Tenkis Davası: Saklı Pay Nasıl Hesaplanır, Süre Ne Kadar?

Babanız vefat etti ve vasiyetnamesinde tüm malvarlığını komşusuna bıraktığını gördünüz. Ya da sağlığında bütün taşınmazlarını bir kardeşinize bağışladığını öğrendiniz. Kanun bu durumda size bir güvence verir: saklı pay. Mirasbırakan, malvarlığının tamamı üzerinde serbestçe tasarruf edemez.

Tenkis davası, saklı payınızı zedeleyen kazandırmaları yasal sınıra çekmek için açılan davadır. Ancak bu davanın iki acımasız yanı var: hesabı teknik, süresi kısa. Saklı payınızın zedelendiğini öğrendiğiniz tarihten itibaren bir yıl içinde dava açmazsanız hakkınız düşer.

Tenkis Davası Nedir?

Kısa cevap: Tenkis davası, mirasbırakanın saklı payları zedeleyen ölüme bağlı veya sağlararası karşılıksız kazandırmalarının yasal sınıra indirilmesini sağlayan davadır. Kazandırmanın tamamı iptal edilmez; yalnızca saklı payı ihlal eden kısım geri alınır.

Yargıtay davanın hukuki niteliğini şöyle tanımlar:

Kararın tam metni →

Davayı yalnızca saklı paylı mirasçılar açabilir: altsoy (çocuk, torun), ana ve baba, sağ kalan eş. Kardeşlerin, yeğenlerin, büyükanne ve büyükbabaların saklı payı yoktur; dolayısıyla tenkis davası açma hakları da bulunmaz.

Saklı Pay Nedir, Oranları Ne Kadar?

Kısa cevap: Saklı pay, mirasbırakanın elinden alamadığı, belirli mirasçılar için kanunen korunan asgari miras payıdır. Oranı, mirasçının yasal miras payının bir yüzdesi olarak belirlenir — dolayısıyla önce yasal payı bulmak, sonra oranı uygulamak gerekir.

Yasal Payı Bulmadan Saklı Payı Hesaplayamazsınız

Saklı pay bir oran üzerine orandır. Örneğin "çocuğun saklı payı 1/2'dir" ifadesi yanlıştır; doğrusu "çocuğun yasal miras payının yarısıdır". Eş + 2 çocuk örneğinde çocuğun yasal payı 3/8 olduğu için saklı payı 3/16 (yaklaşık %18,75) olur — 1/2 değil.

Tasarruf Edilebilir Kısım (Net Tereke) Nasıl Hesaplanır?

Kısa cevap: Hesap, ölüm günündeki tereke üzerinden yapılır. Ölüm anındaki malvarlığına, mirasbırakanın sağlığında yaptığı tenkise tâbi kazandırmalar geri eklenir; borçlar, cenaze giderleri, tereke yazım giderleri ve bakılan kişilerin üç aylık geçim giderleri düşülür.

Bu hesabın bütün tereke üzerinden yapılması zorunludur — yalnızca dava konusu taşınmaza bakılarak sonuca varılamaz:

Kararın tam metni →

Hangi İşlemler Tenkise Tâbidir?

Kısa cevap: Ölüme bağlı tasarruflar (vasiyetname, miras sözleşmesi) koşulsuz tenkise tâbidir. Sağlararası kazandırmalar ise yalnızca TMK m. 565'te sayılan hâllerde tenkise girer.

Mutlak Tenkis ile Kasta Bağlı Tenkis Ayrımı

Bu ayrım davanın kaderini belirler. Ölüme bağlı tasarruflar ile TMK m. 565'in 1, 2 ve 3. bentlerindeki kazandırmalar mutlak olarak tenkise tâbidir: saklı payı zedeleme kastı aranmaz. Buna karşılık 4. bentteki kazandırmalarda "saklı pay kurallarını etkisiz kılma amacının açık olması" ispatlanmalıdır.

