Kısa cevap · TMK 20
TMK 20, yerleşim yerinin nasıl değişeceğini ve boşluk kalmamasını düzenler. Birinci kural: bir yerleşim yerinin değiştirilmesi, yenisinin edinilmesine bağlıdır. Yani kişi eski yerleşim yerini terk etmekle onu kaybetmez; yeni bir yerleşim yeri edinmedikçe eskisi devam eder. İkinci kural — boşluk doldurma: önceki yerleşim yeri belli olmayan veya yabancı ülkedeki yerleşim yerini bıraktığı hâlde Türkiye'de henüz bir yerleşim yeri edinmemiş olan kimsenin hâlen oturduğu yer, yerleşim yeri sayılır. Maddenin mantığı şudur: herkesin bir yerleşim yeri olmak zorundadır. TMK 19/2'nin teklik kuralı bir üst sınır koyarken, TMK 20 bir alt sınır koyar: hiç kimse yerleşim yeri bulunmayan kişi durumuna düşmez.
Bu sayfada neler var? (9 bölüm)
Temel kavramlar
- Yerleşim yerinin değiştirilmesi
- Eski yerleşim yerinin yerine yenisinin konması. Yenisinin edinilmesine bağlıdır.
- Devamlılık ilkesi
- TMK 20/1'in sonucu: yeni yerleşim yeri edinilmedikçe eskisi devam eder.
- Oturma yeri
- Kişinin fiilen bulunduğu yer. Kural olarak yerleşim yeri değildir; TMK 20/2'deki iki hâlde yerleşim yeri sayılır.
- Yedek kural
- TMK 20/2'nin işlevi: yerleşim yeri boşluğunu doldurur, kimsenin yerleşim yersiz kalmasını önler.
- Önceki yerleşim yerinin belli olmaması
- TMK 20/2'nin birinci hâli. Kişinin nerede yerleştiği saptanamıyorsa oturma yeri esas alınır.
- Yurt dışı yerleşim yerinin bırakılması
- TMK 20/2'nin ikinci hâli. Yurt dışındaki yerleşim yeri bırakılmış, Türkiye'de yenisi edinilmemişse oturma yeri esas alınır.
- Terk
- Bir yerden ayrılma. Tek başına yerleşim yerini sona erdirmez.
- Sürekli kalma niyeti
- Yeni yerleşim yerinin edinilmesi için gereken manevî unsur. TMK 19/1'de tanımlanmıştır.
- Tebligat adresi
- Uygulamada yerleşim yeri ile karıştırılan kavram. Tebligat kendi kuralarına tabidir.
- Yasal yerleşim yeri
- Kanunun doğrudan belirlediği yerleşim yeri. TMK 21'de düzenlenmiştir ve TMK 20'den önce gelir.
- Dava tarihi
- Yetki incelemesinde esas alınan tarih. Yerleşim yeri dava tarihine göre belirlenir.
- Yetkisizlik kararı
- Mahkemenin yetkili olmadığına karar vermesi. Yerleşim yeri doğru belirlenmemişse bozma sebebidir.
