TMK Madde 21: Yasal Yerleşim Yeri (Çocuk ve Vesayet Altındaki Kişi)

TMK 21/1, tek cümlede üç kademeli bir sıralama kurar. Sıra önemlidir: üst kademe işliyorsa alt kademeye geçilmez.

Birinci kademe: evlilik sürüyorsa. Ana ve baba birlikte yaşıyor ve aynı yerleşim yerine sahipse, çocuğun yerleşim yeri de oradadır. Çocuğun kendi niyeti veya bulunduğu yer önemli değildir; bu nedenle yasal yerleşim yeri denir.

İkinci kademe: boşanma veya ayrı yaşama. Ana ve babanın ortak yerleşim yeri kalmamışsa, ölçü çocuğun kimin yanına bırakıldığıdır. Velayet kendisine verilen tarafın yerleşim yeri, çocuğun yerleşim yeri olur. Bu, uygulamada en sık işleyen kademedir.

[DIKKAT_BOX]Dikkat: bu kademe velayetin fiilen kimde olduğuna değil, çocuğun kime bırakıldığına bakar. Velayet mahkeme kararıyla bir tarafa verilmişse çocuğun yerleşim yeri o tarafın yerleşim yeridir; velayet sahibinin taşınması, çocuğun yerleşim yerini de birlikte taşır.[/DIKKAT_BOX]

Üçüncü kademe: "diğer hâller". Kanun bu ifadeyle boşlukları kapatır. Ana babanın ortak yerleşim yeri bulunmadığı hâlde çocuğun kimin yanına bırakıldığı da belirlenemiyorsa — örneğin henüz velayet düzenlenmemiş, çocuk üçüncü bir kişinin yanında bulunuyorsa — çocuğun fiilen oturduğu yer yerleşim yeri sayılır.

Neden yasal yerleşim yeri var? Çünkü küçük, kendi yerleşim yerini kuramaz: TMK 19/1'in aradığı "sürekli kalma niyeti", fiil ehliyetiyle bağlantılıdır (TMK 14). Kanun bu nedenle bağlantı noktasını doğrudan kendisi gösterir ve iradi yerleşim yeri kuralları uygulanmaz (TMK 19, TMK 20).

Ergin kılınan küçük bu madde dışındadır. Mahkeme kararıyla ergin kılınan küçük artık velayet altında olmadığından, yerleşim yerini genel kurallara göre kendisi edinir (TMK 12).

TMK 21/2 farklı bir bağlantı noktası kullanır: "Vesayet altındaki kişilerin yerleşim yeri, bağlı oldukları vesayet makamının bulunduğu yerdir."

Burada kişinin fiilî durumuna hiç bakılmaz. Vesayet altındaki kişi başka bir şehirde yaşıyor olabilir; yerleşim yeri yine vesayet makamının bulunduğu yerdir. Vesayet makamı sulh hukuk mahkemesidir.

Bir döngü tehlikesi ve çözümü. TMK 411 uyarınca "Vesayet işlerinde yetki küçüğün veya kısıtlının yerleşim yerindeki vesayet dairelerine aittir." İki hüküm birlikte okunduğunda görünürde bir döngü doğar: yerleşim yeri vesayet makamına, yetki ise yerleşim yerine bağlıdır.

Çözüm sıralamadadır. İlk vasi atanması veya kısıtlama kararı verilirken henüz bir vesayet makamı yoktur; bu nedenle yetki, kişinin genel kurallara göre belirlenen yerleşim yerine göre saptanır (TMK 19-20). Vesayet bir kez kurulduktan sonra ise TMK 21/2 işler ve kişinin yerleşim yeri vesayet makamının bulunduğu yer olur. Vesayetin başka bir yere nakli de kendi usulüne tabidir.