Uygulamada bakılan ölçütler: devir tarihindeki mirasbırakan-mirasçı ilişkisi, devrin gizlenip gizlenmediği, bedelin gerçekliği, devredilen malın tereke içindeki ağırlığı, mirasbırakanın satma veya paraya ihtiyacının bulunup bulunmadığı ve diğer mirasçılara denk bir kazandırma yapılıp yapılmadığı.

Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesi Tenkise Tâbi mi?

Kısa cevap: Kural olarak hayır — çünkü bu sözleşme ivazlı (karşılıklı) bir işlemdir. Ancak gerçek bir bakım amacı olmaksızın, yalnızca saklı pay kurallarını dolanmak için yapıldığı açıksa tenkise tâbi olur.

Kararın tam metni →

Anılan dosyada mirasbırakanın gerçek bakım ihtiyacı içinde olduğu, yaklaşık iki yıl karşı tarafça bakıldığı saptandığından tenkis davası reddedilmiştir. Buradaki ayrım nettir: bakım fiilen gerçekleşmişse sözleşme ayakta kalır; kâğıt üzerinde kalmışsa tenkis gündeme gelir.

Tenkiste Sıra: Hangi Kazandırma Önce İndirilir?

Kısa cevap: Saklı pay tamamlanıncaya kadar önce ölüme bağlı tasarruflar; bu yetmezse en yeni tarihliden en eskiye doğru geriye gidilerek sağlararası kazandırmalar tenkis edilir. Kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılanlar en son sırada yer alır.

Bu sıralamanın pratik sonucu şudur: Dava etmediğiniz kazandırmalar da hesaba katılır. Yargıtay, sıralama uygulanırken dava konusu olup olmadığına bakılmadığını, davacının başka kazandırmalardaki hakkını dava etmemesinin davalıyı etkilemeyeceğini belirtir.

Kritik nokta: Kazandırma alan kişi de saklı paylı mirasçıysa (örneğin bir kardeşiniz), onun kendi saklı payına dokunulamaz. Yalnızca saklı payını aşan kısım tenkise tâbidir. Birden fazla kişiye kazandırma yapılmışsa hepsi aldıklarıyla orantılı olarak sorumlu olur.

Sabit Tenkis Oranı ve Tercih Hakkı

Kısa cevap: Sabit tenkis oranı, tasarrufun tamamının değeri ile fazla verilen (teberru) kısım arasındaki orandır. Bu oran ölüm tarihindeki değere göre hesaplanır. Taşınmaz bu oranda değer kaybı olmaksızın bölünebiliyorsa bölünür; bölünemiyorsa TMK m. 564'teki tercih hakkı gündeme gelir.

Kararın tam metni →

Tercih Hakkı Nasıl ve Ne Zaman Kullanılır?

Kısa cevap: Tercih hakkı, ancak sabit tenkis oranı belirlendikten ve malın o oranda bölünemediği saptandıktan sonra doğar. Daha önce yapılan bir "tercih" hukuken sonuç doğurmaz.

Ödenecek paranın nasıl belirlendiğini Yargıtay ayrıntılı biçimde tarif eder — ölüm tarihi değeri güncellenir, dava süresince oluşan nitelik ve imar değişiklikleri gözetilir:

1 Yıl ve 10 Yıl: Hak Düşürücü Süreler

Kısa cevap: Tenkis davası açma hakkı, saklı payın zedelendiğinin öğrenildiği tarihten itibaren bir yıl; her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinden itibaren on yıl geçmekle düşer. Bu süreler zamanaşımı değil hak düşürücü süredir; hâkim kendiliğinden gözetir.

"Öğrenme tarihi" uygulamada en çok tartışılan konudur ve mahkemeler bu tarihi somut davranışlardan çıkarır. 2024 tarihli bir kararda, mirasçının daha önce aynı devre karşı muvazaa davası açmış olması, saklı payın zedelendiğini o tarihte öğrendiğinin kabulü için yeterli görülmüş ve tenkis davası hak düşürücü süre nedeniyle reddedilmiştir.