Bir bakışta TMK 20
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Değiştirme şartı | Bir yerleşim yerinin değiştirilmesi yenisinin edinilmesine bağlıdır. | TMK m. 20/1 |
| Terkin etkisi | Yalnızca terk etmek yerleşim yerini sona erdirmez; eskisi devam eder. | TMK m. 20/1 |
| Yeni yerleşim yerinin şartları | Yeni yerde fiilen oturma ve sürekli kalma niyeti birlikte bulunmalıdır. | TMK m. 19/1; m. 20/1 |
| Birinci yedek hâl | Önceki yerleşim yeri belli olmayan kimsenin hâlen oturduğu yer, yerleşim yeri sayılır. | TMK m. 20/2 |
| İkinci yedek hâl | Yabancı ülkedeki yerleşim yerini bırakıp Türkiye'de henüz yerleşim yeri edinmemiş kimsenin oturduğu yer, yerleşim yeri sayılır. | TMK m. 20/2 |
| Kuralın amacı | Hiç kimsenin yerleşim yeri bulunmayan kişi durumuna düşmemesi sağlanır. | TMK m. 20/2 |
| Teklik ile ilişkisi | TMK 19/2 üst sınır (tek yerleşim yeri), TMK 20/2 alt sınır (en az bir yerleşim yeri) koyar. | TMK m. 19; m. 20 |
| Yasal yerleşim yeri önce gelir | Velayet veya vesayet altındaki kişide yerleşim yeri kanunen belirlendiğinden TMK 20/2'ye gerek kalmaz. | TMK m. 21 |
| Kurumlarda bulunma | Eğitim, sağlık, bakım veya ceza kurumuna konulma yeni yerleşim yeri edinme sonucunu doğurmaz. | TMK m. 22 |
| İspat | Yeni yerleşim yerinin edinildiği; adres kaydı, tanık, kolluk araştırması ve vekâletname adresi ile birlikte değerlendirilir. | 2. HD 15.01.2019 |
| Ayrı yaşayan kadın | Eşinden ayrılıp baba evine dönen kadın bakımından yeni yerleşim yerinin edinildiği kabul edilebilir. | 2. HD 25.01.2018 |
| Boşanmada sonuç | Yeni yerleşim yeri edinilmişse o yerde boşanma davası açılabilir. | TMK m. 168; 2. HD 25.01.2018 |
TMK 20 madde metni
Birinci Kitap: Kişiler Hukuku › Birinci Kısım: Gerçek Kişiler · A. Kişilik — V. Yerleşim yeri — 2. Yerleşim yerinin değiştirilmesi ve oturma yeri
Yerleşim yerinin değiştirilmesi ve oturma yeri — Madde 20
- (1)Terk etmek yetmez. Eski yerleşim yeri, yeni bir yerleşim yeri edinilinceye kadar hukuken devam eder.Bir yerleşim yerinin değiştirilmesi yenisinin edinilmesine bağlıdır.
- (2)İki hâle özgü bir yedek kuraldır: önceki yerleşim yeri belli değilse veya yurt dışındaki yerleşim yeri bırakılmışsa oturma yeri yerleşim yeri sayılır.Önceki yerleşim yeri belli olmayan veya yabancı ülkedeki yerleşim yerini bıraktığı hâlde Türkiye'de henüz bir yerleşim yeri edinmemiş olan kimsenin hâlen oturduğu yer, yerleşim yeri sayılır.
Kaynak: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, mevzuat.gov.tr. Fıkra numaraları okumayı kolaylaştırmak için eklenmiştir.
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Kaynak | Değişiklik |
|---|---|---|
| 22.11.2001 | 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (RG 08.12.2001, S. 24607; yürürlük: 01.01.2002) | Madde, kanunun ilk metninde "A. Kişilik — V. Yerleşim yeri — 2. Yerleşim yerinin değiştirilmesi ve oturma yeri" başlığı altında yer aldı ve bugüne kadar hiç değiştirilmedi. Mülga 743 sayılı Kanun döneminde de yerleşim yerinin değiştirilmesi yenisinin edinilmesine bağlıydı; 4721 sayılı Kanun kuralı koruyarak dili sadeleştirdi ve "oturma yeri" terimini kullandı. |
Yerleşim Yeri Nasıl Değişir? Terk Etmek Yetmez
TMK 20/1 tek cümledir ama çok şey söyler: "Bir yerleşim yerinin değiştirilmesi yenisinin edinilmesine bağlıdır."
Buradan iki sonuç çıkar:
- Terk tek başına yetmez. Kişi evinden çıksa, eşyalarını taşısa, adresini nüfustan sildirse bile — yeni bir yerleşim yeri edinmedikçe eski yerleşim yeri hukuken devam eder.
