Kısa cevap · TMK 40
TMK 40, kişisel durum sicilinde düzeltmenin özel bir hâlini düzenler ve süreci üç aşamaya böler: (1) mahkemeden izin, (2) izne bağlı ameliyat, (3) nüfus sicilinde düzeltme. Birinci fıkra — izin: cinsiyetini değiştirmek isteyen kimse şahsen başvuruda bulunarak mahkemece izin verilmesini isteyebilir; iznin verilebilmesi için başvuranın on sekiz yaşını doldurmuş ve evli olmaması, ayrıca transseksüel yapıda olup cinsiyet değişikliğinin ruh sağlığı açısından zorunluluğunu bir eğitim ve araştırma hastanesinden alınacak resmî sağlık kurulu raporuyla belgelemesi şarttır. İkinci fıkra — düzeltme: verilen izne bağlı olarak amaç ve tıbbî yöntemlere uygun bir ameliyat gerçekleştirildiğinin resmî sağlık kurulu raporuyla doğrulanması hâlinde mahkemece nüfus sicilinde gerekli düzeltmenin yapılmasına karar verilir. Birinci fıkradaki "üreme yeteneğinden sürekli biçimde yoksun bulunma" koşulu Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmiştir (RG 20.03.2018); ikinci fıkraya yönelik itiraz ise aynı gün reddedilmiştir.
Bu sayfada neler var? (9 bölüm)
Temel kavramlar
- Şahsen başvuru
- İznin ilk usul şartı. Talep vekil aracılığıyla değil kişinin kendisi tarafından ileri sürülür.
- On sekiz yaşın doldurulması
- İznin yaş şartı. Erginlik aranır.
- Evli olmama
- İznin bir diğer şartı. Evlilik varsa izin verilemez.
- Transseksüel yapıda olma
- İznin tıbbi şartlarından biri. Resmî sağlık kurulu raporuyla belgelenir.
- Ruh sağlığı açısından zorunluluk
- İznin ikinci tıbbi şartı. Aynı raporla belgelenir.
- Eğitim ve araştırma hastanesi
- Raporun alınacağı kurum. Kanun bunu açıkça belirtmiştir.
- Resmî sağlık kurulu raporu
- Hem izin hem düzeltme aşamasında aranan belge.
- Üç aşamalı yapı
- AYM karşı oyunda kullanılan ifade: izin, ameliyat, hukuksal tanıma.
- Hukuksal tanıma
- Sürecin son aşaması: nüfus sicilinde cinsiyet hanesinin değiştirilmesi.
- İptal edilen koşul
- "Üreme yeteneğinden sürekli biçimde yoksun bulunma" şartı; AYM 2017/165 ile iptal edilmiştir.
- Ölçülülük
- AYM'nin denetim ölçütü: elverişlilik, gereklilik ve orantılılık.
- Düzeltme: genel olarak
- TMK 39: mahkeme kararı olmadıkça hiçbir kayıtta düzeltme yapılamaması.
Bir bakışta TMK 40
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Aşama 1 | Mahkemeden cinsiyet değişikliğine izin alınması. | TMK m. 40/1 |
| Aşama 2 | Verilen izne bağlı olarak amaç ve tıbbî yöntemlere uygun ameliyatın gerçekleştirilmesi. | TMK m. 40/2 |
| Aşama 3 | Ameliyatın resmî sağlık kurulu raporuyla doğrulanması hâlinde nüfus sicilinde düzeltme. | TMK m. 40/2 |
| Usul şartı | Talep sahibinin şahsen başvuruda bulunması gerekir. | TMK m. 40/1 |
| Yaş şartı | İstem sahibinin on sekiz yaşını doldurmuş bulunması gerekir. | TMK m. 40/1 |
| Medeni hâl şartı | İstem sahibinin evli olmaması gerekir. | TMK m. 40/1 |
| Tıbbi şartlar | Transseksüel yapıda olma ve cinsiyet değişikliğinin ruh sağlığı açısından zorunluluğu. | TMK m. 40/1 |
| Rapor | Tıbbi şartlar bir eğitim ve araştırma hastanesinden alınacak resmî sağlık kurulu raporuyla belgelenir. | TMK m. 40/1 |
| İptal edilen koşul | "…ve üreme yeteneğinden sürekli biçimde yoksun bulunduğunu…" ibaresi iptal edilmiştir. | AYM 29.11.2017, E. 2017/130, K. 2017/165 |
| İptalin gerekçesi | Ameliyatın doğal sonucu olan bir durumun ayrı bir ön koşul yapılması, ayrı bir tıbbî müdahaleye maruz bırakmak anlamına geldiğinden ölçüsüz bulunmuştur. | AYM 29.11.2017, E. 2017/130, K. 2017/165 |
| İkinci fıkra | Ameliyat şartına yönelik iptal istemi reddedilmiştir; şart yürürlüktedir. | AYM 29.11.2017, E. 2015/79, K. 2017/164 |
