Torunla Kişisel İlişki Davası: Büyükanne ve Büyükbaba Hakkı

Oğlunu ya da kızını kaybeden, boşanmanın ardından torunuyla bağı kopan veya gelini ya da damadıyla yaşadığı anlaşmazlık yüzünden torununu göremeyen pek çok büyükanne ve büyükbaba aynı soruyu soruyor: Torunumu görebilmek için mahkemeye başvurabilir miyim?

Cevap evet; ancak bu hak, anne ve babanın kişisel ilişki hakkı gibi kendiliğinden doğmuyor. Türk Medeni Kanunu'nun 325. maddesi, anne ve baba dışındaki kişilere ancak olağanüstü hâller varsa ve çocuğun menfaatine uygun düştüğü ölçüde kişisel ilişki hakkı tanınabileceğini söylüyor. Bu yazıda olağanüstü hâlin ne anlama geldiğini, Yargıtay'ın hangi olaylarda davayı kabul edip hangilerinde reddettiğini, görüşme sürelerinin nasıl belirlendiğini, davanın kime karşı ve nerede açılacağını ve karar uygulanmazsa ne yapılacağını Yargıtay, Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarıyla anlatıyoruz.

Büyükanne ve Büyükbabanın Torunu Görme Hakkı Var mı?

Kanun, kişisel ilişki hakkını iki ayrı maddede ve iki farklı yoğunlukta düzenler:

Aradaki fark belirleyicidir. Anne ve baba için kişisel ilişki doğrudan kanunla tanınmış bir haktır. Büyükanne ve büyükbaba için ise mahkeme iki şartı birlikte arar: olağanüstü bir hâlin varlığı ve kişisel ilişkinin çocuğun menfaatine uygun olması. Bu şartları ortaya koymak davayı açana düşer. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin 02.02.2016 tarihli E. 2015/26619, K. 2016/1576 sayılı kararında, olağanüstü hâl de kişisel ilişkinin çocukların menfaatine uygun olduğu da ispatlanamadığı hâlde büyükanne ile torunlar arasında kişisel ilişki kurulması usul ve yasaya aykırı bulunarak bozuldu.

Madde yalnızca büyükanne ve büyükbabaya özgü değildir; "diğer kişiler, özellikle hısımlar" ifadesi teyze, amca veya kardeş gibi yakınları da kapsar. Yargıtay, anne ve babası ölen ve halası vasi olarak atanan bir çocuk için teyzenin kişisel ilişki talebini yerinde buldu (2. HD, 25.12.2025, E. 2025/8593, K. 2025/11990). Babaanneyle birlikte amcanın davacı olduğu bir dosyada kurulan kişisel ilişki de onandı (2. HD, 12.09.2024, E. 2024/4583, K. 2024/5794). Buna karşılık bir ablanın küçük kardeşiyle görüşmek için açtığı davada, olağanüstü hâl kanıtlanamadığı ve idrak çağındaki çocuğun beyanı da dikkate alınması gerektiği için davanın reddi gerektiğine hükmedildi (2. HD, 18.09.2025, E. 2025/4540, K. 2025/7490).

Aynı yaklaşım uluslararası metinlerde de var. 6066 sayılı Kanun'la onaylanması uygun bulunan ve 17.11.2011 tarihli, 28115 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Çocuklarla Kişisel İlişki Kurulmasına Dair Avrupa Sözleşmesi'nin 5. maddesine göre, çocuğun yüksek yararına bağlı olarak çocukla ana ve babası dışındaki aile bağları bulunan kişiler arasında kişisel ilişki kurulabilir. Yargıtay da bu davalarda Sözleşme'ye atıf yapıyor.

Olağanüstü Hâl Ne Demek? Yargıtay'ın Ölçütü

Kanun olağanüstü hâlleri saymaz. Yargıtay kararlarında öne çıkan soru şudur: Büyükanne ve büyükbaba, torununu kendi evladı üzerinden görebiliyor mu? Anne ve baba boşanmışsa ve kişisel ilişki hakkı tanınan ebeveyn bu hakkı kullanabiliyorsa, onun anne ve babası da torunlarını bu sürede görebilir. Yargıtay bu durumda kural olarak olağanüstü hâl bulunmadığı sonucuna varıyor. Evlat hayatını kaybetmişse ya da görüş hakkını kullanmasını engelleyen ciddi bir durum varsa bu köprü yıkılmıştır ve olağanüstü hâl gündeme gelir.