- Yeni yerleşim yeri iki unsurla edinilir. Yeni yerde fiilen oturma ve sürekli kalma niyeti birlikte bulunmalıdır (TMK 19). Geçici bir kalma, tatil, iş gezisi veya misafirlik yeni yerleşim yeri yaratmaz.
Kuralın amacı nedir? Süreklilik. Yerleşim yeri, tebligatın yapılacağı yer, yetkili mahkemenin belirlenmesi, vesayet işlerinde yetki ve daha birçok konuda bağlayıcı bir bağlantı noktasıdır. Bu bağlantı noktasının bir an bile boş kalmaması gerekir; aksi hâlde kişiye ulaşmak ve hakkında karar vermek imkânsız hâle gelirdi.
Uygulamadaki tipik tartışma: ayrılan eş. Eşinden ayrılan kişi, evi terk ettiği anda yerleşim yerini kaybetmez; yeni yerde yerleştiği anda değiştirmiş olur. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi bir olayda, eşinden ayrılıp baba evinde kalmaya başlayan ve herhangi bir işi ve geliri olmayan kadının "sürekli kalma niyeti ile" baba evine geldiğinin gerçekleştiğini kabul etmiştir (Yargıtay 2. HD, 25.01.2018, E. 2016/9751, K. 2018/1095). Burada yeni yerleşim yeri edinilmiş sayılmış ve kadının orada boşanma davası açabileceği sonucuna varılmıştır.
Ne zaman yeni yerleşim yeri edinilmiş sayılır? Kanun bir süre öngörmemiştir. Bu nedenle ölçü süre değil, niyettir. Uygulamada niyet şu olgularla desteklenir:
- Yeni adresin nüfusa bildirilmiş olması;
- Kira sözleşmesi, abonelik ve fatura kayıtları;
- İşin veya okulun o yere taşınmış olması;
- Çocukların o yerdeki okula kaydı;
- Tanık beyanları ve kolluk araştırması.
Yargıtay kararlarında dosyaya sunulan vekâletname adresi de bir gösterge olarak sayılmaktadır (Yargıtay 2. HD, 15.01.2019, E. 2018/7983, K. 2019/179). Bu ayrıntı pratikte önemlidir: vekâletnamedeki adres, davacının kendi beyanıyla oluştuğu için karşı tarafça da kullanılabilir.
Oturma Yeri Ne Zaman Yerleşim Yeri Sayılır?
TMK 20/2 bir yedek kural koyar. Amacı açıktır: kimse yerleşim yeri bulunmayan kişi durumuna düşmesin.
Hüküm iki hâlde devreye girer:
- 1. hâl — önceki yerleşim yeri belli olmayan kimse. Kişinin daha önce nerede yerleştiği saptanamıyorsa, hâlen oturduğu yer yerleşim yeri sayılır.
- 2. hâl — yurt dışındaki yerleşim yerini bırakan kimse. Kişi yabancı ülkedeki yerleşim yerini bırakmış, ancak Türkiye'de henüz bir yerleşim yeri edinmemişse, hâlen oturduğu yer yerleşim yeri sayılır.
[DIKKAT_BOX]Bu hüküm bir istisnadır ve yalnız sayılan iki hâlde uygulanır. Yerleşim yeri belli olan bir kimsenin başka bir yerde geçici olarak oturması, o yeri yerleşim yeri yapmaz. Aksi yorum, TMK 20/1'in "değiştirme yenisinin edinilmesine bağlıdır" kuralını boşa çıkarırdı.[/DIKKAT_BOX]
İkinci hâl neden önemli? Çünkü yurt dışında yaşayan Türk vatandaşları bakımından sık uygulanır. Yurt dışındaki yerleşim yerini bırakıp Türkiye'ye dönen kişinin, henüz yerleştiği bir yer olmasa bile fiilen bulunduğu yer yerleşim yeri sayılır ve o yerdeki mahkeme yetkili hâle gelir.