| Genel kural bağlantısı | Mahkeme kararı olmadıkça kişisel durum sicilinin hiçbir kaydında düzeltme yapılamaz. | TMK m. 39 |
TMK 40 madde metni
Birinci Kitap: Kişiler Hukuku › Birinci Kısım: Gerçek Kişiler · İkinci Bölüm: Kişisel Durum Sicili — A. Genel olarak — IV. Düzeltme — 2. Cinsiyet değişikliğinde
Cinsiyet değişikliğinde düzeltme — Madde 40
- (1)Metindeki (…) boşluk, Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilen "…ve üreme yeteneğinden sürekli biçimde yoksun bulunduğunu…" ibaresinin yerini gösterir.Cinsiyetini değiştirmek isteyen kimse, şahsen başvuruda bulunarak mahkemece cinsiyet değişikliğine izin verilmesini isteyebilir. Ancak, iznin verilebilmesi için, istem sahibinin onsekiz yaşını doldurmuş bulunması ve evli olmaması; ayrıca transseksüel yapıda olup, cinsiyet değişikliğinin ruh sağlığı açısından zorunluluğunu (…) bir eğitim ve araştırma hastanesinden alınacak resmî sağlık kurulu raporuyla belgelemesi şarttır.
- (2)Bu fıkraya yönelik iptal istemi Anayasa Mahkemesi tarafından oyçokluğuyla reddedilmiştir; ameliyat şartı yürürlüktedir.Verilen izne bağlı olarak amaç ve tıbbî yöntemlere uygun bir cinsiyet değiştirme ameliyatı gerçekleştirildiğinin resmî sağlık kurulu raporuyla doğrulanması hâlinde, mahkemece nüfus sicilinde gerekli düzeltmenin yapılmasına karar verilir.
Kaynak: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, mevzuat.gov.tr. Fıkra numaraları okumayı kolaylaştırmak için eklenmiştir.
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Kaynak | Değişiklik |
|---|---|---|
| 22.11.2001 | 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (RG 08.12.2001, S. 24607; yürürlük: 01.01.2002) | Madde, kanunun ilk metninde "IV. Düzeltme — 2. Cinsiyet değişikliğinde" kenar başlığıyla yer aldı. Anayasa Mahkemesi kararına ekli karşı oyda aktarıldığına göre konuya ilişkin ilk düzenleme 1988 yılında, mülga 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi'nin 29. maddesine 3444 sayılı Kanunla eklenen fıkrayla yapılmıştı; o düzenleme, doğumdan sonra meydana gelen cinsiyet değişikliğinin sağlık kurulu raporuyla belgelenmesi hâlinde nüfus sicilinde düzeltme yapılmasını öngörüyordu. Aynı karşı oyda bu düzenlemenin şartlar ve sonuçlar bakımından yetersiz görüldüğü ve 4721 sayılı Kanun'un 40. maddesiyle daha ayrıntılı bir düzenlemeye gidildiği belirtilmiştir. |
| 20.03.2018 | Anayasa Mahkemesi 29.11.2017, E. 2017/130, K. 2017/165 (RG 20.03.2018, S. 30366) | Birinci fıkradan bir koşul iptal edildi. Anayasa Mahkemesi, birinci fıkranın ikinci cümlesinde yer alan "…ve üreme yeteneğinden sürekli biçimde yoksun bulunduğunu…" ibaresini Anayasa'nın 13., 17. ve 20. maddelerine aykırı bularak iptal etmiştir (oyçokluğuyla; yedi üye karşıoy kullanmıştır). Kararda iptal hükmünün yürürlüğü ileri bir tarihe bırakılmamıştır; iptal, kararın Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihte hüküm doğurmuştur. Mahkeme ayrıca, kural Anayasa'nın 13., 17. ve 20. maddelerine aykırı bulunarak iptal edildiğinden 10. madde yönünden incelemeye gerek görülmediğini belirtmiştir. Yürürlükteki resmî metinde iptal edilen ibarenin yerinde (…) boşluğu yer alır. |
Üç Aşamalı Yapı ve İznin Şartları
TMK 40, süreci birbirine bağlı üç aşamaya böler. Anayasa Mahkemesi kararına ekli karşı oyda bu yapı şöyle özetlenmiştir: birinci aşama mahkemeden izin alınması, ikinci aşama verilen izne bağlı olarak ameliyatın gerçekleştirilmesi, üçüncü aşama ise nüfus kaydındaki cinsiyet hanesinin değiştirilerek hukuksal tanımanın sağlanmasıdır.
