TMK Madde 1: Hukukun Uygulanması ve Kaynakları

Maddenin ilk fıkrası tek cümledir ama Türk hukukunun yorum anlayışını belirler: "Kanun, sözüyle ve özüyle değindiği bütün konularda uygulanır."

İki ölçüt vardır ve birbirine bağlıdır.

• Söz (lafız): hükümde kullanılan sözcüklerin anlamı. Yorumun başlangıç noktasıdır; hiçbir yorum, metnin açık lafzını tümüyle yok sayamaz.
• Öz (amaç): hükmün neyi korumak, hangi menfaati gözetmek için konulduğu. Lafzın hangi anlamda kullanıldığını bu amaç belirler.

Eski metinle kıyas öğreticidir. Mülga 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi'nin 1. maddesi "lafziyle veya ruhiyle temas ettiği" derken "veya" bağlacını kullanıyordu; 4721 sayılı Kanun ise "sözüyle ve özüyle" diyerek "ve" bağlacını seçmiştir. Bu tercih, iki ölçütün birbirinin alternatifi değil birlikte gözetilecek unsurlar olduğunu göstermektedir.

Fıkranın emredici yönü. Hüküm yalnız bir yorum tarifi değildir; kanunun kapsamına giren bir konuda kanunun uygulanmasını zorunlu kılar. Nitekim Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun bir kararında yer alan karşı oyda, kanun koyucunun açık iradesine karşın eski bir uygulamayı sürdürmenin "kanun koyucunun iradesine eylemli olarak direnmekle eşanlamlı" olduğu belirtilerek şu ifade kullanılmıştır: "Yargıtay da dahil olmak üzere tüm yargı mercileri 'Kanun, sözüyle ve özüyle değindiği bütün konularda uygulanır' şeklindeki emredici hukuk ilkesini içeren TMK 1 inci maddesi gereğini yerine getirmek zorundadırlar." Aynı karşı oy, Anayasa'nın 141. maddesindeki "Davaların en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması, yargının görevidir" kuralına ve HMK 30'daki usul ekonomisi ilkesine de dayanmıştır (Yargıtay HGK, 03.05.2023, E. 2022/790, K. 2023/409 — karşı oy).

Kaynak ile yorumu karıştırmamak gerekir. Birinci fıkra kanunun nasıl uygulanacağını; ikinci fıkra ise kanun yoksa ne yapılacağını düzenler. Uygulamada en sık yapılan hata, aslında bir yorum sorunu olan meseleyi "kanun boşluğu" ilan ederek doğrudan hukuk yaratmaya geçmektir. Önce hükmün sözü ve özü tüketilmelidir.

Anayasal çerçeve. Anayasa'nın 138. maddesine göre hâkimler görevlerinde bağımsızdır; Anayasa'ya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdanî kanaatlerine göre hüküm verirler. "Kanuna" ibaresinin yanında "hukuka" ibaresinin de bulunması, TMK 1'in kurduğu sistemle uyumludur: hâkim yalnız yazılı metne değil, hukukun bütününe bağlıdır.

İkinci fıkra, hâkime bir yol haritası verir ve bu haritanın sırası bağlayıcıdır.

1. kademe — kanun. Kanunda uygulanabilir bir hüküm varsa doğrudan o uygulanır. "Uygulanabilir" ifadesi önemlidir: konuyla ilgili bir hüküm bulunması yetmez, hükmün somut olaya uygulanabilir olması gerekir.

2. kademe — örf ve âdet hukuku. Kanunda uygulanabilir hüküm yoksa hâkim örf ve âdet hukukuna göre karar verir. Bu, her yerel alışkanlığın kural sayılacağı anlamına gelmez; öğretide örf ve âdet hukuku için süreklilik, genel inanış ve hukuken bağlayıcı sayılma gibi ölçütler aranır.

3. kademe — hâkimin hukuk yaratması. Örf ve âdet hukuku da yoksa hâkim, "kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre" karar verir. Bu, hâkime keyfî bir serbestlik tanımaz: konulacak kural, kanunun amacına ve hukukun genel ilkelerine uygun, genelleştirilebilir ve gerekçelendirilebilir olmalıdır.