Olağanüstü Hâl Kabul Edilen Durumlar

Olağanüstü Hâl Sayılmayan Durumlar

Anne ve Baba Evliyse: Oğul, Kız veya Gelin Torunu Göstermiyorsa

Olağanüstü hâl yalnızca ölüm veya boşanma dosyalarında gündeme gelmez. Anne ve babası evli olup birlikte yaşayan bir çocuk için de dava açılabilir; bu durumda anne ve baba birlikte davalıdır. Yargıtay'ın onadığı kararlar, belirleyici olanın büyükanne veya büyükbabanın torunla bağının fiilen koparılıp koparılmadığı olduğunu gösteriyor:

• Bağ fiilen koparılmışsa kabul. Geliniyle arası soğuduğu için torununu yıllardır göremeyen, en son çocuk iki yaşındayken görebilen babaanne için ilk derece mahkemesi, babanın refakatinde ayda iki pazar üçer saatlik kişisel ilişki kurdu. Bölge adliye mahkemesi hukuki yararın ve olağanüstü hâlin bulunduğunu, anne ile babaanne arasındaki iletişimsizliğin kişisel ilişkiye engel olacak derecede olmadığını belirtti; karar onandı (2. HD, 17.10.2023, E. 2023/7545, K. 2023/4806).
• Doğumdan beri bakan büyükanne. Torununa doğduğundan beri bakan, onu yatılı olarak da ağırlayan, ancak son altı ayda fotoğraf ve telefon dahil her türlü iletişimi kesilen babaanne için bölge adliye mahkemesi TMK m. 325 koşullarının oluştuğunu kabul etti; süreleri kısaltarak ayda bir pazar günü ve bayramların son günü kişisel ilişki kurdu. Karar onandı (2. HD, 02.07.2024, E. 2024/3105, K. 2024/5197).
• Görüşme engellenmiyorsa ret. Kızı ve damadına karşı dava açan anneanne için ilk derece mahkemesi, taraflar arasında sorunlar olsa da anneannenin torunlarıyla görüşmesinin eskisi kadar sık olmasa da sürdüğünü ve davalıların buna karşı çıkmadığını tespit ederek davayı reddetti; karar onandı (2. HD, 03.04.2024, E. 2024/971, K. 2024/2375).

Kabul edilen bu iki dosyada kişisel ilişki yatısız ve günübirlik bir düzenle kuruldu; çocuk anne-babadan alınıp yine onlara teslim edildi. Ailenin birlikte geçirdiği zaman ve anne-babanın velayet hakkı, sürenin belirlenmesinde ağırlık taşıyor.

Baba Yurt Dışındaysa veya Boşanma Davası Sürüyorsa: Kararlar Neden Farklı?

Tablolarda babanın yurt dışında yaşadığı dosyaların bir kısmı kabul, bir kısmı ret yönünde sonuçlandı. Kararlar birlikte okunduğunda belirleyici olanın babanın nerede yaşadığı değil, büyükanne ve büyükbabanın torunu fiilen görebilip görememesi olduğu anlaşılıyor. Babaya tanınan kişisel ilişki yeterli düzeyde işliyorsa (E. 2025/10442) veya babanın gelememesinin olağanüstü bir sebebi kanıtlanamamışsa (E. 2018/7907) dava reddediliyor. Baba yılda yalnızca bir kez gelebiliyor, anne onun yokluğunda görüşmeye izin vermiyor ve sosyal inceleme raporu da kişisel ilişkiyi destekliyorsa (E. 2024/8430) sonuç değişiyor.