| Aşama | Ne yapılır | Dayanak |
|---|---|---|
| 1 | Mahkemeden izin alınır | TMK 40/1 |
| 2 | İzne bağlı olarak amaç ve tıbbî yöntemlere uygun ameliyat yapılır | TMK 40/2 |
| 3 | Rapor doğrulanınca mahkeme nüfus sicilinde düzeltmeye karar verir | TMK 40/2 |
İznin şartları maddede sayılmıştır. Yürürlükteki metne göre izin verilebilmesi için:
- Şahsen başvuru: istem sahibi şahsen başvuruda bulunmalıdır.
- On sekiz yaşın doldurulmuş olması.
- Evli olmama.
- Transseksüel yapıda olma ve cinsiyet değişikliğinin ruh sağlığı açısından zorunluluğu; bu iki husus bir eğitim ve araştırma hastanesinden alınacak resmî sağlık kurulu raporuyla belgelenmelidir.
Kanun koyucunun amacı nedir? Anayasa Mahkemesi bunu her iki kararında da aynı biçimde saptamıştır: cinsiyet değiştirme ameliyatlarının geri dönüşünün olmaması ve sağlık açısından taşıdığı riskler göz önünde bulundurularak, bu ameliyatların herhangi bir denetim olmaksızın gerçekleştirilmesi suretiyle sıradanlaştırılmasının önüne geçilmesi, kamu düzeninin korunması ve mahkemelerin nüfus kaydında değişiklik yapılması noktasında sadece onay makamı olmaktan çıkarılması.
Genel kuralla bağlantısı. TMK 40, düzeltmenin özel hâlidir; genel kural TMK 39'dadır: mahkeme kararı olmadıkça kişisel durum sicilinin hiçbir kaydında düzeltme yapılamaz (TMK 39). TMK 40 bu genel kuralı somutlaştırır: burada da düzeltme mahkeme kararıyla yapılır, ancak kanun hangi şartlarla karar verileceğini tek tek saymıştır.
İptal Edilen Koşul: "Üreme Yeteneğinden Yoksunluk"
Maddenin en önemli değişikliği bir kanun değişikliğiyle değil Anayasa Mahkemesi kararıyla gerçekleşmiştir. Mahkeme, birinci fıkranın ikinci cümlesindeki "…ve üreme yeteneğinden sürekli biçimde yoksun bulunduğunu…" ibaresini iptal etmiştir (AYM, 29.11.2017, E. 2017/130, K. 2017/165, oyçokluğuyla).
Başvuru bir asliye hukuk mahkemesinden geldi. Kararda itiraz yoluna başvuranın bir asliye hukuk mahkemesi olduğu belirtilmiştir; yani sorun somut bir dosyada ortaya çıkmış ve mahkeme kuralı Anayasa'ya aykırı bularak Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.
Mahkemenin denetim çerçevesi. Karar, Anayasa'nın 17. maddesindeki maddî ve manevî varlığını koruma ve geliştirme hakkı ile 20. maddesindeki özel hayata saygı hakkını esas almış; sınırlamanın Anayasa'nın 13. maddesindeki güvencelere — hakkın özü, demokratik toplum düzeninin gerekleri ve ölçülülük — uygun olması gerektiğini vurgulamıştır. Ölçülülüğün üç alt ilkesi kararda şöyle sayılmıştır: elverişlilik, gereklilik ve orantılılık.
