TMK Madde 27: Adın Değiştirilmesi ve Haklı Sebep

TMK 27/1 tek bir şart koyar: "Adın değiştirilmesi, ancak haklı sebeplere dayanılarak hâkimden istenebilir." Cümlede iki unsur vardır:

• Haklı sebep. Kanun bunu tanımlamamış, hâkimin takdirine bırakmıştır. Takdir TMK 4'e göre hukuka ve hakkaniyete uygun biçimde kullanılır (TMK 4).
• Hâkimden istenmesi. Ad değişikliği bir idari işlem değildir; mahkeme kararı gerekir.

Davayı kim açabilir? Yargıtay Hukuk Genel Kurulu bunu kesin biçimde yanıtlamıştır: ad üzerindeki hak kişiye sıkı sıkıya bağlıdır ve kişinin kendisinden başkası tarafından kullanılamaz; dolayısıyla adın değiştirilmesine yönelik davada davacı sıfatı hak sahibine aittir (Yargıtay HGK, 10.03.2010, E. 2010/18-135, K. 2010/136, oybirliğiyle). Bu nedenle ölmüş bir yakının adının düzeltilmesi istemiyle açılan dava aktif husumet ehliyeti yokluğundan reddedilmiştir (TMK 26).

İkinci fıkra 2024'te yeniden yazıldı. Bu, maddenin yürürlük tarihinden bu yana geçirdiği tek değişikliktir. Karşılaştırma şöyledir:

İlanda ne yer alır? Kanun sayıyor: hükmü veren mahkeme, kararın verildiği tarih, dosyanın esas ve karar numarası; adının değiştirilmesine karar verilen kişinin nüfusa kayıtlı olduğu yer, doğum tarihi, ana ve baba adı, önceki adı ve soyadı ve mahkeme kararıyla verilen yeni adı ve soyadı.

Ama bu rejim kalıcı değil: Anayasa Mahkemesi iptal etti. Küçükçekmece 5. Asliye Hukuk Mahkemesinin itirazı üzerine Anayasa Mahkemesi, 25.12.2025 tarihli kararıyla ikinci fıkranın birinci cümlesindeki "…ve Basın İlan Kurumunun ilan portalında ilan…" ibaresini ve ikinci cümlenin tamamını iptal etmiştir. Buna karşılık birinci cümlenin kalan kısmı — nüfus siciline kayıt — Anayasa'ya aykırı bulunmamış ve itiraz oybirliğiyle reddedilmiştir.

Mahkemenin gerekçesi: ölçülülük. Mahkeme ilanı elverişli ve gerekli saymış; ancak orantısız bulmuştur. İki sebep gösterilmiştir:

• İlanın süresi düzenlenmemiştir. Mahkemeye göre kuralda ya da kanun düzeyinde başka bir mevzuatta ilanın ne kadar süreyle portalda yayımlanacağına ilişkin bir düzenleme bulunmamakta; bu da kararın süresiz ilan edilmesi ve kişisel verileri herkesçe bilinir hâle gelen kişinin menfaatleri üzerinde ağır sonuçlar doğması sonucunu vermektedir.
• Hâkime takdir yetkisi tanınmamıştır. Kural, ad değiştirme kararlarının kategorik olarak tamamının ilan edilmesini öngörmekte; somut olayın özelliğine ve ad değiştirme sebeplerine göre hâkimin değerlendirme yapmasına imkân tanımamaktadır. Mahkemeye göre bazı durumlarda ilan edilmemesinde üstün bir hukuki yarar bulunması mümkündür.

Bu değişiklik neden önemli? Çünkü TMK 27/4'teki bir yıllık dava süresi "öğrendiği günden" başlar. İlan artık merkezî ve aranabilir bir portalda, ayrıntılı biçimde yapıldığından, öğrenme olgusunun tartışılması da kolaylaşmıştır. Alacaklı, mirasçı veya bir başka ilgili bakımından bu süre kritiktir.