Anne ile baba arasında boşanma davasının sürdüğü dosyalarda da tek bir çizgi yok. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi 22.12.2020 tarihli kararında (E. 2020/5668), boşanma davası devam eden ve babası yurt dışında olan bir çocuk için olağanüstü hâl bulunmadığına hükmetti. 08.03.2022 tarihli E. 2022/1308, K. 2022/2168 sayılı kararında ise yine babası Rusya'da yaşayan bir çocuk için, sosyal inceleme raporunun ayda bir yatılı görüşmeyi önerdiğini ve çocuğun baba tarafına karşı olumsuz bir duygu dile getirmediğini vurgulayarak devam eden boşanma davasının kişisel ilişkiye engel olmadığına karar verdi. 2022 tarihli kararda uzman raporunun ve çocuğun baba tarafına bakışının gerekçeye açıkça yansıdığı görülüyor. Bu dosya, boşanma kesinleştikten sonra yeniden yapılan yargılamada ayda bir hafta sonu yatılı kişisel ilişki kurulmasıyla sonuçlandı ve karar onandı (2. HD, 12.09.2023, E. 2023/5393, K. 2023/3861). Babaya boşanma davasında tedbiren kişisel ilişki hakkı tanınan başka bir dosyada ise bölge adliye mahkemesi, babaannenin torununu bu sürede görmesine engel bir durum kanıtlanamadığı için davayı reddetti; karar onandı (2. HD, 14.10.2024, E. 2024/4157, K. 2024/7323).

Gelin, Damat veya Eski Eşle Husumet Davayı Düşürür mü?

Dava açılmışsa, taraflar arasında bir anlaşmazlık var demektir. Yargıtay kararlarında tekrarlanan yaklaşım, yetişkinler arasındaki çatışmanın tek başına torunla bağı koparmaya yetmediğidir:

• Anneyle husumet engel değil. Yargıtay 08.02.2018 tarihli kararında (E. 2017/7083), husumetin torunla kişisel ilişkiye engel olacak derecede olmadığını, kişisel ilişkinin çocuğun gelişimini olumsuz etkileyeceğine dair bir kanıt da bulunmadığını belirterek ret kararını bozdu.
• Miras ve icra anlaşmazlıkları ayrı tutulur. 30.09.2021 tarihli kararda (E. 2021/7489), mirasçılara yönelen icra takibi nedeniyle verilen ret kararı bozuldu. Daire, vefat gibi olağanüstü bir durumda büyükanne-büyükbaba ile torun ilişkisinin "bir hukuk davasındaki zorunlu husumetin üzerinde" değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı. Anayasa Mahkemesi de miras anlaşmazlıkları bulunan bir dosyada bu ayrımı yerinde buldu (aşağıda).
• Derin kırgınlıklar da tek başına yetmeyebilir. Kızının ölümü nedeniyle damadıyla arasında derin bir husumet oluşan ve velayet davası reddedildikten sonra çocuğu on iki gün babaya teslim etmediği ilk derece mahkemesince tespit edilen anneanne için bölge adliye mahkemesi, husumetin kişisel ilişkiye engel olamayacağını, aksi hâlde torunla ilişkinin tamamen kopacağını belirterek kişisel ilişki kurdu. Karar Yargıtay'ca onandı (2. HD, 19.10.2023, E. 2023/6586).
• Başka aile üyelerinin davaları dede ve nineye yansıtılmaz. Anne ile çocuğun amcası ve kuzeni arasında suç duyuruları ve davalar bulunan bir dosyada bölge adliye mahkemesi, bu husumet nedeniyle büyükanne ve büyükbabanın cezalandırılamayacağını belirtti; karar onandı (2. HD, 18.04.2024, E. 2024/1169, K. 2024/2630).

Torun Görüşmek İstemiyorsa Ne Olur?

Çocuğun görüşü önemlidir ama tek başına belirleyici değildir. Yargıtay 30.09.2021 tarihli kararında (E. 2021/7489), Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi'nin 12. maddesi ile Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi'nin 3. ve 6. maddelerinin idrak çağındaki çocukların görüşünün alınmasını ve bu görüşe gereken önemin verilmesini öngördüğünü; ancak çocuğun üstün yararı gerektirdiğinde görüşünün aksine de karar verilebileceğini hatırlattı. Kararlar farklı durumlarda farklı sonuçlar gösteriyor:

• Olağanüstü hâl varsa çocuğun isteksizliği aşılabilir. Babası ölen ve annesiyle başka bir ile taşınan iki çocuk için Yargıtay, çocukların görüş ve tercihlerinin kendi üstün yararlarına aykırı olması hâlinde aksine karar verilebileceğini, çocukların yetişkinler arasındaki uyuşmazlıktan etkilenmiş olabileceğini ve kısa da olsa kişisel ilişkinin yararlarına olacağını belirtti (2. HD, 20.11.2025, E. 2025/5315).
• Olağanüstü hâl yoksa çocuğun beyanı ret yönünde ağırlık kazanır. Ablanın açtığı davada olağanüstü hâl kanıtlanamadığı için Yargıtay, idrak çağındaki çocuğun beyanını da dikkate alarak davanın reddi gerektiğine hükmetti (2. HD, 18.09.2025, E. 2025/4540).
• Çocuk gerçeği bilmiyorsa zaman tanınabilir. Annesini hiç tanımayan ve anne tarafıyla ilgili gerçeği babası sakladığı için dava sırasında öğrenen bir çocuk için ilk derece mahkemesi, çocuğun görüşmek istemediğini ve önce psikolojik destek alması gerektiğini belirten raporu esas alarak davayı reddetti; Yargıtay bu kararı önce onadı. Karar düzeltme aşamasında ise çocuğun gerçeği öğrenmesinin üzerinden uzun süre geçtiğini ve olgunluk yaşını dikkate alarak, yeni bir dava açılmasına sebep olmamak için uygun süreli kişisel ilişki kurulması gerektiğine karar verdi (2. HD, 27.03.2019, E. 2019/1730, K. 2019/3472).
• Evlat edinilen çocukta kademeli düzen. Babası öldükten sonra annesinin yeni eşi tarafından evlat edinilen bir çocuk için davalılar, çocuğun evlat edinildiğini bilmediğini ve kişisel ilişkinin ona zarar vereceğini savundu. İlk derece mahkemesi, yargılama sırasında davalılar hakkında danışmanlık tedbiri uyguladı ve uzman raporunu esas alarak kademeli bir düzen kurdu: ilk altı ay uzman refakatinde ayda bir kez dört saat, sonraki altı ay refakatsiz, bir yılın ardından ayda bir hafta sonu yatılı. Karar Yargıtay'ca onandı (2. HD, 05.07.2023, E. 2023/4758, K. 2023/3745).

Aile mahkemeleri bu incelemede psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacılardan yararlanır (4787 s. K. m. 5). Çocukla görüşmelerin nasıl yapıldığını pedagog çocuğa ne sorar yazımızda anlattık. Olağanüstü hâl bulunmadığı sonucuna varılan bir dosyada ise çocuk dinlenmeden ve sosyal inceleme raporu alınmadan verilen ret kararında bölge adliye mahkemesi usule aykırılık görmedi; karar onandı (2. HD, 21.03.2024, E. 2024/439).

Görüşme Süresi Nasıl Belirlenir?

Yargıtay'ın bu davalarda tekrarladığı iki ölçüt, sürenin çerçevesini çiziyor. Birincisi: üçüncü kişilerin kişisel ilişki süresinin anne ve babaya tanınan genişlikte olması beklenemez ve süre, velayet sahibinin velayet görevini engelleyecek uzunlukta olamaz. İkincisi: kişisel ilişki, büyükanne ve büyükbaba açısından torun sevgisinin tadılmasını ve özleminin giderilmesini, çocuk açısından da sevgi ortamında büyümesini ve hısımlık bağlarının kuvvetlenmesini sağlayacak yeterlilikte olmalıdır. Bu yüzden Yargıtay süreleri hem uzun bulduğu için kısaltıyor hem de az bulduğu için uzatıyor:

Bu çerçevede somut koşullar düzeni değiştirir:

• Çocuğun yaşı. Anne sütü alan ve yurt dışında yaşayan küçük bir çocuk için bölge adliye mahkemesi, yatılı düzen yerine her ayın ilk pazar günü 10.00–18.00 arasında kişisel ilişki kurdu; karar onandı (2. HD, 14.10.2024, E. 2024/4378, K. 2024/7328).
• Mesafe ve yurt dışı. Babasıyla birlikte yurt dışına yerleşen torun için dedeyle dinî bayramların ikinci günü 10.00–17.00 ile her yıl 1–7 Temmuz arasında kişisel ilişki kurulmasına dair karar onandı (2. HD, 19.09.2023, E. 2023/5976, K. 2023/4059). Teyze ile çocuğun birbirinden uzak şehirlerde yaşadığı dosyada ise Yargıtay, yaz tatilinde yatılı kişisel ilişkinin uygun olup olmadığının uzman raporuyla araştırılmasını istedi (E. 2025/8593).
• Kademeli başlangıç. Çocuk büyükanne ve büyükbabasını tanımıyorsa kısa ve refakatli görüşmelerle başlayan kademeli bir düzen kurulabilir (E. 2023/4758). Buna karşılık bir bölge adliye mahkemesi, gelecek yıllardaki koşullar önceden bilinemeyeceği için çocuğun ileride okul çağına geleceği döneme göre şimdiden düzen belirlenmesini doğru bulmadı; bu karar da onandı (E. 2023/6586).
• Refakat. Görüşmenin velayet sahibinin gözetiminde yapılması istenebilir, ancak Yargıtay bunu her zaman yerinde bulmuyor: E. 2025/3498 sayılı kararda anne veya annenin belirleyeceği kişinin refakati doğru bulunmadı. Çocuğun yaşı itibarıyla refakate ihtiyaç duymadığı gerekçesiyle refakat talebini karşılamayan bir karar da onandı (2. HD, 28.03.2023, E. 2022/11403, K. 2023/1381).

Dava Kime Karşı, Hangi Mahkemede Açılır?

Davalı: Velayet Kimdeyse

Dava, çocuk üzerinde velayet hakkına sahip olan kişiye karşı açılır. Bu kural uygulamada üç sonuç doğurur:

• Anne ve baba evliyse ikisi birlikte davalıdır. Evlilik devam ettiği sürece velayeti anne ve baba birlikte kullanır (TMK m. 336/1). Yargıtay 2. Hukuk Dairesi 12.01.2021 tarihli E. 2020/6690, K. 2021/82 sayılı kararında, anne ve babası evli ve sağ olan, üstelik aralarında boşanma davası süren bir çocuk için davanın yalnızca anneye açılmasını eksik hasım saydı; babanın davaya dahil edilmesi ve onun delillerinin de toplanması gerektiğini belirtti.
• Çocuk evlat edinilmişse evlat edinen de davaya dahil edilmelidir. Annenin yeni eşinin çocuğu evlat edindiği dosyada bölge adliye mahkemesi, diğer eksikliklerin yanında davanın evlat edinene de yöneltilmesi gerektiğini belirterek kararı kaldırdı; yeniden yapılan yargılamada verilen karar onandı (E. 2023/4758).
• Anne ve baba ölmüşse dava vasiye karşı açılır. Anne ve babası ölen çocuğa halası vasi olarak atanmıştı; teyzenin davası vasi halaya karşı görüldü (E. 2025/8593). Vasi atanmasını velayet kime verilir yazımızda anlattık.

Görevli ve Yetkili Mahkeme, Tedbir ve Masraflar

1. Görevli mahkeme aile mahkemesidir (4787 s. K. m. 4/1). Aile mahkemesi kurulamayan yerlerde belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar (4787 s. K. m. 2).
2. Özel bir yetki kuralı yoktur. Genel kural uygulanır: dava, davalının dava tarihindeki yerleşim yeri mahkemesinde açılır (HMK m. 6). Davalı birden fazlaysa, örneğin anne ve baba ayrı şehirlerde yaşıyorsa, dava bunlardan birinin yerleşim yerinde açılabilir (HMK m. 7/1). Bu yetki kesin değildir: davalı yetki itirazını cevap dilekçesinde ve yetkili mahkemeyi göstererek yapmazsa itiraz dikkate alınmaz; süresinde ve usulüne uygun itiraz edilmezse davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir (HMK m. 19/2, 19/4). Bir dosyada Antalya'da açılan dava, davalı babanın itirazı üzerine Manisa'daki aile mahkemesine gönderildi (E. 2023/6586). Başka bir dosyada ise davalıların yetkili mahkemeyi dava tarihindeki adreslerine göre doğru bildirmemesi nedeniyle yetki itirazı reddedildi (E. 2023/4758).
3. Dava sürerken tedbir istenebilir. Yargılama uzman incelemesi nedeniyle zaman alabilir. Gecikme sebebiyle ciddi bir zarar doğacağından endişe ediliyorsa, yargılama süresince geçici olarak kişisel ilişki kurulması da talep edilebilir (HMK m. 389). Bunu kabul edip etmemek mahkemenin takdirindedir.
4. Masraf. Dava, konusu parayla ölçülebilen bir değer olmadığından nispi değil maktu harca tabidir (Harçlar Kanunu (1) sayılı tarife); uzman incelemesi ve tebligatlar için gider avansı da yatırılır. Güncel tutarlar için 2026 harç ve masraflar yazımıza bakabilirsiniz.
5. Şarta bağlı kabul masraftan kurtarmaz. Davalı annenin "yatısız ve kısa süreli olursa kabul ediyorum" anlamındaki beyanı şarta bağlı kabul sayıldı; yargılamada davanın reddi de istendiği için yargılama giderleri ve maktu vekâlet ücreti davalıya yüklendi ve karar onandı (E. 2022/11403).