İptalin çekirdek gerekçesi: koşul gereksiz biçimde tekrarlanıyordu. Mahkemenin akıl yürütmesi iki adımlıdır:
- Birinci adım: ikinci fıkra uyarınca nüfus sicilinde düzeltme, ameliyatın gerçekleştirildiğinin resmî sağlık kurulu raporuyla doğrulanmasına bağlıdır. Mahkemeye göre tıbbî yöntemlere uygun bir cinsiyet değiştirme ameliyatı yapıldığında bu ameliyatın doğal sonucu olarak kişinin üreme yeteneğinden de sürekli biçimde yoksun kalacağı kuşkusuzdur.
- İkinci adım: dolayısıyla ameliyatın sonucu olan bir durum, iptal edilen kuralla izin alınabilmesi için ayrı bir ön koşul olarak öngörülmüş olmaktadır. Bu da kişinin ameliyat öncesinde ayrı bir tıbbî müdahaleye maruz bırakılması sonucunu doğurur.
Mahkeme bu müdahaleyi "bedensel ve ruhsal olarak ilgili yönünden katlanılması gerekli olmayan bir müdahale" olarak nitelendirmiş; sınırlama ile ulaşılmak istenen amaç arasında makul bir dengeden söz edilemeyeceğini ve kuralın ölçüsüz olduğunu belirtmiştir.
İkinci bir ölçüsüzlük gerekçesi: telafisi imkânsız sonuç. Mahkeme ayrıca şunu saptamıştır: tıbbî bir müdahale sonucu üreme yeteneğinden sürekli yoksun kalan bir kişi, herhangi bir nedenle ameliyat olamazsa, cinsiyetini değiştiremediği hâlde üreme yeteneğini kaybetmiş olacaktır. Bu, ön şart sayılan tıbbî müdahalenin sonuçları bakımından son derece ağır, telafisi imkânsız durumlara yol açabileceğini gösterir; kural bu yönüyle de ölçülü değildir.
Sonuç ve oy dağılımı. Mahkeme, kuralın Anayasa'nın 13., 17. ve 20. maddelerine aykırı olduğuna ve iptaline oyçokluğuyla karar vermiş; yedi üye karşıoy kullanmıştır. Kural bu maddeler yönünden iptal edildiğinden Anayasa'nın 10. maddesi yönünden ayrıca inceleme yapılmasına gerek görülmemiştir.
İkinci Fıkra Ayakta: Ameliyat Şartına İtiraz Reddedildi
Anayasa Mahkemesi aynı gün verdiği bir başka kararla, maddenin ikinci fıkrasına yönelik iptal istemini reddetmiştir (AYM, 29.11.2017, E. 2015/79, K. 2017/164, oyçokluğuyla; altı üye karşıoy kullanmıştır). Yani nüfus sicilindeki düzeltmenin ameliyatın gerçekleştirilmesi şartına bağlanması yürürlüktedir.
Mahkemenin kabul ettiği çerçeve. Karar, transseksüel yapıda olan kişinin nüfus sicilindeki cinsiyet hanesini değiştirmek istemesinin maddî ve manevî varlığın korunması ve geliştirilmesi ile özel hayata saygı hakkı kapsamında kaldığını kabul etmiştir. Ayrıca kişilerin cinsel tercihlerinin Anayasal düzenle koruma altına alındığını, sorgulanamayacağını ve bu tercihleri nedeniyle kişilerin hukuk düzeninde negatif ayrımcılığa muhatap edilmelerinin mümkün olmadığını belirtmiştir.
Reddin gerekçesi. Mahkeme sınırlamayı ölçülü bulmuştur ve üç dayanak göstermiştir:
- Nüfus kayıtlarının kalıcılığı ve kamu düzeni. Sınırlamanın sebebi, nüfus kayıtlarının hukuk düzeni bakımından taşıdığı önem ve kamu düzeninin korunmasıdır; amaç, ameliyat gerçekleştirilmeden nüfus sicilinde değişiklik yapılması suretiyle kayıtların isteğe bağlı olarak değiştirilmesinin önüne geçilmesidir.