Yurt dışında yaşamaya devam ediyorsa? O hâlde TMK 20/2 uygulanmaz; çünkü yurt dışındaki yerleşim yeri bırakılmamıştır. Bu durumda Türk vatandaşlarının kişi hâllerine ilişkin davalarında yetki, milletlerarası usul hükümlerine göre belirlenir. Yargıtay 5. Hukuk Dairesi'nin bir yargı yeri belirleme kararında bu sıralama açıkça uygulanmıştır (TMK 21 sayfasındaki karta bakınız).
Yasal yerleşim yeri TMK 20'den önce gelir. Velayet altındaki çocuğun ve vesayet altındaki kişinin yerleşim yeri kanunen belirlenmiştir (TMK 21). Bu kişiler bakımından TMK 20/2'nin yedek kuralına gerek kalmaz; kanunun gösterdiği yer esas alınır.
Kurumlarda bulunma da TMK 20'yi etkiler. TMK 22 uyarınca bir öğretim kurumuna devam etmek için bir yerde bulunma ya da eğitim, sağlık, bakım veya ceza kurumuna konulma yeni yerleşim yeri edinme sonucunu doğurmaz. Bu, TMK 20/1'in doğal bir uzantısıdır: kurumda bulunmak "sürekli kalma niyeti" göstermediğinden yeni yerleşim yeri edinilmemiş olur (TMK 22).
Yetki Uyuşmazlıklarında TMK 20'nin Rolü
TMK 20, uygulamada neredeyse her zaman bir yetki tartışmasının içinde görünür. Tipik senaryo şudur: davacı bir yerde dava açar, davalı "davacı burada yerleşmemiş, hâlâ eski yerde yerleşiktir" diyerek yetki itirazında bulunur.
Mahkemenin yapması gereken sıralama:
- Adım 1. Kişi velayet veya vesayet altında mı? Öyleyse yerleşim yeri kanunen bellidir (TMK 21) ve tartışma burada biter.
- Adım 2. Kişi yeni yerde fiilen oturuyor mu ve sürekli kalma niyeti var mı? Varsa yeni yerleşim yeri edinilmiştir (TMK 19/1 + TMK 20/1).
- Adım 3. Yeni yerleşim yeri edinilmemişse eski yerleşim yeri devam eder (TMK 20/1).
- Adım 4. Eski yerleşim yeri belli değilse veya yurt dışındaki yerleşim yeri bırakılmışsa, hâlen oturduğu yer yerleşim yeri sayılır (TMK 20/2).
- Adım 5. Kurumda bulunma hâli varsa bu, yeni yerleşim yeri edinme sonucu doğurmaz (TMK 22).
Dava tarihine göre belirlenir. Yargıtay kararlarında araştırılan olgu, davacının dava tarihindeki yerleşim yeridir. Dava açıldıktan sonraki taşınmalar yetkiyi değiştirmez.
Boşanmada sonuç. TMK 168 yetkili mahkemeyi eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi olarak belirler. Yeni yerleşim yeri edinilmişse orada dava açılabilir; Yargıtay bu yönde verilen yetkisizlik kararlarını bozmaktadır (Yargıtay 2. HD, 25.01.2018, E. 2016/9751, K. 2018/1095, Yargıtay 2. HD, 15.01.2019, E. 2018/7983, K. 2019/179).
Karıştırılmaması gereken kavram: tebligat adresi. Yerleşim yeri ile tebligatın yapılacağı adres aynı şey değildir. Tebligat, kendi kanununda düzenlenmiş kurallara tabidir. Bir kişiye başka bir adreste usulüne uygun tebligat yapılmış olması, o adresin yerleşim yeri olduğunu göstermez.
TMK 20 Yargıtay kararları
Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 2 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve ilgili oldukları fıkraya göre gruplandı. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.
Karar seçimi hakkında
TMK 20'nin kendisini tek başına konu alan bir Yargıtay kararına rastlanmamıştır; madde uygulamada TMK 19 ve TMK 168 ile birlikte işletilmektedir. Bu nedenle bu sayfadaki kartlar, yeni yerleşim yerinin ne zaman edinilmiş sayılacağını ve nasıl ispatlanacağını gösteren kararlardan seçilmiştir; kartlarda kararların hangi madde çerçevesinde kurulduğu ayrıca belirtilmiştir. Her iki karar da oybirliğiyle alınmıştır.