İstinaf, Temyiz ve Kesinleşme

Bu dava çekişmesiz yargı işleri arasında sayılmaz. Bu nedenle bölge adliye mahkemesi kararı kesin olan velayet değiştirme davasının aksine, bölge adliye mahkemesi kararına karşı temyiz yolu açıktır; Yargıtay 2. Hukuk Dairesi bu davaları esastan inceliyor. Temyiz incelemesi dosya üzerinden yapılır; davanın niteliği gereği temyizde duruşma talebi reddedilir (E. 2023/6586). Aile hukukuna ilişkin kararlar kesinleşmedikçe yerine getirilemez (HMK m. 367/2).

Karar Uygulanmazsa: Adli Destek Müdürlüğü ve Disiplin Hapsi

7343 sayılı Kanun'la yapılan değişiklikle kişisel ilişki kararlarının yerine getirilmesi icra dairelerinden alınarak Çocuk Koruma Kanunu uyarınca adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerine verildi. Kanun başvuru hakkını "hak sahibi"ne tanıyor ve bunu anne ve babayla sınırlamıyor; mahkemeden kişisel ilişki kararı alan büyükanne ve büyükbaba da müdürlüğe başvurabilir (5395 s. K. m. 41/C/1).

• Başvuru, çocuğun yerleşim yerindeki müdürlüğe yapılır (m. 41/A/4). Müdürlük yükümlüyle irtibata geçer; çocuk getirilmezse teslim emri tebliğ edilir ve bu emir sonraki görüşme dönemleri için de geçerlidir (m. 41/C/2, 41/C/3).
• Hak sahibi, emrin tebliğinden sonraki dönemde çocuğu almaya geleceğini teslim saatinden en az 48 saat önce bildirmek zorundadır; bildirim yapılmazsa yükümlüye çocuğu getirme zorunluluğu olmadığı bildirilir (m. 41/C/7). Bildirim yaptığı hâlde haklı bir mazeret olmadan art arda iki kez veya bir yılda üç kez gelmezse dosya işlemden kaldırılır ve teslim emri hükümsüz hâle gelir (m. 41/C/12).
• Teslim emrine aykırı davranan veya emrin yerine getirilmesini engelleyen kişi, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine üç günden on güne kadar disiplin hapsi ile cezalandırılır (m. 41/F/2).
• Kural iki yönlüdür: süre bitiminde çocuğu belirlenen yere getirmeyen hak sahibi hakkında suç duyurusunda bulunulur ve bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine üç aya kadar disiplin hapsi verilir (m. 41/C/4, 41/F/3).
• İşlemler harçtan istisnadır; masraflar avukatlık ücreti hariç Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır (m. 41/H). Müdürlük işlemlerine karşı öğrenme veya tebliğden itibaren bir hafta içinde aile mahkemesine şikâyet yolu açıktır (m. 41/E/1). Müdürlüğün önerisiyle aile mahkemesi çocuk, hak sahibi veya yükümlü hakkında danışmanlık tedbiri de uygulayabilir (m. 41/C/8).

Sürecin ayrıntılarını, teslim mekânlarını ve itiraz yollarını çocuk teslimi ve kişisel ilişki icrası yazımızda anlattık.

Kişisel İlişki Kararı Değiştirilebilir veya Kaldırılabilir mi?