- Hak ortadan kalkmıyor. Mahkemeye göre sınırlama, kişinin nüfus kaydında cinsiyet değişikliği yapabilme hakkını ortadan kaldırmamakta ya da kullanılamaz hâle getirmemektedir; izne bağlı olarak ameliyat olmuş kişi, bunun resmî sağlık kurulu raporuyla doğrulanması hâlinde her zaman kaydını değiştirme hakkına sahiptir.
- Seçim hakkına müdahale yok. Mahkeme, kuralın kişinin ameliyat olup olmama noktasındaki seçim hakkına ve özel hayata saygı kapsamındaki tercihlerine müdahale etmediğini; yalnızca nüfus kaydını değiştirmek istemesi hâlinde ameliyatın raporla doğrulanması yönünde bir yükümlülük getirdiğini belirtmiştir.
Mahkemenin dile getirdiği ek kaygı. Kararda, ameliyat olmaksızın kayıt değişikliğinin kabulünün kişinin biyolojik cinsiyeti ile kayıttaki cinsiyeti arasında farklılık doğuracağı; bunun, hukuk sisteminde kadınlar bakımından koruyucu pozitif ayrımcılık içeren düzenlemelerle çatışabileceği belirtilmiştir. Mahkeme örnek olarak emeklilik yaşı ve prim koşulları, bazı işlerde çalıştırma yasakları ve evlenme nedeniyle iş sözleşmesinin sona erdirilmesinde kıdem tazminatına hak kazanılmasına ilişkin düzenlemeleri saymıştır. Kararda ayrıca, kişinin biyolojik cinsiyeti nedeniyle yararlanamadığı haklardan yararlanmak veya yükümlülüklerden kurtulmak amacıyla kaydını değiştirebileceği ve bunun kamu düzenini bozucu etki yaratabileceği değerlendirmesi yapılmıştır.
Uygulamada özet akış.
- Şahsen başvuruyla mahkemeden izin istenir.
- Mahkeme, on sekiz yaş ve evli olmama şartlarını nüfus kaydından denetler.
- Transseksüel yapıda olma ve ruh sağlığı açısından zorunluluk, eğitim ve araştırma hastanesinden alınacak resmî sağlık kurulu raporuyla belgelenir. Üreme yeteneğinden yoksunluk aranmaz.
- İzin verilirse ameliyat, amaç ve tıbbî yöntemlere uygun biçimde gerçekleştirilir.
- Ameliyat resmî sağlık kurulu raporuyla doğrulanınca mahkeme nüfus sicilinde gerekli düzeltmeye karar verir.
Kaydın düzeltilmesinden sonra. Düzeltme nüfus kütüğüne işlenir; kişisel durum sicille belirlendiği için sonraki tüm işlemlerde yeni kayıt esas alınır (TMK 36). Kaydın sonradan bir kez daha düzeltilmesi ise genel kurala tabidir: mahkeme kararı gerekir (TMK 39).
TMK 40 Anayasa Mahkemesi kararları
TMK 40/1 · Anayasa Mahkemesi
Cinsiyet değişikliği izni için "üreme yeteneğinden sürekli biçimde yoksun bulunma" koşulu, ameliyatın doğal sonucu olan bir durumu ayrı bir ön koşul yaptığı ve ayrı bir tıbbî müdahaleyi zorunlu kıldığı için ölçüsüz bulunarak iptal edilmiştir
Olay: Bir asliye hukuk mahkemesi, önündeki dosyada uygulanacak olan TMK 40'ın birinci fıkrasındaki koşulu Anayasa'ya aykırı bularak iptali için başvurmuştur. İtirazın konusu, fıkranın ikinci cümlesinde yer alan "…ve üreme yeteneğinden sürekli biçimde yoksun bulunduğunu…" ibaresinin Anayasa'nın 10., 17. ve 20. maddelerine aykırılığıdır.