TMK 20/1 ile ilgili Yargıtay kararları
TMK 20/1 · Yargıtay 2. Hukuk Dairesi
Eşinden ayrılıp baba evinde kalmaya başlayan ve işi ile geliri bulunmayan kadının sürekli kalma niyetiyle oraya geldiği kabul edilerek yeni yerleşim yerini edindiği sonucuna varılmıştır
Olay: Eşler evlendikten sonra bir ilçede oturmuş; aralarında sorun çıkması üzerine kadın buradan ayrılarak 2014 yılı Eylül ayından beri baba evinde kalmaya başlamıştır. Bu olgu taraflar arasında çekişmeli değildir. Kadın baba evinin bulunduğu yerde boşanma davası açmış; mahkeme yetkisizlik kararı vermiştir.
Karar: Daire, yerleşim yerinin bir kimsenin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yer olduğunu belirterek, herhangi bir işi ve geliri olmayan davacı kadının sürekli kalma niyeti ile baba evine geldiğinin gerçekleştiğini saptamıştır. Adres Kayıt Sistemi'ndeki kaydın beyana dayalı olduğunu ve kesin karine teşkil etmediğini, dosyadaki kaydın davalı erkeğin beyanına göre oluşturulduğunu belirtmiştir. Eşinden ayrı yaşamak durumunda olan kadının başka bir yerde kalma olanağı bulunmadığı takdirde baba evine dönmesinin ve burasının yerleşim yeri sayılmasının hayatın olağan akışına uygun düştüğünü; bu fiilî karinenin aksini gerektiren delil bulunmadığını vurgulamıştır. Sonuç olarak kadının kendi yerleşim yerinde de boşanma davası açabileceğini belirterek yetkisizlik kararını bozmuştur.
“Herhangi bir işi ve geliri olmayan davacı kadının sürekli kalma niyeti ile [...] babaevine geldiği gerçekleşmiştir.”
Ne anlama geliyor?
Yeni yerleşim yeri için süre değil niyet aranır; niyet, kişinin somut yaşam koşullarından çıkarılır.
Not: Karar OYBİRLİĞİYLE alınmıştır. Karar TMK 19/1 ve TMK 168 çerçevesinde kurulmuş olup, TMK 20'nin "değiştirme yenisinin edinilmesine bağlıdır" kuralının somut uygulamasını göstermesi nedeniyle bu sayfada da aktarılmıştır. Kararda fiilî karine bakımından Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun 06.06.2007 tarihli ve 331-332 sayılı kararına atıf yapılmıştır; künye kararda geçtiği hâliyle aktarılmıştır.
TMK 20/1 · Yargıtay 2. Hukuk Dairesi
Yeni yerleşim yerinin edinildiği; nüfus adres bilgileri raporu, dosyaya sunulan vekâletname adresi ve sosyal ekonomik durum araştırması birlikte değerlendirilerek belirlenir
Olay: Davacı kadın bulunduğu yerdeki asliye hukuk (aile) mahkemesinde evlilik birliğinin sarsılması sebebiyle boşanma davası açmıştır. Davalı-karşı davacının yetki itirazı üzerine mahkeme, tarafların son altı ayda birlikte oturdukları adresin başka bir ilçe olduğu gerekçesiyle yetkisizlik kararı vermiştir.
Karar: Daire, TMK 168 ile TMK 19/1'i birlikte uygulamış; aile kütüğündeki yerleşim yeri kaydının aksi sabit oluncaya kadar karine oluşturduğunu belirtmiştir. Somut olayda nüfus müdürlüğüne ait adres bilgileri raporu, dosyaya sunulan vekâletname adresi ve yapılan sosyal ekonomik durum araştırmasının davacının dava tarihindeki yerleşim yerini gösterdiğini; bunun aksinin kanıtlanamadığını saptamıştır. TMK 168'de gösterilen yerlerden birini seçim hakkının davacıya ait olduğunu, davacının seçimini kendi oturduğu yerden yana kullandığına göre davanın doğru yerde açıldığını belirterek yetkisizlik kararını bozmuştur.