Kişisel ilişki kararı değişmez değildir. Koşullar değiştiğinde düzenin yeniden belirlenmesi istenebilir; Yargıtay'ın onadığı bir kararda bölge adliye mahkemesi, kişisel ilişkinin değişen koşullara göre yeniden düzenlenmesinin her zaman istenebileceğini vurguladı (E. 2023/6586).

Kaldırma için ölçüt TMK m. 324/2'dir ve TMK m. 325/2 uyarınca büyükanne ve büyükbaba için de kıyasen uygulanır: çocuğun huzurunun tehlikeye girmesi, hakkın yükümlülüklere aykırı kullanılması, çocukla ciddi olarak ilgilenilmemesi veya diğer önemli sebepler. Aynı maddeye göre bu sebepler kişisel ilişki talebinin baştan reddini de gerektirebilir.

Reddedilen bir dava da torunla ilişkinin sonsuza kadar kapandığı anlamına gelmeyebilir. 30.09.2021 tarihli kararda (E. 2021/7489) babaannenin daha önce açtığı, aynı nedenle reddedilip kesinleşen bir davası vardı. Yargıtay yeni davada, babaannenin torunuyla ilişki kurmaktaki ısrarlı tavrını da değerlendirerek ret kararını bozdu.

Anayasa Mahkemesi ve AİHM Ne Diyor?

Anayasa Mahkemesi, babası vefat eden bir kız çocuğu ile babaanne ve dedesi arasında kişisel ilişki kurulmasına itiraz eden annenin bireysel başvurusunu inceledi (Sezen Acar Özfidan, B. No: 2014/16746, 25.01.2018). Dosyada anne ile büyükanne-büyükbaba arasında aile şirketi ve miras kaynaklı ağır anlaşmazlıklar vardı. İlk derece mahkemesi davayı reddetmiş, Yargıtay bu kararı bozmuş, sonunda her ayın iki cumartesi günü, bayramlar ve temmuz ayında bir hafta için kişisel ilişki kurulmuştu. Mahkemenin ortaya koyduğu ilkeler şunlar:

• Anayasa'da korunan aile ilişkileri temelde anne, baba ve çocuk arasındaki ilişkilerdir; ancak çocuğun üstün menfaatine aykırı olmadıkça büyükanne ve büyükbaba gibi yakın akrabalarla ilişkiler de "aile hayatı" kapsamında korunabilir.
• Çocuk ile yakın akrabalar arasındaki kişisel ilişkiler konusunda devletin geniş takdir yetkisi vardır; menfaatler dengelenirken çocuğun menfaatlerine özel önem verilmelidir.
• Belirli bir olgunluk düzeyine erişen çocuğun istek ve söylemleri, üstün menfaatine aykırı olmamak koşuluyla dikkate alınmalıdır.
• Somut olayda mahkeme kararı, miras konusundaki anlaşmazlıkların çocukla dede ve babaanne arasındaki iletişimden ayrı tutulması gerektiğini ve hakkın amacına aykırı kullanılacağına dair delil bulunmadığını gerekçelendirmişti. Anayasa Mahkemesi adil bir denge kurulduğu sonucuna vardı ve başvuruyu açıkça dayanaktan yoksun bularak kabul edilemez saydı.

Karar oyçokluğuyla verildi. Karşıoy yazan üye, uzman raporlarında çocuğun görüşmeyi reddettiğinin ve görüşmenin huzurunu bozacağının belirtildiği bir dosyada çocuğun bu ilişkiye zorlanmaması gerektiğini ve dede-babaanne tarafının hakkına üstünlük tanındığını savundu. Bu görüş ayrılığı, uzman raporunun ve çocuğun beyanının bu davalardaki ağırlığını gösteriyor.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de büyükanne-büyükbaba ile torun arasında yeterince yakın aile bağları bulunduğunda, Sözleşme'nin 8. maddesi anlamında "aile hayatı" bulunabileceğini kabul ediyor. Mahkemeye göre bu ilişki, nitelik ve derece bakımından ebeveyn-çocuk ilişkisinden farklıdır ve genellikle daha düşük düzeyde koruma gerektirir. Büyükanne ve büyükbabanın bu hakkı öncelikle torunla normal bir ilişkiyi kişisel ilişki yoluyla sürdürmeyi kapsar; bu temas da normalde velayet sahibinin rızasıyla gerçekleşir (Bogonosovy/Rusya, B. No: 38201/16, 05.03.2019, §§ 79, 82). Aynı kararda, evlat edinilen torunla evlat edinme sonrası görüşme talebinin mahkemelerce esastan incelenmemesi 8. maddenin ihlali sayıldı.

