Çocuk Teslim Edilmiyor Ne Yapmalı? Çocuk Teslimi Süreci

Elinizde velayet ya da görüşme kararı var, ama karşı taraf çocuğu teslim etmiyor. Bu, aile hukukunda en çok çaresizlik yaratan durum ve 2021'e kadar cevabı da yetersizdi: icra dairesine gidip haciz memuruyla çocuğu almaya çalışmak.

O dönem kapandı. 24 Kasım 2021 tarihli 7343 sayılı Kanun, çocuk teslimi ve çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair kararların yerine getirilmesini İcra ve İflas Kanunu'ndan çıkardı ve Çocuk Koruma Kanunu'na taşıdı. İş artık icra dairelerinde değil, Adalet Bakanlığı'na bağlı adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerinde ve çocuk dostu teslim mekânlarında yürüyor. Bu yazıda süreci, sürelerini ve yaptırımlarını kanun ve yönetmelik metnine dayanarak ayrıntısıyla anlatıyoruz.

2021'de Ne Değişti? İcra Dairesi Dönemi Kapandı

Eski sistemde çocuk teslimi, İcra ve İflas Kanunu'nun 25, 25/a ve 25/b maddelerine dayanıyordu; emre muhalefetin cezası da aynı Kanun'un 341. maddesindeydi. 7343 sayılı Kanun'un 32. maddesi bu dört maddenin tamamını yürürlükten kaldırdı.

Yerine, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu'na "Çocuk Teslimi ve Çocukla Kişisel İlişki Kurulması" başlıklı yeni bir Dördüncü Kısım eklendi. Bu kısım m. 41/A ile 41/İ arasındaki maddelerden oluşuyor ve süreci baştan sona düzenliyor. Uygulama ayrıntıları ise 4 Ağustos 2022 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan yönetmelikle belirlendi.

Geçiş kademeli oldu. Kanun'un geçici 2. maddesi, uygulamaya Adalet Bakanlığı'nın belirlediği il ve ilçelerde başlanacağını, yönetmeliğin yürürlüğe girmesinden itibaren en geç bir yılın sonunda ülke genelinde uygulamaya geçileceğini öngördü. Yönetmelik 4 Ağustos 2022'de yürürlüğe girdiğine göre bu süre 2023 Ağustos'unda doldu; bugün sistem ülke genelinde işliyor.

Kim Yetkili? Nereye Başvurulur?

Kararı yerine getirecek birim, aile mahkemesi değil, adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüdür. Müdürlükte müdür, müdür yardımcısı ve personelin yanında Adalet Bakanlığı tarafından görevlendirilen psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı bulunur.

Başvuru Nasıl Yapılır? Ne Kadar Tutar?

Başvuruyu hak sahibi yapar. Çocuk tesliminde hak sahibi velayet kendisine verilen kişidir; kişisel ilişkide ise çocuk kendisine bırakılmayan ebeveyn ya da mahkemenin kişisel ilişki kurduğu diğer kişidir.

1. Kararı yanınıza alın. Başvuru sırasında ilam veya tedbir kararının müdürlüğe ibrazı zorunludur. Müdürlük kararın teyidini yapar.
2. İletişim bilgilerinizi bildirin. Müdürlüğün sizinle hangi iletişim vasıtasıyla irtibat kuracağını beyan edersiniz ve bu tutanağa geçer. Bildiğiniz kadarıyla yükümlünün son adres ve iletişim bilgilerini de verirsiniz.
3. Kişisel ilişkide görüşmenin geçirileceği adresi bildirin. Başvuru sırasında bu bilgi de alınır.
4. Dosya açılır ve UYAP üzerinden uzmana dağıtılır. Tevzi, UYAP kriterlerine göre otomatik yapılır.

