Özet
Bireysel emeklilik (BES) birikimi, katkı payları evlilik içinde maaş gibi edinilmiş mallardan ödendiyse edinilmiş maldır ve diğer eş bu kısmın yarısını katılma alacağı olarak isteyebilir; evlenmeden önce ya da miras gibi kişisel mallarla ödenen katkılar paylaşılmaz. Yargıtay 8. Hukuk Dairesine göre bireysel emeklilik ödemelerinin mal grubu, primlerin ait olduğu mal grubuna göre belirlenir. Hesap, fonların o günkü değeriyle değil, eşin boşanma davasının açıldığı gün sistemden ayrılsaydı alacağı iştira bedeliyle yapılır; bu tutar emeklilik şirketinden sorulur ve fon değeriyle yapılan hesap bozma sebebidir. Para dava açıldıktan sonra çekilse de sonuç değişmez. Devlet katkısına hak kazanma sistemde kalınan süreye bağlı olduğundan, dava tarihinde hak kazanılmamış kısım hesaba girmez; 2026'dan itibaren Türk parası katkılar için devlet katkısı oranı yüzde yirmidir. İşveren katkısında da hak kazanılmamış kısım hesaba girmez. BES parası harcandıysa kural olarak paylaşılmaz, bir mala dönüştüyse o mal üzerinden tasfiye yapılır.
Bireysel emeklilik sistemi (BES) hesabı, birçok evlilikte ev ve arabadan sonra gelen en büyük birikimdir. Boşanma sırasında hesap sahibi "bu benim emeklilik param" der, diğer eş "evlilik içinde maaştan yatırıldı, yarısı benim" der. Yargıtay'a göre sonuç, katkı paylarının hangi paradan ödendiğine ve boşanma davasının açıldığı günkü ayrılış değerine bağlıdır.
Ben Avukat Murat Aydar. Bu yazıda BES birikiminin hangi hâlde edinilmiş mal sayıldığını, hesabın hangi tarih ve hangi değerle yapıldığını, devlet katkısı ile işveren katkısının durumunu, dava açıldıktan sonra çekilen ya da ev alımında kullanılan BES parasını 9 Yargıtay kararı ve güncel mevzuatla anlatıyorum.
| Durum | Sonuç | Dayanak |
|---|---|---|
| Katkı payları evlilik içinde maaştan ödendi | Edinilmiş mal; dava tarihindeki iştira bedelinin yarısı katılma alacağı | TMK m. 219, 236/1 |
| BES evlenmeden önce açıldı | Evlilik öncesi eşin kendi parasıyla ödenen katkılar kişisel mal; ayrım katkı payı dökümüyle yapılır | TMK m. 220/2 |
| Katkılar miras ya da evlilik öncesi birikimle ödendi | Kişisel mal; bunu ileri süren eş ispat eder | TMK m. 220, 222/1 |
| Kimin ya da hangi parayla ödendiği ispatlanamadı | Aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal | TMK m. 222/3 |
| Para dava açıldıktan sonra çekildi | Dava tarihindeki iştira bedeli mevcut sayılır; sonuç değişmez | TMK m. 235/1 |
| Para dava açılmadan önce harcandı | Mevcut değilse paylaşılmaz; mala dönüştüyse o mal üzerinden, kaçırma varsa eklenecek değer | TMK m. 229, 235/1 |
| Devlet katkısı | Yalnızca dava tarihinde hak kazanılmış kısım ayrılış bedeline girer | 4632 s.K. Ek m. 1 |
BES Birikimi Kimin Malı?