Dava Dilekçesi ve Deliller

Delillerin amacı iki soruya cevap vermektir: Neden olağanüstü bir durum var ve görüşme çocuğun yararına mı? Geçmişte torunla güçlü bir bağ kurulmuş olması ikinci soruda önemlidir. Annesinin ölümünden sonra bebeğe on sekiz ay bakan anneanne için bölge adliye mahkemesi bu olguyu da gözetti (E. 2023/6586).

Davalı tarafın sık başvurduğu savunmalardan biri, büyükanne ve büyükbabanın dava açılana kadar torunu görmek için girişimde bulunmadığıdır. Babası trafik kazasında ölen bir çocuk için açılan davada anne, vefattan sonra geçen 16 ay boyunca talepte bulunulmadığını ve hukuki yarar olmadığını savundu. İlk derece mahkemesi kişisel ilişki kurdu; bölge adliye mahkemesi olağanüstü hâlin mevcut olduğunu belirterek istinaf başvurusunu reddetti ve karar onandı (E. 2024/1169). Yine de görüşme taleplerinizi yazılı olarak belgelemeniz bu tartışmayı baştan önler.

Sık Yapılan Altı Hata

1. Hakkın kendiliğinden var olduğunu sanmak. TMK m. 325, anne ve babaya tanınan hakkı tekrar etmez; olağanüstü hâl ve çocuğun menfaati ayrıca ortaya konmalıdır.
2. Davayı yalnızca bir ebeveyne açmak. Anne ve baba evliyse, boşanma davası sürse bile ikisi birlikte davalıdır; çocuk evlat edinilmişse evlat edinen de davaya dahil edilmelidir.
3. Anne ve baba kadar süre istemek. Yargıtay, üçüncü kişilerin süresinin anne ve babaya tanınan genişlikte olmasını beklemiyor; aşırı uzun düzenlemeler temyizde düzeltilerek kısaltılıyor.
4. Evladınızın görüş günlerini hesaba katmamak. Oğlunuz veya kızınız kendi kişisel ilişki hakkını kullanabiliyorsa ve torununuzu bu sürede görebiliyorsanız dava kural olarak reddedilir.
5. Husumeti dosyanın merkezine koymak. Mahkeme yetişkinler arasındaki kavgayı değil, çocuğun yararını inceler. Karşı tarafı kötülemeye odaklanan bir dilekçe, görüşmelerin çocuğun huzurunu bozacağı izlenimini güçlendirebilir.
6. Kararı kendi başınıza uygulamaya çalışmak. Karar kesinleşmeden uygulanamaz; kesinleştikten sonra uyulmazsa müdürlüğe başvurulur. Görüşmeye geleceğinizi en az 48 saat önce bildirmezseniz o dönem çocuk getirilmez; bildirdiğiniz hâlde haklı bir mazeret olmadan art arda iki kez veya bir yılda üç kez gelmemek ise teslim emrini hükümsüz hâle getirir.

Sonuç

Büyükanne ve büyükbabanın torunla kişisel ilişki hakkı, kanunda anne ve babanınkinden daha dar çizilmiştir; ama olağanüstü bir hâl ortaya konduğunda Yargıtay bu bağı koruyor. Torunun anne veya babası hayatını kaybettiğinde, cezaevinde olduğunda, yıllardır ortada olmadığında ya da görüş hakkını fiilen kullanamadığında mahkeme yolu açıktır. Evlat üzerinden görüşme imkânı varsa ise dava kural olarak reddedilir.

Kararlarda sonucu belirleyen üç unsur öne çıkıyor: olağanüstü hâlin somut olarak ortaya konması, uzman raporu ve makul bir görüşme talebi. Durumunuzu değerlendirmek isterseniz iletişim bilgilerimiz sayfanın altındadır. Boşanma sonrası kişisel ilişki düzeninin genel işleyişini kişisel ilişki günleri rehberimizde, boşanma sürecinin bütününü Boşanma Rehberi sayfamızda topladık.