Süreç Adım Adım: İki Ayrı Akış

Kanun iki durumu ayrı düzenliyor. Çocuk teslimi, velayet kararına dayanan ve süreklilik arz etmeyen bir devir işlemidir. Kişisel ilişki ise sınırlı süreli, tekrar eden görüşmelerdir. Akış benzer ama ayrıntıları farklı:

Teslim Emri: İçinde Ne Yazar?

Teslim emri, sürecin kalbidir ve Tebligat Kanunu'na göre yükümlüye tebliğ edilir. Kanun emrin içeriğini tek tek sayar. Çocuk tesliminde emirde şu beş husus yer alır:

• Müdürlükçe belirlenen gün ve saatte çocuğu emirde belirtilen yere getirmek zorunda olduğu.
• Getirmesine engel olacak derecede haklı bir mazereti varsa teslim gününden önce müdürlüğe bildirip çocuğun müdürlükçe alınmasını talep etmesi gerektiği.
• Getirmez ve mazeret bildirip alınmasını da talep etmezse çocuğun uzman veya öğretmen eliyle, gerekirse kolluktan yardım alınarak ve zor kullanılarak teslim alınacağı.
• Emrin gereği yerine getirilmezse disiplin hapsiyle cezalandırılacağı.
• Müdürlük işlemlerine karşı öğrenme veya tebliğden itibaren bir hafta içinde aile mahkemesine şikâyette bulunabileceği.

Kişisel ilişkiye dair emirde bunlara iki husus eklenir: emrin tebliğinden sonraki dönemde de yükümlülüğün devam edeceği ve yeniden emir çıkarılmayacağı, ayrıca yerleşim yeri veya iletişim bilgileri değişirse derhâl müdürlüğe bildirilmesi gerektiği.

Yükümlü Çocuğu Getirmezse Ne Olur?

Burada sistemin dişi var. Yükümlü emrin gereğini yerine getirmezse çocuk, nerede bulunursa bulunsun müdürlük tarafından alınarak hak sahibine teslim edilir. Uygulamada görevli uzman veya öğretmen çocuğun bulunduğu adrese gider. Kolluktan yardım istenebilir ve kolluk birimleri, zor kullanma dâhil bu konudaki talepleri derhâl yerine getirir.

• Tekrar alma: Çocuk teslim edildikten sonra yükümlü haklı bir sebep olmaksızın çocuğu tekrar alırsa, yeni bir hükme, yükümlüyle irtibata geçmeye ya da teslim emri tebliğine gerek olmaksızın çocuk yeniden alınıp hak sahibine teslim edilir.
• Kaçırılma riski: Kaçırılma ihtimali gibi çocuğun üstün yararına aykırı bir durum varsa müdürlük, irtibata geçmeye veya emir tebliğine gerek olmaksızın doğrudan çocuğu alabilir.
• Haklı mazeret: Yükümlünün gerçek bir mazereti varsa, belgeleriyle bildirdiğinde çocuk müdürlükçe kendisinden alınır ve hak sahibine teslim edilir. Bu yol, yükümlüyü de zor kullanmadan korur.
• Cezaevindeki taraf: Hak sahibi veya yükümlü hükümlü ya da tutuklu ise işlemler ceza infaz kurumu aracılığıyla yürütülür.

Hak Sahibinin de Yükümlülükleri Var: 48 Saat Kuralı

Bu, sürecin en çok gözden kaçan ve en çok hak kaybı doğuran kısmı. Sistem yalnızca çocuğu vermeyen tarafı değil, görüşmeye gelmeyen tarafı da disipline ediyor.

Bildirimi yazılı olarak, elektronik ortamda ya da başvuru sırasında beyan ettiğiniz iletişim kanalıyla yapabilirsiniz. Gelemeyeceğinizi bildirmeniz de bir seçenektir; önemli olan sessiz kalmamak, çünkü sessizlik hem görüşmeyi düşürür hem de tekrarı hâlinde dosyayı kapatır.