Edinilmiş mal, her eşin mal rejiminin devamı süresince karşılığını vererek elde ettiği malvarlığı değerleridir; edinilmiş malların yerine geçen değerler de edinilmiş, kişisel malların yerine geçen değerler kişisel mal sayılır (TMK m. 219, 220/4). Yargıtay 8. Hukuk Dairesi BES için ölçütü bu ikame kuralından çıkarır: "bireysel emeklilik sonucu yapılan toplu ödeme ya da irat şeklindeki maaş ödemelerinin hangi mal grubundan sayılacağı, bireysel emeklilik için ödenen primlerin ait olduğu mal grubuna göre belirlenir." Daire devamında şunu söyler: "Bireysel emeklilikte biriken para, primleri edinilmiş mal grubundan karşılanmışsa edinilmiş mal, kişisel mal grubundan karşılanmışsa da kişisel mal sayılacaktır." (Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, 13.04.2016, E. 2016/5647, K. 2016/6710).
Uygulamada bunun anlamı şudur: maaştan kesilen ya da maaşla ödenen katkı payları edinilmiş mal olduğundan, bunlardan oluşan birikim de edinilmiş maldır. Evlenmeden önce ödenen katkı payları ile miras veya evlilik öncesi birikim gibi kişisel mallarla ödenen katkılar ise kişisel mal olarak kalır. Katkıların hangi paradan ödendiği ispatlanamazsa, bir eşin bütün malları aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal sayılır (TMK m. 222/3).
Katılma alacağı kanundan doğar; diğer eşin çalışması ya da katkı paylarının ödenmesine yardım etmesi gerekmez. Her eş, diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibidir (TMK m. 236/1). Edinilmiş ve kişisel mal ayrımının kanun metni için TMK m. 218-222 sayfasına bakabilirsiniz.
Hangi Tarihteki Değer? İştira Bedeli
Mal rejimi boşanma davasının açıldığı tarihte sona erer (TMK m. 225/2) ve tasfiyeye bu tarihte mevcut olan edinilmiş mallar girer (TMK m. 235/1). BES hesabı ise dava açıldığında çoğu zaman hâlâ açıktır ve para çekilmemiştir. Yargıtay bu sorunu, sistemden ayrılmayı her an kullanılabilecek bir seçenek olarak görerek çözer: "bireysel emeklilik sisteminde biriken bedelin mal rejiminin sona erdiği tarihte belirlenmesi mümkün olduğu gibi sistemden çıkılmasını yasaklayan herhangi bir kanuni düzenleme de bulunmamaktadır." (Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, 20.06.2017, E. 2016/4080, K. 2017/9392). Daireye göre bu tür hakların durumu da açıktır: "belirlenebilir beklemeceli hakların da mal rejiminin tasfiyesi sırasında göz önünde bulundurulması gerekir" (Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, 13.04.2016, E. 2016/5647, K. 2016/6710).
Hesabın nasıl yapılacağını 8. Hukuk Dairesi 2021 tarihli bir kararında netleştirmiştir. Bölge adliye mahkemesi, fon adedini boşanma dava tarihindeki fon değeriyle çarpıp yarısını katılma alacağı kabul eden bilirkişi raporuna dayanmıştı. Daire bu hesap için "yapılan hesaplamanın Dairemizin ilke ve uygulamalarına aykırı olduğu görülmektedir" tespitini yaptı. Daireye göre boşanma davasının açıldığı tarih itibarıyla eşin "sistemden ayrılması halinde ödenebilecek iştira bedelinin ilgili sigorta şirketinden sorularak belirlendikten sonra bu miktar mevcut kabul edilerek mal rejiminin tasfiyesine dahil edilmesi gerekirken" yazılı gerekçe ve yetersiz araştırmayla karar verilmesi doğru değildir (Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, 31.05.2021, E. 2020/3571, K. 2021/4529).
İki yöntem arasındaki fark küçük değildir. Fon değeri, hesaptaki birimlerin piyasa değeridir; iştira bedeli ise eşin o gün sistemden ayrılsaydı fiilen eline geçecek tutardır. Devlet katkısının hak kazanılmamış kısmı ve hak kazanma süresi dolmamış işveren katkıları ayrılışta ödenmediği için (4632 s.K. Ek m. 1, m. 5/3) iki tutar farklı çıkabilir.