Tenkis Def'i: Süre Geçse Bile Kullanılabilen Savunma

Kısa cevap: Bir yıllık süre geçse bile, size karşı bir talep ileri sürüldüğünde tenkis iddiasını def'i (savunma) olarak her zaman kullanabilirsiniz. Bu, TMK m. 571'in son cümlesinin açık hükmüdür.

Pratik senaryo: Vasiyet alacaklısı, vasiyetin yerine getirilmesi için size dava açtı ya da tapuda tescil talep etti. Süre geçtiği için siz tenkis davası açamıyorsunuz; ancak o davada savunma olarak "bu vasiyet saklı payımı zedeliyor, tenkis edilmelidir" diyebilirsiniz. Def'i, dava açma hakkının aksine süreye bağlı değildir.

Görevli ve Yetkili Mahkeme, Dava Değeri ve Harç

Kısa cevap: Görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir (HMK m. 2). Yetkili mahkeme, ölenin son yerleşim yeri mahkemesidir ve bu yetki kesindir (HMK m. 11).

Tenkis mi Muris Muvazaası mı? Terditli Dava

Kısa cevap: İkisi farklı davalardır ve terditli (kademeli) olarak birlikte açılabilir. Doğru strateji genellikle şudur: birinci kademede muris muvazaası nedeniyle tapu iptali ve tescil, kabul edilmezse ikinci kademede tenkis.

Bu iki dava birbirini tamamlar: Muvazaa iddiası kabul edilir ve taşınmaz terekeye dönerse, saklı payınız oradan karşılanabilir ve tenkise gerek kalmaz. Yargıtay bu mantığı açıkça kurmuştur: Muvazaa davası kabul edilip mirasçılar saklı paylarını o taşınmazdan elde ettiyse, diğer devirler tasarruf nisabı içinde kaldığından tenkis davası reddedilmelidir (Yargıtay 1. HD, E. 2013/600, K. 2013/2117).

Tenkis ile Denkleştirme (İade) Farkı

Kısa cevap: Denkleştirme, mirasbırakanın altsoyuna miras payına mahsuben yaptığı kazandırmaların mirasçılar arasındaki eşitliği sağlamak için terekeye geri verilmesidir. Tenkis ise saklı payı korumaya yöneliktir. Denkleştirme, saklı pay ihlali olmasa bile istenebilir.

Uygulamada iki talep birlikte ileri sürülür: "Öncelikle tapu iptali (muvazaa), olmazsa denkleştirme ve tenkis." Böylece mirasbırakanın "aksini açıkça belirtmediği" kazandırmalarda denkleştirme, belirtmişse tenkis yolu açık kalır.

Tenkis Davasında En Sık Yapılan 8 Hata

1. Bir yıllık süreyi kaçırmak. En yaygın ve en telafisi zor hata. Muvazaa davası açmak süreyi durdurmaz; aksine öğrenme tarihini belgeler. Tenkis talebini aynı davada terditli olarak ileri sürün.

2. Saklı payı yasal paydan bağımsız hesaplamak. "İki çocuğuz, saklı payım yarısı" yanlıştır. Eş de hayattaysa çocuğun yasal payı 3/8, saklı payı 3/16'dır.

3. Yalnızca dava konusu taşınmaza bakmak. Tasarruf oranı tüm tereke üzerinden hesaplanır. Terekede yeterli mal varsa saklı pay zedelenmemiş olabilir ve dava reddedilir.

4. Sağlararası bağışları terekeye eklememek. TMK m. 508 gereği tenkise tâbi bağışlar, ölüm tarihi değeriyle terekeye geri eklenir. Bu eklemeyi yapmayan bir hesap saklı payı olduğundan küçük gösterir.