Teslim Nerede Yapılır? Çocuk Dostu Teslim Mekânları

İşlemler, müdürlükçe belirlenen ve yönetmelikte "çocuk dostu olarak düzenlenen ortamlar" diye tanımlanan teslim mekânlarında yapılır. Mekânları valilikler ve belediyeler belirler, yoksa oluşturur; araç tahsis eder ve şoför görevlendirir. Yönetmelik bu mekânlar için somut standartlar koyuyor:

• Kolay ulaşılabilir bir bölümde, engelli erişimine ve kartlı geçişe imkân tanıyan ayrı bir kapıdan giriş.
• Her odanın en az yirmi dört metrekare, aydınlık ve ferah olması.
• Çocuğun kaliteli zaman geçirmesi için oyuncak, boyama kiti, kâğıt-kalem, hikâye kitabı gibi materyaller.
• Teslim sürecini kayda alacak şekilde güvenlik kamerası sistemi.

Çocuk Görüşmeyi Reddederse Ne Olur?

Uygulamada en hassas senaryo bu ve yönetmelik burada ayrıntılı bir prosedür kuruyor. Çocuk hak sahibiyle görüşmeyi reddederse süreç şöyle işler:

1. Uzman veya öğretmen önce çocukla ve taraflarla ayrı ayrı görüşür, görüşmenin gerçekleşmesini sağlamaya çalışır.
2. Buna rağmen çocuk kabul etmezse durum gerekçeleriyle birlikte ayrıntılı şekilde tutanağa bağlanır.
3. Reddin nedenlerini tespit etmek ve çözüm önerileri geliştirmek üzere çocuk, hak sahibi ve yükümlüyle görüşmeler yapılması için bir plan hazırlanır ve taraflara bildirilir.
4. Bu görüşmeler plan uyarınca en geç bir sonraki kişisel ilişki tarihine kadar, her hâlde on beş günü geçmemek üzere gerçekleştirilir.
5. Uzmanın gözlem ve tespitleri ile taraflara ilişkin önerileri bir değerlendirme raporunda yer alır.

Bu raporun değeri büyük. Çocuğun reddinin gerçek bir isteksizlikten mi, yoksa yükümlünün yönlendirmesinden mi kaynaklandığı buradaki tespitlerle görünür hâle gelir ve velayetin değiştirilmesi davasında delil olur. Pedagog görüşmelerinin nasıl işlediğini pedagog çocuğa ne sorar yazımızda anlattık.

Uzman Refakatinde Görüşme

Mahkeme, çocuğun üstün yararı gerektiriyorsa kişisel ilişkinin üçüncü kişi ya da uzman refakatinde kurulmasına karar verebilir. Bu hâlde görüşme, teslim mekânında uzman veya öğretmen eşliğinde yapılır; uzman gerekli mesleki müdahalelerde bulunur ve gözlemlerini içeren bir tutanak düzenler. Çocuğun üstün yararı gerektirdiğinde bu tutanak kişisel ilişki kararını veren aile mahkemesine sunulur.

Yaptırım: Disiplin Hapsi

Emre aykırılığın yaptırımı 5395 m. 41/F'de düzenlenmiştir. Üç ayrı hâl ve üç ayrı süre var:

• Şikâyet süresi bir aydır. Bu süre içinde şikâyet edilmezse yaptırım uygulanamaz.
• Görevli mahkeme, işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesidir.
• Yargılama duruşmalıdır. Şikâyet olunana şikâyet dilekçesiyle birlikte duruşma günü bildirilir; gelmezse yokluğunda devam edilir. Mahkeme, gelen kişiye Ceza Muhakemesi Kanunu m. 147'deki haklarını hatırlatarak savunmasını alır.
• İnfaz, kesinleşmeden sonra Cumhuriyet başsavcılığı tarafından yapılır. Kararlar kesinleştiği tarihten itibaren iki yıl geçtikten sonra yerine getirilemez.
• Ceza düşer: Şikâyetten vazgeçilirse; ayrıca çocuk teslimi ve iade etmeme hâllerinde çocuğun velayet hakkı sahibine teslim edilmesi durumunda dava ve bütün sonuçlarıyla ceza düşer. Yani amaç cezalandırmak değil, çocuğu teslim ettirmektir.