Para Dava Açıldıktan Sonra Çekildiyse
Hesap sahibi eşin boşanma davası açıldıktan sonra sistemden ayrılıp parayı alması sonucu değiştirmez. Bir dosyada ilk derece mahkemesi, eşin sigorta poliçelerindeki haklarını boşanma davasından sonra kullandığı ve parayı mal rejimi sona erdikten sonra aldığı gerekçesiyle talebi reddetmişti. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi kararı bozdu; dava tarihinde sistemden ayrılma hâlinde ödenecek iştira bedelinin sigorta şirketlerinden sorulup mevcut kabul edilmesini istedi (Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, 13.04.2016, E. 2016/5647, K. 2016/6710). Bozmadan sonra mahkeme, hesaplardan biri için dava tarihindeki ayrılış bedelinin, dava açıldıktan sonra iştira hakkı kullanılan diğeri için ise ödenen tutarın yarısını katılma alacağı olarak kabul etti; Yargıtay 2. Hukuk Dairesi 2024'te bu kararı onadı (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 20.03.2024, E. 2023/9154, K. 2024/1926). Bu dosyadaki poliçeler birikimli hayat sigortası poliçeleriydi; Daire bunlara bireysel emeklilik için geliştirdiği ölçütü uygulamıştır.
Emeklilik şirketinin sonradan eş adına hak veya alacak bulunmadığını bildirmesi de talebin reddi için yeterli değildir. Eşin dava açıldıktan sonra sistemden ayrıldığı ve şirketin bu nedenle olumsuz yazı gönderdiği bir dosyada Yargıtay, dava tarihinde ayrılma hâlinde ödenebilecek bedelin şirketten sorulmasını istemiştir (Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, 10.10.2018, E. 2016/5992, K. 2018/17050).
BES Evlenmeden Önce Açıldıysa
Hesabın evlenmeden önce açılmış olması tek başına birikimi kişisel mal yapmaz; belirleyici olan katkı paylarının hangi dönemde ve kim tarafından ödendiğidir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 2023'te onadığı bir dosyada eş, sisteme evlenmeden önce girmiş, süre dolunca evlilik içinde toplu ödeme almış ve bu parayla alınan evin kişisel malı olduğunu savunmuştu. Emeklilik şirketinin yazısından katkı paylarının büyük kısmının evlilik içinde ve diğer eş tarafından ödendiği anlaşıldı. Bölge adliye mahkemesi şu tespiti yaptı: "prim ödemelerinin davacı erkek tarafından yapılmış olması sebebiyle tarafların evlenmesinden önce yapılan prim ödemeleri nedeni ile davalı kadın yararına herhangi bir değer artış payı alacağına hükmedilemeyeceği". Ev edinilmiş mal sayıldı ve karar onandı (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 14.12.2023, E. 2022/8125, K. 2023/6249).
Buna göre evlenmeden önce eşin kendi parasıyla ödediği katkı payları kişisel maldır; evlilik içinde maaştan ödenenler edinilmiştir. Ayrımı, emeklilik şirketinden getirtilecek tarihli katkı payı dökümüne göre bilirkişi yapar. Kişisel mal iddiasında bulunan eş, katkıların kendi kişisel malından ödendiğini ispatlamak zorundadır (TMK m. 222/1).
Devlet Katkısı ve İşveren Katkısı
Katılımcının kendi ödediği katkı paylarına Devlet de katkı ekler. Kanuna göre işveren tarafından ödenenler hariç katkı paylarının yüzde otuzu devlet katkısı olarak hesaplanır ve Cumhurbaşkanı bu oranı değiştirebilir (4632 s.K. Ek m. 1). Bu yetki kullanılarak Türk parası cinsinden yapılan katkı payı ödemeleri için oran 01.01.2026'dan geçerli olmak üzere yüzde yirmiye indirilmiş, cayma hakkını kullanmayan otomatik katılım çalışanlarına verilen ilave devlet katkısı beş yüz liraya düşürülmüştür (Cumhurbaşkanı Kararı, Karar Sayısı 10811, RG 07.01.2026).