Bu bir yetki değil, aynı zamanda ödevdir. Maddenin kurduğu sistemin en önemli sonucu şudur: hâkim "kanunda hüküm yok" diyerek uyuşmazlığı çözümsüz bırakamaz. Boşluk, kararın verilmemesinin değil doldurulmasının gerekçesidir.

TMK 4 ile ilişki. Boşluk doldurma ile takdir yetkisi ayrı kurumlardır ama sık sık birlikte çalışır. TMK 4'e göre kanunun takdir yetkisi tanıdığı veya durumun gereklerini ya da haklı sebepleri göz önünde tutmayı emrettiği konularda hâkim hukuka ve hakkaniyete göre karar verir (TMK 4). Yani TMK 1 "kural yoksa ne olacak", TMK 4 "kural varsa ama ölçüyü hâkime bırakmışsa ne olacak" sorusunu cevaplar.

TMK 5 ile ilişki. Bir boşluk, bazen hiç kural olmadığı için değil, aranacak kuralın başka bir yerde olmasından doğar. TMK 5, bu Kanun ve Borçlar Kanunu'nun genel nitelikli hükümlerinin, uygun düştüğü ölçüde tüm özel hukuk ilişkilerine uygulanacağını söyler (TMK 5). Bu nedenle "kanunda hüküm yok" sonucuna varmadan önce genel hükümler taranmalıdır.

TMK 1 soyut bir ilke değildir; mahkemeler onu fiilen kullanır. 2026 tarihli bir Yargıtay kararı bunun ders niteliğinde bir örneğidir.

Boşluk nasıl doğdu? 25.12.2025 tarihinde yürürlüğe giren 7571 sayılı Kanun'un 36. maddesiyle TMK 734/2 değiştirildi. Yeni hükme göre "Dava konusu payın rayiç bedeli hâkim tarafından gecikmeksizin belirlenir." Önalım hakkı sahibi, belirlenen rayiç bedel ile alıcıya düşen tapu giderlerini nemalandırılmak üzere hâkimin belirlediği yere verilen kesin süre içinde nakden yatırmakla yükümlüdür; bu yükümlülük yerine getirilmezse önalım hakkı sahibi adına payın tesciline karar verilemez. Aynı Kanun'la TMK'ya eklenen Geçici 1/2 ise bu değişikliğin yürürlükten önce açılmış davalarda da uygulanacağını öngördü.

Değişiklik önalım bedelini tapuda gösterilen satış bedeli yerine rayiç bedel esasına geçirdi. Ancak Daire'nin saptamasıyla kanun koyucu, rayiç değerin hangi tarih esas alınarak belirleneceği hususunda bir düzenlemeye yer vermemiş, bu tarihin belirlenmesini uygulamaya bırakmıştır.

Boşluk nasıl dolduruldu? Daire, TMK 1'in "Hukukun uygulanması ve kaynakları" ve TMK 4'ün "Hâkimin takdir yetkisi" kenar başlıklı hükümlerini birlikte aktarmış; ardından esas alınacak temel düzenleme olarak Anayasa'nın 35. maddesindeki mülkiyet hakkını ve devletin bu hak bakımından pozitif yükümlülüklerini tartışmıştır. Vardığı sonuç: değişiklikten önce açılmış derdest davalarda önalım bedeli, payın değişikliğin yürürlüğe girdiği tarihteki (25.12.2025) rayiç değeri ile resmî senette alıcıya düşen tapu giderlerinden oluşur. Daire, rayiç değerin mahallinde keşif ve taşınmazın vasfına uygun bilirkişi heyetiyle 25.12.2025 tarihi itibarıyla tespit edilmesi, daha önce depo edilip nemalandırılan bedelin mahsubu ve bakiyenin aynı hesaba depo ettirilmesi için hükmü bozmuştur (Yargıtay 7. HD, 02.06.2026, E. 2025/5945, K. 2026/2870).

