davasından feragat edilirse aynı ret kararına yeniden dayanılamaz

Erkeğin genel sebebe dayanan davası reddedilmiş ve karar 2010'da kesinleşmişti. Erkek, bu ret kararına dayanarak açtığı fiili ayrılık davasından feragat etti; sonra aynı ret kararına dayanarak yeniden dava açtı. Daire, feragatle erkeğin o ret kararına dayanarak bu fıkra uyarınca dava açma hakkından vazgeçtiğini, feragat tarihinden yeni dava tarihine kadar da kanundaki sürenin dolmadığını belirterek davanın reddi gerektiğine karar verdi. 2021'de açılan bu davayı fıkranın "değişiklik öncesi düzenlemeye göre", yani üç yıllık süre üzerinden değerlendirdi.

“Bu feragat nedeniyle davacı erkek, ilk açtığı reddedilen davaya dayanarak, 4721 sayılı Kanun'un 166 ncı maddesinin son fıkrası uyarınca dava açma hakkından vazgeçmiştir.”

Fiili ayrılık davasında da kusur belirlenmelidir

İlk derece mahkemesi, kanundaki sürenin geçmesini yeterli görerek kusur belirlemesi yapmadan 166/4 uyarınca boşanmaya karar vermişti. Daire, taraflar arasındaki önceki boşanma davalarında ve kesinleşen önlem nafakası davasında kabul edilen vakıaların (erkeğin birlik görevlerini yerine getirmemesi, kadına zaman zaman fiziksel şiddet uygulaması, onu evden kovması ve maddi ihtiyaçlarını karşılamaması) ve reddedilen ilk davayı açarak boşanma nedeni yaratıp fiili ayrılığa sebep olmasının erkeğe kusur olarak yüklenmesi gerektiğini belirtti. Erkeğin tam, kadının kusursuz kabul edilmesi gerektiği gerekçesiyle kararı kusur belirlemesi yönünden bozdu.

“retle sonuçlanan ilk davayı açmak suretiyle boşanma nedeni yarattığı ve fiili ayrılığa sebep olduğu vakıasının erkeğe kusur olarak yüklenilmemiş olması hatalıdır.”

Fiili ayrılık davasında kusur ve manevi tazminat

Kadının 166/son uyarınca açtığı davada mahkeme erkeği tam kusurlu sayıp kadın lehine manevi tazminata hükmetmişti. Erkeğin açtığı önceki boşanma davası, onun eşine ayrı konut temin etmediği tespit edilerek reddedilmişti. Daire, reddedilen ilk davayı açarak fiili ayrılığa yol açan ve eşine bağımsız konut temin etmeyen erkeğin tam kusurlu olduğunu kabul etti. Ancak önceki davanın gerekçesine konu edilmeyen diğer vakıaların, tarafların o davadan beri ayrı yaşadığı da gözetilerek erkeğe kusur olarak yüklenemeyeceğini belirtti. Fiili ayrılığa yol açma ve bağımsız konut temin etmeme kişilik haklarına saldırı niteliğinde olmadığından manevi tazminat koşullarının oluşmadığına karar verdi.