Disiplin Hapsi Suç mu? TCK 234 ile Farkı

Bu ayrım çok karıştırılıyor. Disiplin hapsi bir ceza mahkûmiyeti değildir; adli sicile işlemez, emrin gereğini yerine getirmeye zorlamak için öngörülmüş bir yaptırımdır. Nitekim çocuk teslim edildiğinde düşer.

Türk Ceza Kanunu m. 234'teki çocuğun kaçırılması ve alıkonulması suçu ise bambaşka bir şeydir ve kapsamı çoğu kişinin sandığından dardır. Maddenin birinci fıkrası, failin velayet yetkisi elinden alınmış olan ana veya baba ya da üçüncü derece dâhil kan hısmı olmasını arar. Böyle bir kişi, on altı yaşını bitirmemiş çocuğu veli, vasi veya bakım ve gözetimi altında bulunan kimsenin yanından cebir veya tehdit kullanmaksızın kaçırır ya da alıkoyarsa üç aydan bir yıla kadar hapisle cezalandırılır. Fiil cebir veya tehditle işlenmişse ya da çocuk henüz on iki yaşını bitirmemişse ceza bir katı oranında artırılır.

Şikâyet ve İtiraz: Süreler

Müdürlüğün işlem ve kararlarına karşı, öğrenme veya tebliğ tarihinden itibaren bir hafta içinde, işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesine şikâyette bulunulabilir. Mahkeme işlemlerin yerine getirilmesini durdurabilir ve dosya üzerinden ya da gerektiğinde ilgilileri dinleyerek ivedilikle karar verir.

Kararı rızasıyla yerine getirdiğini düşünen yükümlü de bu yolu kullanabilir: kendisine gönderilen bildirimin ya da teslim emrinin haksız olduğunu süresi içinde şikâyetle ileri sürebilir.

İtirazı, kararı veren mahkeme kendisini izleyen numaralı daireye, son numaralı daire için birinci daireye gönderir; o yerde tek daire varsa asliye hukuk mahkemesine, hâkim aynı kişiyse en yakın aile veya asliye hukuk mahkemesine iletir. İtiraz mercii bir hafta içinde karar verir ve itiraz üzerine verilen karar kesindir.

Israrla Vermiyorsa: Danışmanlık Tedbiri ve Velayetin Değiştirilmesi

Disiplin hapsi tek araç değil. Kanun, çatışmayı yaptırımdan önce çözmeye çalışan bir mekanizma da kuruyor.

• Danışmanlık tedbiri: Müdürlüğün önerisi üzerine aile mahkemesi, çocuk, hak sahibi veya yükümlü hakkında danışmanlık tedbiri uygulanmasına karar verebilir. Üstelik müdürlük, yükümlünün teslim emrine ilk aykırı hareketinde bu tedbiri talep etmek zorundadır.
• Velayetin değiştirilebileceği ihtarı: Aynı 7343 sayılı Kanun, Türk Medeni Kanunu m. 182'ye ikinci fıkra ekledi. Buna göre mahkeme, kararında kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi hâlinde, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceğini ihtar eder. Yani görüşmeyi sistemli biçimde engellemek, velayeti kaybetme riskini doğurur.
• Koruyucu ve destekleyici tedbir bildirimi: Uzman, süreçte böyle bir tedbire ihtiyaç olduğu kanaatine varırsa durumu aile ve sosyal hizmetler il müdürlüğüne bildirir.

Bu üç aracın birikimi, velayetin değiştirilmesi davasında güçlü bir dosya oluşturur: tutanaklar, değerlendirme raporları, disiplin hapsi kararları ve danışmanlık tedbiri kayıtları. Velayetin hangi hâllerde değiştiğini velayet kime verilir ve velayet hangi durumlarda babaya verilir yazılarımızda ele aldık. Görüşme günlerinin nasıl belirlendiğini ise kişisel ilişki günleri rehberimizde bulabilirsiniz.