Karar oybirliğiyle değildir ve bu önemlidir. Karar esasta oy birliği, gerekçede oy çokluğuyla alınmıştır. Gerekçe itibarıyla karşı oyda, rayiç bedelin — kanun değişikliği öncesinde olduğu gibi — satış tarihi esas alınarak belirlenmesi gerektiği savunulmuştur. Karşı oyun dayanakları şunlardır: önalım hakkının niteliği gereği "o hisse müşteriye neye mal olmuş ise o miktar ile" satın alma yetkisi verdiği (20.06.1951 tarihli ve E. 1949/13, K. 1951/5 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı); kanun koyucu farklı bir tarih iradesinde olsaydı bunu açıkça düzenlemesi gerektiği; ve dava tarihinin esas alınması hâlinde aynı paya ilişkin birden fazla paydaşın açtığı davalarda farklı önalım bedellerinin ortaya çıkacağı.

Bu örnek TMK 1 bakımından ne gösterir? Üç şey:

• Boşluk her zaman kanunun hiç susmasıyla doğmaz; kısmen düzenleyip bir unsuru boş bırakmak da boşluktur.
• Boşluk doldurulurken hâkim keyfî davranmaz; kanunun amacı, anayasal haklar ve hukukun genel ilkeleri ölçü alınır.
• Aynı boşluk için birden fazla makul çözüm bulunabilir; bu nedenle gerekçe tartışması ve karşı oylar TMK 1 uygulamasının doğal parçasıdır.

Önalım hakkının esasına ilişkin kurallar için TMK 733 ve TMK 734 sayfalarına bakabilirsiniz.

Üçüncü fıkra kısa ama iki kaynağın hukuk düzenindeki yerini belirler: "Hâkim, karar verirken bilimsel görüşlerden ve yargı kararlarından yararlanır."

Bunlar bağlayıcı kaynak değildir. Öğretideki bir görüş ya da bir mahkeme kararı, kanun gibi doğrudan uygulanmaz; gücünü ikna ediciliğinden alır. Hâkim, yerleşik bir görüşten gerekçesini göstererek ayrılabilir.

Ama yararlanmak bir ödevdir. Fıkra "yararlanabilir" değil "yararlanır" demektedir. Bu nedenle bir uyuşmazlıkta yerleşik içtihadın ve öğretinin hiç tartışılmaması, gerekçe yönünden eksiklik oluşturabilir.

İstisna: içtihadı birleştirme kararları. Yargı kararları içinde İçtihadı Birleştirme Kararları ayrı bir yerde durur; bunlar benzer hukuki konularda bağlayıcıdır. Uygulamada bu kararlar, onlarca yıl sonra da ölçü olarak kullanılır. Yukarıda aktarılan önalım kararında 1951 tarihli bir İçtihadı Birleştirme Kararına dayanılması bunun açık örneğidir.

Pratik sonuç: dilekçe nasıl kurulur? TMK 1'in kurduğu sıralama, bir hukuki iddianın nasıl temellendirileceğini de gösterir:

• Önce hüküm: olaya uygulanabilir kanun hükmünü, sözü ve özüyle birlikte gösterin.
• Sonra genel hükümler: özel hüküm yoksa TMK 5 uyarınca genel nitelikli hükümleri tarayın.
• Boşluk varsa boşluğu adlandırın: kanunun hangi unsuru düzenlemediğini açıkça belirtin.
• Doldurma ölçütünü verin: kanunun amacı, anayasal haklar ve hukukun genel ilkeleri çerçevesinde önerdiğiniz kuralı gerekçelendirin.
• Öğreti ve içtihatla destekleyin: yerleşik görüşleri ve kararları künyeleriyle gösterin; aksi yöndeki içtihat varsa neden uygulanmaması gerektiğini tartışın.

Dürüstlük kuralıyla ilişkisi. TMK 1 kaynak sorununu, TMK 2 ise hakların nasıl kullanılacağını düzenler. İki hüküm birlikte çalışır: kanunun öngörmediği durumlarda genel bir sınır getiren dürüstlük kuralı ve hakkın kötüye kullanılması yasağı, TMK 1'in tanıdığı esneklikle aynı ihtiyaçtan doğmuştur (TMK 2).

Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 2 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve konularına göre gruplandı; Hukuk Genel Kurulu kararları bulundukları grubun başında yer alır. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.