TMK Madde 6: İspat Yükü

TMK 6 tek cümledir: "Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça, taraflardan her biri, hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlüdür." Bu cümlenin her parçası işlevseldir.

• "Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça": kural mutlak değildir. Kanun, ispat yükünü genel kuraldan ayrılarak belirleyebilir.
• "Taraflardan her biri": yük yalnız davacıda değildir. Davalı da kendi lehine sonuç doğuran bir olguya dayanıyorsa onu ispatlamalıdır.
• "Hakkını dayandırdığı olgular": ölçüt budur. Herkes, kendi lehine hukuki sonuç doğuran olguyu ispatlar.
• "Varlığını": yük, olumsuzu değil olumluyu ispata ilişkindir. Bir olgunun "var olmadığını" ispat kural olarak beklenmez.

Usul hukukundaki karşılığı daha nettir. HMK 190/1 şöyle der: "İspat yükü, kanunda özel bir düzenleme bulunmadıkça, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir." İki hüküm aynı kuralı ifade eder; HMK 190 ölçütü "kendi lehine hak çıkaran" ifadesiyle somutlaştırır.

İspat yükü neden önemli? Çünkü bir olgu ispatlanamadığında sonuç, yükü taşıyan tarafın aleyhine olur. Yani ispat yükü, belirsizliğin kimin riski olduğunu belirler. Bu nedenle bir dosyada ilk yapılacak iş, hangi olguyu kimin ispatlayacağını doğru saptamaktır.

Somut bir örnek: aldatma. Hukuk Genel Kurulu, irade bozukluğuna dayalı bir tapu iptali davasında kuralı açıkça uygulamıştır: "aldatmayı/hileyi ispat yükü, aldatılan tarafa aittir" (Yargıtay HGK, 30.04.2025, E. 2024/46, K. 2025/282). Aldatmanın üç şartını (aldatma fiili, aldatma kastı ve illiyet bağı) ileri süren taraf, bunları ispatla yükümlüdür.

Ama ispat yükü ile ispat şekli ayrı şeylerdir. Aynı karar bunu göstermektedir: yük aldatılan taraftadır, ancak hangi delille ispatlayabileceği ayrı bir sorundur. Kurul, irade bozukluğu iddialarının HMK 203/1-ç uyarınca senetle ispat zorunluluğunun istisnaları arasında sayıldığını; sözleşme resmî senetle yapılmış olsa dahi TMK 7 gereği aldatmanın tanık dâhil her türlü delille ispatlanabileceğini belirtmiştir (TMK 7).

TMK 6'nın kuralı, pratikte sıkça tersine çevrilir. Bunun iki yolu vardır.

1) Kanuni istisna. Maddenin başındaki "kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça" kaydı bu kapıyı açar. Kanun, belirli bir olgunun ispatını doğrudan karşı tarafa yükleyebilir.

2) Kanuni karine. Bu, daha sık karşılaşılan ve daha güçlü mekanizmadır. HMK 190/2 şöyle der: "Kanuni bir karineye dayanan taraf, sadece karinenin temelini oluşturan vakıaya ilişkin ispat yükü altındadır. Kanunda öngörülen istisnalar dışında, karşı taraf, kanuni karinenin aksini ispat edebilir."

Bunun anlamı şudur: karineye dayanan taraf her şeyi değil, yalnız karinenin temelini ispatlar. Gerisi varsayılır; varsayımı yıkmak isteyen karşı taraf aksini ispatla yükümlüdür.

En bilinen örnek: iyiniyet karinesi. TMK 3/1 uyarınca kanunun iyiniyete hukuki bir sonuç bağladığı durumlarda asıl olan iyiniyetin varlığıdır. Sonuç:

• İyiniyetli olduğunu söyleyen taraf, iyiniyetini ispatlamaz.
• Kötüniyeti iddia eden taraf bunu ispatla yükümlüdür.
• Ancak TMK 3/2 gereği beklenen özeni göstermeyen kimse iyiniyet iddiasında bulunamaz; yani karine, özen göstermeyeni korumaz.