Kurumda bulunma yerleşim yerini değiştirmez. Vesayet yetkisi tartışmalarında en sık karşılaşılan olgu, kısıtlı adayının bir bakım veya sağlık kurumunda bulunmasıdır. TMK 22 uyarınca eğitim, sağlık, bakım veya ceza kurumuna konulma yeni yerleşim yeri edinme sonucunu doğurmaz. Bu kuralın nasıl uygulandığı ve istisnası ayrı sayfada ele alınmıştır (TMK 22).

Velayetin kaldırılması hâlinde. Velayet ana ve babanın her ikisinden kaldırılırsa çocuğa vasi atanır; bu andan sonra çocuk velayet değil vesayet altındadır ve yerleşim yeri TMK 21/1 değil TMK 21/2'ye göre belirlenir. Uygulamada bu geçiş gözden kaçabilir ve yetki hatasına yol açar.

TMK 21 bir yerleşim yeri kuralıdır; yetkiyi dolaylı olarak belirler. Peki bu yetki kesin mi?

Yargıtay'ın yanıtı: hayır. 5. Hukuk Dairesi, velayetin düzenlenmesi istemine ilişkin bir yargı yeri belirleme kararında, TMK 21'i aynen aktardıktan sonra şu sonuca varmıştır: davada kesin ve özel yetki kuralının bulunmadığı ve davanın ilk açıldığı mahkemeye davalı tarafından süresinde yetki itirazında bulunulmadığı anlaşıldığından, uyuşmazlığın ilk açıldığı mahkemede görülüp sonuçlandırılması gerekir (Yargıtay 5. HD, 05.12.2022, E. 2022/13987, K. 2022/17422, oy birliğiyle ve kesin olarak).

[DIKKAT_BOX]Bu, pratikte çok önemli bir sonuçtur. Velayet davasında mahkeme, yerleşim yeri başka yerde görünse bile kendiliğinden yetkisizlik kararı veremez. Yetki itirazı süresinde ileri sürülmezse dava açıldığı yerde görülür. Davalı vekili için bu, cevap süresini kaçırmamak demektir; davacı vekili için ise davayı kendi müvekkilinin bulunduğu yerde açma imkânı demektir.[/DIKKAT_BOX]

Yurt dışında yaşayan taraflar. Aynı kararda ele alınan olayda ana, baba ve küçüklerin sistemde görünen adresleri yurt dışı adresiydi. Daire, Türk vatandaşlarının kişi hâllerine ilişkin davaları bakımından milletlerarası usul hükümlerinin öngördüğü kademeli sıralamayı aktarmıştır (MÖHUK m. 41, kararda aktarıldığı hâliyle):

• Dava yabancı ülke mahkemelerinde açılmadığı veya açılamadığı takdirde, Türkiye'de yer itibariyle yetkili mahkemede;
• O bulunmuyorsa ilgilinin sâkin olduğu yer mahkemesinde;
• Türkiye'de sâkin değilse Türkiye'deki son yerleşim yeri mahkemesinde;
• O da bulunmadığı takdirde Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden birinde görülür.

Yargı yeri belirlenmesi nedir? İki mahkeme karşılıklı olarak yetkisizlik kararı verirse, yetkili mahkeme üst merci tarafından saptanır. Farklı bölge adliye mahkemelerinin yargı çevresindeki mahkemeler arasındaki uyuşmazlık, Yargıtay'ın ilgili dairesi tarafından çözülür ve bu karar kesindir. Anılan kararda da yargı yeri bu yolla belirlenmiştir.

Uygulamada kontrol listesi.

• Çocuk velayet altında mı, vesayet altında mı? Rejim buna göre TMK 21/1 veya 21/2'dir.
• Ana ve babanın ortak yerleşim yeri var mı?
• Yoksa çocuk kime bırakılmış?
• İkisi de belirlenemiyorsa çocuk fiilen nerede oturuyor?
• Kurumda bulunma hâli var mı? Varsa TMK 22'yi ayrıca inceleyin.
• Yetki itirazı süresinde yapılmış mı?

Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 1 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve ilgili oldukları fıkraya göre gruplandı. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.