Karar: Mahkeme, kuralla kişinin maddî ve manevî varlığını geliştirme ve özel hayata saygı hakkına sınırlama getirildiğini saptamıştır. Kanun koyucunun amacını, ameliyatların geri dönüşü olmaması ve sağlık riskleri gözetilerek denetimsiz biçimde sıradanlaştırılmasının önlenmesi, kamu düzeninin korunması ve mahkemelerin sadece onay makamı olmaktan çıkarılması olarak belirlemiştir. Ancak ikinci fıkra uyarınca düzeltmenin ameliyatın gerçekleştirilmesine bağlı olduğunu; tıbbî yöntemlere uygun bir ameliyatın doğal sonucu olarak kişinin üreme yeteneğinden de sürekli biçimde yoksun kalacağını belirtmiştir. Bu nedenle ameliyatın sonucu olan bir durumun izin için ayrı bir koşul yapılmasının, kişiyi ameliyat öncesinde ayrı bir tıbbî müdahaleye maruz bırakmak anlamına geldiğini; bunun bedensel ve ruhsal olarak katlanılması gerekli olmayan bir müdahale niteliği taşıdığını ve sınırlama ile amaç arasında makul bir dengeden söz edilemeyeceğini saptamıştır. Ayrıca kişinin herhangi bir nedenle ameliyat olamaması hâlinde cinsiyetini değiştiremediği hâlde üreme yeteneğini kaybetmiş olacağını; bunun telafisi imkânsız sonuçlara yol açabileceğini belirtmiştir. Kuralı Anayasa'nın 13., 17. ve 20. maddelerine aykırı bularak iptal etmiş; 10. madde yönünden incelemeye gerek görmemiştir.
Karardan alıntı (aç)(kapat)
“Cinsiyet değişikliği ameliyatı olacak kişinin bu ameliyat öncesinde üreme yeteneğinden yoksunluğunu sağlamak üzere ayrı bir tıbbî müdahaleye maruz bırakılması, bedensel ve ruhsal olarak ilgili yönünden katlanılması gerekli olmayan bir müdahale niteliği taşımakta olup kişinin maddî ve manevî varlığı ile özel hayatı yönünden getirilen bu sınırlama ile ulaşılmak istenen amaç arasında makul bir dengenin varlığından söz edilemeyeceğinden, ölçüsüz bir sınırlama niteliği taşımaktadır.”
Ne anlama geliyor?
İzin talebinde üreme yeteneğinden yoksunluk belgelenmesi artık istenemez; rapor transseksüel yapıda olma ve ruh sağlığı zorunluluğuyla sınırlıdır.
Not: Karar OYÇOKLUĞUYLA alınmıştır; yedi üye karşıoy kullanmıştır. İptal hükmünün yürürlüğü ileri bir tarihe bırakılmamış olup iptal, kararın Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihte hüküm doğurmuştur. Karşı oyda, konuya ilişkin ilk düzenlemenin 1988 yılında 3444 sayılı Kanunla mülga 743 sayılı Kanun'un 29. maddesine eklenen fıkrayla yapıldığı ve maddenin üç aşamalı bir yapı kurduğu belirtilmiştir. Başvuran mahkemenin adı aktarılmamıştır.
TMK 40/2 · Anayasa Mahkemesi
Nüfus sicilinde cinsiyet değişikliğinin, izne bağlı olarak gerçekleştirilen ameliyatın resmî sağlık kurulu raporuyla doğrulanması şartına bağlanması ölçülü bulunmuş ve iptal istemi reddedilmiştir
Olay: TMK 40'ın ikinci fıkrasının Anayasa'nın 17. maddesine aykırılığı ileri sürülerek itiraz yoluyla iptali istenmiştir. İtirazın konusu, nüfus sicilinde düzeltmenin cinsiyet değiştirme ameliyatının gerçekleştirildiğinin resmî sağlık kurulu raporuyla doğrulanması şartına bağlanmasıdır.