Dosya Hangi Hâllerde Kapanır?

Özel Durumlar: 6284 Gizlilik Kararı ve Uluslararası Dosyalar

6284 Kapsamında Gizlilik Kararı Varsa

Hak sahibi veya yükümlü hakkında 6284 sayılı Kanun uyarınca gizlilik kararı ya da başka bir tedbir varsa, teslim işlemleri bu kararlar dikkate alınarak yerine getirilir. Gizlilik kararı bulunduğunda dosya inceleme talepleri, adres, iletişim ve kimlik bilgileriyle gizli tutulmasına karar verilen bilgi ve belgelerin gizliliğini koruyacak tedbirler alınarak karşılanır. Uzaklaştırma kararının velayet ve görüşme süreçlerine etkisini uzaklaştırma kararı ve velayet yazımızda inceledik.

Yurt Dışına Götürülen Çocuk: Lahey Dosyaları

Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yön ve Kapsamına Dair Kanun uyarınca verilen, on altı yaşını tamamlamamış çocuklar hakkındaki iade veya kişisel ilişki ilamları da bu yönetmeliğe göre yerine getirilir. Ancak burada önemli bir fark var: bu ilamlar, yükümlüyle irtibata geçilmeksizin ve teslim emri tebliğ edilmeksizin yerine getirilir. Yani kaçırma dosyalarında ön uyarı aşaması yoktur.

Sık Yapılan Altı Hata

1. İcra dairesine gitmek. İcra ve İflas Kanunu'nun çocuk teslimine ilişkin maddeleri 2021'de yürürlükten kaldırıldı; doğru adres adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüdür.
2. Doğrudan savcılığa suç duyurusunda bulunmak. Velayet sahibi ebeveyn çocuğu vermiyorsa TCK m. 234/1 kural olarak uygulanmaz; işleyen yol müdürlük süreci ve aile mahkemesine şikâyettir.
3. 48 saat bildirimini atlamak. Bildirim yapılmazsa yükümlünün çocuğu getirme zorunluluğu doğmaz ve görüşme yapılmaz.
4. Görüşmeye gitmemeyi önemsememek. Art arda iki veya yılda üç kez gelmemek teslim emrini hükümsüz kılar; süreç sıfırdan başlar.
5. Çocuğu zamanında iade etmemek. Bunun yaptırımı üç aya kadar disiplin hapsi ve suç duyurusudur; görüşmeye getirmemekten daha ağırdır.
6. Bir aylık şikâyet süresini kaçırmak. Emre aykırılık için şikâyet bir ay içinde yapılmazsa disiplin hapsi istenemez.

Sonuç

Çocuk teslimi ve görüşme kararlarının yerine getirilmesi, 2021'den bu yana icra hukukunun değil çocuk hukukunun konusu. Sürece uzmanlar bakıyor, işlemler çocuk dostu mekânlarda ve taraflar yüz yüze getirilmeden yapılıyor, devlete harç ödenmiyor ve aykırılığın karşılığı disiplin hapsi.

Sistemin işlemesi için iki tarafın da usule uyması gerekiyor: yükümlünün çocuğu getirmesi, hak sahibinin kırk sekiz saat önce bildirim yapıp zamanında gelmesi ve çocuğu zamanında iade etmesi. Kararınız uygulanmıyorsa tutanakları ve bildirimleri düzenli biçimde biriktirmeniz, hem disiplin hapsi şikâyetinde hem de gerekirse velayetin değiştirilmesi davasında belirleyici olur. Dosyanızı birlikte değerlendirmek isterseniz iletişim bilgilerimiz sayfanın altındadır. Boşanma sürecinin bütününü Boşanma Rehberi sayfamızda topladık.