Devlet katkısına hak kazanmak, sistemde kalınan süreye bağlıdır. Emeklilik hakkı kazananlar ile vefat veya malullük nedeniyle sistemden ayrılanlar tamamına hak kazanır; emekli olmadan ayrılanların hak kazanmadıkları tutar genel bütçeye gelir kaydedilir. Devlet katkısı hesabındaki tutarlar haczedilemez, rehnedilemez ve iflas masasına dahil edilemez (4632 s.K. Ek m. 1).
a) En az üç yıl sistemde kalanlar Devlet katkısı hesabındaki tutarın yüzde onbeşine,
b) En az altı yıl sistemde kalanlar Devlet katkısı hesabındaki tutarın yüzde otuzbeşine,
c) En az on yıl sistemde kalanlar Devlet katkısı hesabındaki tutarın yüzde altmışına,
hak kazanır. Bu sürelerin hesabında emeklilik sözleşmesi esas alınır.
Mal paylaşımı bakımından sonuç şudur: Yargıtay'ın ölçütü eşin dava tarihinde sistemden ayrılsaydı alacağı tutar olduğu için, o tarihte hak kazanılmamış devlet katkısı bu tutara girmez; hak kazanılmış kısım ise ayrılış bedeliyle birlikte ödenir. Devlet katkısının nitelendirilmesi dosyada ayrıca tartışma konusu olabileceğinden, şirketten istenen yazıda devlet katkısının ve hak kazanılan oranın ayrıca gösterilmesini istemek hesabın denetlenmesini kolaylaştırır.
İşverenin çalışan adına ödediği katkılar bireysel emeklilik hesabında ayrı izlenir; bu birikime hak kazanma süresi sözleşmede belirlenir ve sözleşmeye giriş tarihinden itibaren yedi yılı aşamaz (4632 s.K. m. 5/3). Bu katkılar çalışmanın karşılığı niteliğinde olduğundan edinilmiş mal sayılmaya elverişlidir (TMK m. 219); ancak dava tarihinde hak kazanılmamış kısım ayrılışta ödenmeyeceği için hesaba girmez. Otomatik katılımda ise çalışanın prime esas kazancının yüzde üçü katkı payı olarak ücretinden kesilir (4632 s.K. Ek m. 2); ücretten kesildiği için bu katkılar da edinilmiş mal niteliğindedir.
BES Parası Harcandıysa ya da Ev Alındıysa
BES parası dava açılmadan önce çekilip harcandıysa, mal rejiminin sona erdiği gün mevcut olmadığı için kural olarak paylaşılmaz. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi bunu şöyle ifade eder: "Bireysel emeklilik tazminatının tasfiyeye konu edilmesi için mal rejiminin sona erdiği sırada mevcut olması (TMK mad.235/1) ya da bu para kullanılarak başka bir mal varlığına sahip olunmalıdır." (Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, 31.05.2021, E. 2020/3571, K. 2021/4529). Para bir eve, araca veya başka bir mala dönüştürüldüyse tasfiye o mal üzerinden yapılır. Bir dosyada Daire, eşin bireysel emeklilikteki parasıyla ödeme yaptığını savunduğu bir konut için "bireysel emeklilikteki paranın taşınmazın edinilmesinde kullanılıp kullanılmadığı; kullanıldı ise, bireysel emeklilikte biriken paranın edinilmiş mal mı kişisel mal mı olduğu da gözönünde bulundurularak" denkleştirme yapılmasını istemiştir (Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, 23.01.2019, E. 2016/20409, K. 2019/774).
Para dava öncesinde diğer eşin katılma alacağını azaltmak amacıyla başkasına aktarıldıysa, TMK m. 229 uyarınca edinilmiş mallara eklenecek değerler arasında hesaba katılabilir. Mal kaçırmaya karşı yollar için boşanma davalarında mal kaçırma, dava öncesi hesap boşaltma için eşin banka hesabını boşaltması yazılarına bakabilirsiniz.