“Nüfus müdürlüğüne ait adres bilgileri raporu, dosyaya sunulan vekaletname adresi, yapılan sosyal ekonomik durum araştırması davacı-karşı davalının dava tarihinde yerleşim yerinin [...] olduğunu göstermektedir. Bu durumun aksi kanıtlanamamıştır.”
Ne anlama geliyor?
Yeni yerleşim yerinin edinilip edinilmediği tek bir belgeyle değil, belgelerin bütünüyle belirlenir; vekâletname adresi de bunlardan biridir.
Not: Karar OYBİRLİĞİYLE alınmıştır. Aynı formül 2. HD'nin 19.02.2020 tarihli ve E. 2020/100, K. 2020/1272 sayılı kararı ile 19.04.2018 tarihli ve E. 2016/24498, K. 2018/5253 sayılı kararında da tekrarlanmıştır. Kararda geçen yer adı alıntının bütünlüğü için bırakılmış, kişi bilgileri aktarılmamıştır.
TMK 20 ile ilgili maddeler
Uygulamada dikkat edilecekler
Pratik notlar
- 1.Yerleşim yerinin değişmesi için yeni bir yerleşim yerinin edinilmiş olması gerektiğini; terkin tek başına yetmediğini gözetin.
- 2.Yeni yerleşim yerini iki unsurla ispatlayın: o yerde fiilen oturma ve sürekli kalma niyeti.
- 3.Kanunun bir süre öngörmediğini; ölçünün süre değil niyet olduğunu dikkate alın.
- 4.Niyeti belgelerle destekleyin: adres bildirimi, kira sözleşmesi, abonelik, fatura, okul kaydı, tanık.
- 5.Dosyaya sunulan vekâletname adresinin de bir ispat aracı sayıldığını bilin; kendi vekâletnamenizdeki adresi buna göre yazın.
- 6.Eşinden ayrılıp baba evine dönen kadında yeni yerleşim yerinin edinildiğinin kabul edilebileceğini gözetin.
- 7.Yerleşim yerini dava tarihine göre belirleyin; dava açıldıktan sonraki taşınmalar yetkiyi değiştirmez.
- 8.Önceki yerleşim yeri belli değilse hâlen oturulan yerin yerleşim yeri sayıldığını dikkate alın.
- 9.Yurt dışındaki yerleşim yerini bırakıp Türkiye'de henüz yerleşmemiş kişide oturma yerinin yerleşim yeri sayıldığını gözetin.
- 10.Yurt dışındaki yerleşim yeri bırakılmamışsa TMK 20/2'nin uygulanmayacağını; yetkinin milletlerarası usul hükümlerine göre belirleneceğini bilin.
- 11.Velayet veya vesayet altındaki kişide yerleşim yerinin kanunen belirlendiğini; TMK 21'in TMK 20'den önce geldiğini gözetin.
- 12.Eğitim, sağlık, bakım veya ceza kurumunda bulunmanın yeni yerleşim yeri edinme sonucu doğurmadığını dikkate alın.
- 13.TMK 20/2'nin bir istisna olduğunu; yerleşim yeri belli olan kişinin geçici olarak başka yerde oturmasının sonuç doğurmadığını belirtin.
- 14.Yerleşim yeri ile tebligat adresini karıştırmayın; başka adreste usulüne uygun tebligat yapılması o yeri yerleşim yeri yapmaz.
- 15.Yetki itirazını süresinde ileri sürün; boşanmada yetki kesin yetki değildir.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir uyuşmazlık için hukuki görüş yerine geçmez. Madde metni resmî kaynaktan alınmış, kararlar resmî tam metinleri üzerinden özetlenmiştir.