Karar: Mahkeme, nüfus sicilindeki cinsiyet hanesini değiştirmek istemenin maddî ve manevî varlığın korunması ve geliştirilmesi ile özel hayata saygı hakkı kapsamında kaldığını; kişilerin cinsel tercihlerinin Anayasal düzenle koruma altına alındığını, sorgulanamayacağını ve bu tercihleri nedeniyle negatif ayrımcılığa muhatap edilmelerinin mümkün olmadığını belirtmiştir. Ameliyatların geri dönüşü olmaması ve sağlık riskleri nedeniyle koşullarının kanunla belirlenmesini ve sürecin Devlet denetimine tâbi tutulmasını gerekli görmüştür. Sınırlamanın sebebini nüfus kayıtlarının hukuk düzeni bakımından taşıdığı önem ve kamu düzeninin korunması olarak saptamış; amacın, ameliyat gerçekleştirilmeden kayıtların isteğe bağlı olarak değiştirilmesinin önüne geçilmesi olduğunu belirtmiştir. Sınırlamanın, kişinin nüfus kaydında cinsiyet değişikliği yapabilme hakkını ortadan kaldırmadığını ya da kullanılamaz hâle getirmediğini; izne bağlı olarak ameliyat olmuş kişinin raporla doğrulanması hâlinde her zaman bu hakka sahip olduğunu vurgulamıştır. Kuralın, kişinin ameliyat olup olmama noktasındaki seçim hakkına müdahale etmediğini de belirterek sınırlamayı ölçülü ve demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun bulmuş; itirazın reddine karar vermiştir.
Karardan alıntı (aç)(kapat)
“Kuralla getirilen sınırlama nüfus kayıtlarının kalıcı ve tereddütsüz olması ve kamu düzeninin korunması gibi demokratik toplum düzeni yönünden zorlayıcı toplumsal ihtiyaçlardan kaynaklanmakta olup bu sınırlama, kişinin nüfus kaydında cinsiyet değişikliği yapabilme hakkını ortadan kaldırmamakta ya da kullanılamaz hâle getirmemektedir.”
Ne anlama geliyor?
Nüfus kaydında düzeltme için ameliyat şartı yürürlüktedir; iptal edilen yalnız ameliyattan önce ayrı bir müdahale aranmasıdır.
Not: Karar OYÇOKLUĞUYLA alınmıştır; altı üye karşıoy kullanmıştır. Karar, iptal kararıyla AYNI GÜN verilmiş ve aynı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır; iki karar çelişmez, farklı fıkraları farklı ölçütlerle incelemiştir. Kararda biyolojik cinsiyet ile kayıttaki cinsiyet arasında farklılık doğmasının koruyucu düzenlemelerle çatışabileceğine ilişkin değerlendirmeler de yer almış olup bunlar Mahkemenin gerekçesinin parçasıdır. Başvuran mahkemenin adı aktarılmamıştır.
TMK 40 ile ilgili maddeler
Uygulamada dikkat edilecekler
Pratik notlar
- 1.Süreci üç aşama olarak kurun: izin, ameliyat, nüfus sicilinde düzeltme.
- 2.İzin talebinin şahsen ileri sürülmesi gerektiğini gözetin.
- 3.On sekiz yaş ve evli olmama şartlarını nüfus kaydıyla belgeleyin.
- 4.Raporu bir eğitim ve araştırma hastanesinden alın; kanun kurumu açıkça belirtmiştir.
- 5.Raporun kapsaması gereken iki hususu doğru yazdırın: transseksüel yapıda olma ve ruh sağlığı açısından zorunluluk.
- 6.Üreme yeteneğinden yoksunluk belgelenmesi istenirse Anayasa Mahkemesinin iptal kararına dayanın.
- 7.Resmî metindeki (…) boşluğunun iptal edilen ibarenin yerini gösterdiğini bilin.
- 8.20.03.2018 öncesine ait şerh ve dilekçe örneklerine güvenmeyin; o koşul artık aranmaz.
- 9.İkinci fıkradaki ameliyat şartının yürürlükte olduğunu; buna yönelik itirazın reddedildiğini gözetin.
- 10.Ameliyatın amaç ve tıbbî yöntemlere uygun olduğunun raporla doğrulanmasını sağlayın.
- 11.Düzeltme kararının mahkemeden isteneceğini; genel kuralın TMK 39 olduğunu dikkate alın.
- 12.İki Anayasa Mahkemesi kararının aynı gün verildiğini ve çelişmediğini dosyada açıklayın.
- 13.Kararların oyçokluğuyla alındığını ve karşıoy bulunduğunu belirtin.
- 14.Düzeltmeden sonra kişisel durumun yeni kayda göre belirlendiğini gözetin.
- 15.Sonraki bir düzeltmenin yine mahkeme kararı gerektirdiğini unutmayın.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir uyuşmazlık için hukuki görüş yerine geçmez. Madde metni resmî kaynaktan alınmış, kararlar resmî tam metinleri üzerinden özetlenmiştir.