Üçüncü fıkra: kişisel durum değişmez. Hüküm kısadır ama kapsamı geniştir: "Ad değişmekle kişisel durum değişmez." Yani ad değişikliği:

• Soybağını etkilemez;
• Hısımlığı sona erdirmez (TMK 17, TMK 18);
• Velayet ve miras ilişkilerini değiştirmez;
• Kişinin önceki borç ve alacaklarını ortadan kaldırmaz.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, çocuğun soyadının değiştirilmesine ilişkin kararında bu fıkrayı gerekçenin bir parçası yapmıştır: çocuğun soyadı değişmekle kişisel durumunun değişmeyeceği (TMK 27) gözetildiğinde talebin kabulü gerekir (Yargıtay 2. HD, 20.04.2022, E. 2022/1859, K. 2022/3821).

TMK 27'nin aile hukukundaki en çok karşılaşılan uygulaması, boşanmadan sonra velayet kendisine verilen annenin, çocuğun soyadının kendi soyadıyla değiştirilmesini istemesidir.

Önce hukuki çerçeve. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi bu davalarda şu zinciri kurar:

• Soybağı: çocuk ile ana arasında soybağı doğumla; çocuk ile baba arasında ana ile evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle kurulur (TMK 282). Evlilik dışında doğan çocuk, ana ve babasının birbiriyle evlenmesi hâlinde evlilik içinde doğan çocuklara ilişkin hükümlere tâbi olur (TMK 292).
• Soyadı: çocuk, ana ve baba evli ise ailenin soyadını taşır (TMK 321).
• Değiştirme: adın değiştirilmesi ancak haklı sebeplere dayanılarak hâkimden istenebilir; ad değişmekle kişisel durum değişmez (TMK 27).
• Soyadının niteliği: Daire'nin deyimiyle soyadı "bireyin yaşamıyla özdeşleşen ve kişiliğinin ayrılmaz bir unsuru hâline gelen, birey olarak kimliğin belirlenmesinde en önemli unsurlardan biri ve vazgeçilmez, devredilmez, kişiye sıkı surette bağlı bir kişilik hakkıdır".

İptal edilen kural. Kararlarda aktarıldığına göre, 2525 sayılı Soyadı Kanunu'nun 4. maddesinin ikinci fıkrasındaki "Evliliğin feshi veya boşanma hallerinde çocuk anasına tevdi edilmiş olsa bile babasının seçtiği veya seçeceği adı alır" düzenlemesi, Anayasa Mahkemesi'nin 08.12.2011 tarihli ve E. 2010/119, K. 2011/165 sayılı kararıyla iptal edilmiştir. İptal gerekçesinde, eşlerin evliliğin devamı boyunca ve boşanmada aynı hukuksal konumda oldukları; erkeğe velayet hakkı kapsamında tanınan çocuğun soyadını seçme hakkının kadına tanınmamasının cinsiyete göre ayırım sonucunu doğuracağı belirtilerek kuralın Anayasa'nın 10. ve 41. maddelerine aykırı görüldüğü açıklanmıştır.

Bireysel başvuru kararları. Kararlarda aktarıldığına göre Anayasa Mahkemesi, 25.06.2015 ve 2013/3434; 11.11.2015 ve 2013/9880; 20.07.2017 ve 2014/1826 sayılı bireysel başvuru kararlarında; velayet hakkı kapsamında çocuğun soyadını belirleme hakkının da yer aldığını, erkeğe tanınan bu hakkın kadına tanınmamasının cinsiyete dayalı farklı muamele oluşturduğunu ve yargısal uygulamaların ölçülü sayılamayacağını belirterek ayrımcılık yasağının ihlal edildiğine karar vermiş; yeniden yargılama yapılmasını da kararlaştırmıştır.

Daire'nin önemli kaydı. 2. Hukuk Dairesi, bireysel başvuru sonucu verilen ihlal kararlarının "sadece başvuruda bulunan kişi ve başvuruya konu idari işlem ya da karar açısından geçerli ve bağlayıcı" olduğunu belirtmiştir. Buna karşılık benzer davalarda bireysel başvuru yapılması hâlinde yine ihlal tespit edileceğinin muhakkak göründüğünü; temel hak ve özgürlük ihlali iddialarının öncelikle olağan kanun yollarında çözüme kavuşturulmasının asıl olduğunu vurgulamıştır.

Uluslararası dayanak. Daire ayrıca, 6684 sayılı Kanun'la onaylanması uygun bulunarak 25.03.2016 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Ek 7 No'lu Protokol'ün 5. maddesine dayanmıştır: "Eşler, evlilik bakımından, evlilik süresince ve evliliğin bitmesi halinde, kendi aralarındaki ve çocuklarıyla olan ilişkilerinde, özel hukuk niteliği taşıyan hak ve sorumluluklar açısından eşittir." Anayasa'nın 90. maddesinin son fıkrası uyarınca milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır.