BES'ten Toplu Ödeme ve Maaş
Katılımcı, sisteme girişten itibaren en az on yıl sistemde bulunmak ve elli altı yaşını tamamlamak koşuluyla emekli olmaya hak kazanır. Emekli olan katılımcı birikiminin bir program dahilinde ödenmesini, tamamının defaten ödenmesini ya da yıllık gelir sigortası çerçevesinde kendisine maaş bağlanmasını isteyebilir (4632 s.K. m. 6/1). Bu ödemelerin mal grubu da aynı kurala tabidir: toplu ödeme ya da maaş, katkı paylarının ait olduğu mal grubunda sayılır (Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, 13.04.2016, E. 2016/5647, K. 2016/6710).
İki Eşin de BES'i Varsa: Karşı Dava ve Takas
BES hesabı çoğu zaman her iki eşte de vardır. Bu durumda eşler birbirinin birikimi için karşılıklı katılma alacağı ister ve alacaklar takas edilir (TMK m. 236/1). Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 2024'te onadığı bir dosyada kadının açtığı davada taşınmaz ve araç için alacağa hükmedilirken, erkeğin karşı davasında kadın adına bireysel emeklilik sisteminde bulunan para için erkek lehine katılma alacağı belirlenmiş ve iki alacak takas edilmiştir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 27.06.2024, E. 2023/8322, K. 2024/4933).
Davada Hangi Belgeler İstenir?
- Emeklilik şirketinden sözleşmenin başlangıç tarihi ile tarihli katkı payı dökümü,
- Aynı şirketten, boşanma davasının açıldığı gün sistemden ayrılma hâlinde ödenecek iştira bedeli ile bu bedele dahil devlet katkısı ve hak kazanma oranı,
- Eş sonradan sistemden ayrıldıysa ödeme tarihi ve ödenen tutar,
- İşveren katkılı planlarda işveren katkısının hak kazanma durumu,
- Katkıların kişisel maldan ödendiği savunuluyorsa bu paranın kaynağını gösteren banka kayıtları.
Eşin hangi şirketlerde sözleşmesi olduğu bilinmiyorsa mahkemeden araştırma yapılması istenmelidir; Yargıtay'ın incelediği bir dosyada mahkeme BES hesapları için bankalara yazı yazmıştır (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 21.06.2023, E. 2022/4697, K. 2023/3420). Bilirkişi ve dava masrafları için mal paylaşımı davası masrafları ve avukatlık ücreti yazısına bakabilirsiniz.
Sık Yapılan Beş Hata
- "Emeklilik param, paylaşılmaz" demek. Evlilik içinde maaştan ödenen katkılardan oluşan birikim edinilmiş maldır.
- Fon değerini esas almak. Yargıtay, dava tarihinde sistemden ayrılma hâlinde ödenecek iştira bedelini esas alır; fon adedi ile fon değerinin çarpımına dayanan hesap bozma sebebidir.
- Dava açıldıktan sonra para çekildi diye talepten vazgeçmek. Dava tarihindeki ayrılış bedeli mevcut kabul edilir.
- Evlilik öncesi katkıları belgelememek. Tarihli katkı payı dökümü ve paranın kaynağı gösterilmezse birikimin tamamı edinilmiş sayılabilir.
- Hak kazanılmamış devlet katkısını da paylaşılacak sanmak. Dava tarihinde ayrılışta ödenmeyecek tutar hesaba girmez.
Artık değer ve değerlendirme anının kanun metni için TMK m. 231-235, katılma alacağının yarı pay kuralı için TMK m. 236-238 sayfalarına, paylaşılmayan malların tam listesi için boşanmada hangi mallar paylaşılmaz yazısına bakabilirsiniz. Dosyanıza özel hesap için mal paylaşımı avukatı sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Av. Murat Aydar
İstanbul'da aile hukuku alanında müvekkillerime hizmet veriyorum. Özellikle anlaşmalı ve çekişmeli boşanma, nafaka, velayet ve mal paylaşımı davalarında hukuki destek sağlıyorum.