5. Tenkis sırasını atlamak. Önce ölüme bağlı tasarruflar, sonra en yeni tarihliden geriye sağlararası kazandırmalar (TMK m. 570). Sıra atlanırsa yanlış kişiden tahsil istenmiş olur.

6. Tercih hakkını zamanından önce kullandırmak. Sabit tenkis oranı belirlenip bölünmezlik saptanmadan yapılan tercih hukuken sonuç doğurmaz. Bu, tek başına bozma sebebidir.

7. Ölüm tarihi değeriyle karar günü değerini karıştırmak. Sabit tenkis oranı ölüm tarihi değerlerinden bulunur; ödenecek para ise karar günü değeri üzerinden hesaplanır. İkisini aynı kabul etmek, enflasyon ortamında ciddi kayıp doğurur.

8. Eksik harç ile devam etmek. Rapor sonrası talep artıyorsa harcın ikmal edilmesi zorunludur; aksi hâlde hüküm bozulur. Dilekçeye "fazlaya ilişkin haklar saklıdır" kaydını koymayı ihmal etmeyin.

Konuya İlişkin Yargıtay Kararları (Künye ve Bağlantılar)

Aşağıdaki kararların tamamı Adalet Bakanlığı içtihat sisteminde erişilebilir; künyelere tıklayarak tam metinleri okuyabilirsiniz.

Sonuç: Hesap Teknik, Süre Kısa

Tenkis davası, miras hukukunun en teknik davasıdır. Saklı pay oranını, net terekeyi, tenkis sırasını ve sabit tenkis oranını doğru kurmadan açılan davalar ya reddedilir ya da yıllar sonra bozmayla geri döner. Buna karşılık doğru kurulduğunda sonucu nettir: mirasbırakanın aşırıya kaçan kazandırması yasal sınıra çekilir ve saklı payınız tamamlanır.

Pratik olarak üç şey belirleyicidir. Birincisi süre: Saklı payınızın zedelendiğini öğrendiğiniz andan itibaren bir yılınız var; muvazaa davası açmak bu süreyi korumaz, aksine öğrenme tarihini belgeler. İkincisi kapsam: Yalnızca gözünüze çarpan devri değil, tüm terekeyi ve tüm kazandırmaları tespit ettirmelisiniz. Üçüncüsü strateji: Talep, tapu iptali (muvazaa) → denkleştirme → tenkis şeklinde terditli kurulduğunda hem süre riski azalır hem de en güçlü sonuca ulaşma şansı artar.

Hazırlığa nereden başlanacağı da bellidir: Veraset ilamı ile mirasçılık tablosunu netleştirin, terekenin tespiti ile malvarlığının kapsamını ortaya çıkarın, yasal ve saklı payları hesaplattırın. Taşınmazlar hâlâ mirasbırakan adına kayıtlıysa miras tapu intikalini tamamlayın. Şüpheli devirler varsa muris muvazaası, ortada bir vasiyetname varsa geçerliliği ve tenkise tâbi tutarı ayrıca değerlendirilmelidir. Terekede borç ağırlığı varsa reddi miras süresini, daha önce imzalanmış bir belge varsa mirastan feragat sözleşmesinin geçerliliğini kontrol ettirin. Saklı pay tamamlandıktan sonra ortak taşınmazlar paylaşılamıyorsa sıra ortaklığın giderilmesi (izale-i şuyu) davasına gelir; boşanma süreci de varsa miras malının boşanmada paylaşılıp paylaşılmayacağı ayrıca değerlendirilir.

İstanbul miras avukatı olarak tenkis dosyalarını tereke tespitinden bilirkişi hesabının denetimine ve sabit tenkis oranının doğru kurulmasına kadar bütün olarak yürütüyoruz. Elinizde bir vasiyetname veya şüpheli bir tapu devri varsa bir yıllık süreyi beklemeden değerlendirme yaptırın; sorularınız için bize ulaşabilirsiniz.