İyiniyetin nasıl tartışıldığı ve kötüniyetin hangi olgularla gösterildiği için TMK 3 sayfasına bakabilirsiniz.

Karineyi kim lehine kullanabilir? Karine, kanunla kurulmuş olmalıdır. Hayatın olağan akışına dayanan çıkarımlar (fiilî karineler) ispat yükünü hukuken ters çevirmez; bunlar delil değerlendirmesi alanına girer ve hâkimin takdirindedir (TMK 4).

Bir başka esnetici: itiraz - def'i ayrımı. Bir hakkın doğumuna engel olan veya onu sona erdiren olgular itiraz niteliğindedir ve hâkim bunları dosyadan anlaşıldığı ölçüde resen gözetebilir. Nitekim Yargıtay, hem hakkın kötüye kullanılmasını hem de kötüniyet iddiasını def'i değil itiraz saymış ve resen gözetileceğini kabul etmiştir. Buna karşılık def'iler ileri sürülmedikçe gözetilmez (TMK 2).

Bu ayrım, temyiz aşamasında sonucu belirler ve uygulamada sık karıştırılır.

İspat yükünün dağılımı bir hukuk meselesidir. Hangi olguyu kimin ispatlayacağı, kanunun yorumlanmasına ve uygulanmasına ilişkindir. Yanlış dağıtılmışsa bu, hukukun yanlış uygulanması olur ve temyiz denetimine tabidir (HMK 371/1-a).

Delillerin değerlendirilmesi ise vakıa alanıdır. Hukuk Genel Kurulu bunu açıkça ayırır: medeni usul hukuku yönünden hâkim, kanuni istisnalar dışında delilleri serbestçe değerlendirir (HMK 198). Kurula göre bu yetki, hukuk kuralının uygulanmasından önceki aşamada gerçekleştirilen bir değerlendirme ve vakıaları tespit işlemidir; adı "vakıa tespiti ve delil değerlendirilmesi"dir (Yargıtay HGK, 13.12.2023, E. 2022/1177, K. 2023/1237).

Kurulun formülü. Kurul, HMK ile düzenlenen takdir hakkını "hâkimin somut olaydaki hangi vakıaya ispat edilmiş gözüyle bakabileceğine ilişkin" tanımlar. Yani:

• "Bu olguyu kim ispatlayacaktı?" → hukuk meselesi → denetlenir.
• "Bu tanık inandırıcı mıydı, bu olgu ispatlanmış sayılır mıydı?" → vakıa tespiti → kural olarak denetlenmez.

Vakıa denetiminin üç istisnası. Kurula göre Yargıtay yalnız şu hâllerde vakıa tespitine dokunabilir: hâkimin vakıayı tespit ederken kanuna aykırı davranmış olması, vakıa tespitinin dava dosyasındaki belgelerle açıkça çelişmesi veya yapılan tespitin aklen imkânsız olması.

Dilekçeye nasıl yansır?

• Mahkeme sizden ispatlaması gerekmeyen bir olguyu ispat etmenizi beklediyse, temyiz sebebiniz "ispat yükü yanlış dağıtıldı" olur; bu bir hukuka aykırılıktır.
• Sadece "tanıklarım dikkate alınmadı" derseniz, bu kural olarak vakıa denetimi talebidir ve sonuç vermez.
• Karineye dayanıyorsanız, yalnız karinenin temelini ispatladığınızı ve gerisini ispat yükünün karşı tarafa geçtiğini açıkça belirtin.

İspat yükü ile ispat yasağını da karıştırmayın. İspat yükü kimin ispatlayacağını; senetle ispat kuralları ise hangi delille ispatlanabileceğini düzenler. Bir tarafın ispat yükü altında olması, her delili kullanabileceği anlamına gelmez; tersine, ispat yükü altında olmasına karşın delil serbestliğinden yararlanabildiği hâller de vardır (TMK 7).

Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 2 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve konularına göre gruplandı; Hukuk Genel Kurulu kararları bulundukları grubun başında yer alır. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.