Yukarıdaki çerçeve annenin talep edebileceğini gösterir. Ama talebin kabul edilip edilmeyeceği ayrı bir sorudur ve yanıtı tek bir ölçüde toplanır: çocuğun üstün yararı.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, iki ay arayla verdiği ve ikisi de oy birliğiyle alınan iki kararda bu ölçüyü zıt yönde uygulamıştır.

Kuralı koyan karar. 23.02.2022 tarihli kararda Daire, ölçüyü net biçimde formüle etmiştir (Yargıtay 2. HD, 23.02.2022, E. 2021/10628, K. 2022/1696):

❝

Çocuğun üstün yararı gereği, velâyetin anneye verilmesi hâlinde, anne hiçbir gerekçe göstermeden, sırf velayetin kendisinde olduğunu ileri sürerek çocuğa kendi bekârlık soyadının verilmesini isteyemez. Anne tarafından çocuğun soyadının değiştirilmesi davası açıldığında, çocuğun üstün yararına bakılır. Eğer çocuğun üstün yararı varsa annenin bekârlık soyadı çocuğa verilebilir. Üstün yarar yoksa davanın reddine karar verilmelidir.

O dosyada anne, babanın ilgisizliğini, günlük yaşamda ve ana okulunda sorun yaşandığını, yurt dışı girişlerinde her seferinde muvafakat almak gerektiğini ileri sürmüştü. Daire buna karşın hem anne soyadına geçişte üstün yararın hem de babanın soyadını taşımasına engel bir üstün yararın ispatlanamadığını saptayarak davanın reddi gerektiğine karar vermiştir.

Kuralı kabul yönünde uygulayan karar. 20.04.2022 tarihli kararda ise mahkemece alınan sosyal inceleme raporunda şu olgular saptanmıştı (Yargıtay 2. HD, 20.04.2022, E. 2022/1859, K. 2022/3821):

• Çocuk kendisini anne soyadıyla tanıtıyordu;
• Babayı bir arkadaş olarak tanıyordu ve yaptığı resimlerde yalnız annesi ile kendisi vardı;
• Baba, uzmana verdiği beyanda çocuğuyla yeterince ilgilenmediğini kabul etmişti;
• Baba, temyize cevap dilekçesiyle davayı kabul ettiğini beyan etmişti (Daire bunun tek başına yeterli olmadığını da belirtmiştir).

Daire, soyadının değiştirilmemesi hâlinde ruhsal gelişimin olumsuz etkileneceğinin ileri sürülmediğini; aksine rapor içeriğinden değişikliğin çocuğun üstün yararına olabileceğinin anlaşıldığını belirtmiş ve red kararını bozmuştur.

Uygulamada nasıl hazırlanılır?

• Dava dilekçesinde tanık deliline açıkça dayanın; birinci dosyada bunun eksikliği ayrıca eleştirilmiştir.
• Sosyal inceleme raporu alınmasını isteyin; kararlarda belirleyici olan budur.
• Çocuğun kendisini nasıl tanıttığı, okul ve sosyal çevre algısı gibi somut olguları ortaya koyun.
• Yalnız "velayet bende" demekle yetinmeyin; Daire bunun yetmediğini açıkça söylemiştir.
• Karşı taraf olarak, değişikliğin çocuğun üstün yararına aykırı olduğunu veya baba soyadını taşımasının çocuk yararına olduğunu gösteren delilleri sunun.
• TMK 27/3'ü hatırlatın: soyadı değişse de kişisel durum değişmez; soybağı ve kişisel ilişki etkilenmez. Kararlarda soyadı değişikliğinin babayla görüşme isteğini azaltmayacağı yönündeki rapor değerlendirmesi de bu yönde kullanılmıştır.

Velayetle ilişki. Bu dava velayetin değiştirilmesi davası değildir; soyadı değişikliği velayeti etkilemez ve velayet kendisinde olmayan taraf da çocuğun soyadının değiştirilmesine karşı itiraz edebilir. Velayet hakkının kapsamı ve kullanımı ayrı hükümlere tabidir.

Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 2 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve ilgili oldukları fıkraya göre gruplandı. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.