Kısa cevap · TMK 17
TMK 17, hukukun pek çok yerinde kullanılan kan hısımlığı kavramını tanımlar ve nasıl sayılacağını gösterir. Derece ölçüsü doğum sayısıdır: hısımlığın derecesi, hısımları birbirine bağlayan doğum sayısıyla belli olur. İki tür kan hısımlığı vardır: biri diğerinden gelen kişiler arasında üstsoy-altsoy hısımlığı; biri diğerinden gelmeyip de ortak bir kökten gelen kişiler arasında yansoy hısımlığı. Yargıtay Ceza Genel Kurulu bu ölçüyü somut biçimde uygulamıştır: çocuk ile ana-babası arasında birinci, büyükanne, büyükbaba ve kardeşler arasında ikinci, amca, dayı, hala ve teyze arasında üçüncü derece kan hısımlığı bulunur. Maddenin pratik değeri büyüktür: evlenme yasağı, mirasta zümre sistemi ve bazı ceza hükümleri bu dereceye göre işler.
Bu sayfada neler var? (9 bölüm)
Temel kavramlar
- Kan hısımlığı
- Doğumla, yani kan bağıyla kurulan hısımlık ilişkisi.
- Derece
- Hısımları birbirine bağlayan doğum sayısı. TMK 17/1'in tek ölçüsü budur.
- Üstsoy
- Kişinin kendisinden geldiği kimseler: ana, baba, büyükanne, büyükbaba.
- Altsoy
- Kişiden gelen kimseler: çocuk, torun, torunun çocuğu.
- Üstsoy-altsoy hısımlığı
- Biri diğerinden gelen kişiler arasındaki hısımlık; düz hat.
- Yansoy hısımlığı
- Biri diğerinden gelmeyip ortak bir kökten gelen kişiler arasındaki hısımlık; kardeş, amca, yeğen.
- Ortak kök
- Yansoy hısımlığında iki kişinin kendisinden geldiği ortak atadır.
- Kayın hısımlığı
- Evlilikle kurulan hısımlık. TMK 18'de düzenlenmiştir; kan hısımlığından ayrıdır.
- Soybağı
- Kan hısımlığının hukuken kurulmuş olması şartı; doğum, evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle kurulur.
- Evlatlık ilişkisi
- Yapay soybağı. Yargıtay 2. HD 2025'te evlatlığın kan bağına dayanan altsoy sayılmadığına karar verdi.
- Zümre sistemi
- Mirasta hısımların gruplara ayrılarak sıraya konması. Derece hesabı burada da işler.
- Üçüncü derece dahil kan hısmı
- TCK 234'te failin belirlenmesinde kullanılan ölçüt; TMK 17'ye göre hesaplanır.
Bir bakışta TMK 17
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Derece ölçüsü | Kan hısımlığının derecesi, hısımları birbirine bağlayan doğum sayısıyla belli olur. | TMK m. 17/1 |
| Birinci tür | Biri diğerinden gelen kişiler arasında üstsoy-altsoy hısımlığı vardır. | TMK m. 17/2 |
| İkinci tür | Biri diğerinden gelmeyip ortak bir kökten gelen kişiler arasında yansoy hısımlığı vardır. | TMK m. 17/2 |
| Birinci derece | Çocuk ile ana-babası arasında birinci derece kan hısımlığı bulunur. | CGK 30.04.2025 |
| İkinci derece | Büyükanne, büyükbaba ve kardeşler arasında ikinci derece kan hısımlığı bulunur. | CGK 30.04.2025 |
| Üçüncü derece | Amca, dayı, hala ve teyze ile yeğen arasında üçüncü derece kan hısımlığı bulunur. | CGK 30.04.2025 |
| Kan bağı şartı | Üstsoy-altsoy hısımlığı genetik ve biyolojik kökene, yani kan bağına dayanır. | 2. HD 16.09.2025 (oy çokluğu) |
| Evlatlık | Evlat edinme, evlat edinenle evlatlık arasında kan bağına dayanan üstsoy-altsoy hısımlığı kurmaz. | 2. HD 16.09.2025 (oy çokluğu) |
| Soybağının kurulmuş olması | Kan bağına dayanan soybağı ilişkisinin hukukun öngördüğü biçimde kurulmuş olması gerekir. | 2. HD 16.09.2025 |
| Evlenme yasağı | Üstsoy-altsoy, kardeşler ve amca, dayı, hala, teyze ile yeğenleri arasında evlenme yasaktır. | TMK m. 129/1 |
| Mirasta kullanımı | Yasal mirasçılıkta zümreler ve sıra, kan hısımlığı derecesine göre belirlenir. | Miras hükümleri |
| Cezada kullanımı | TCK 234'te "üçüncü derece dahil kan hısmı" ölçütü TMK 17'ye göre hesaplanır. | CGK 30.04.2025 |
TMK 17 madde metni
Birinci Kitap: Kişiler Hukuku › Birinci Kısım: Gerçek Kişiler · A. Kişilik — IV. Hısımlık — 1. Kan hısımlığı
Kan hısımlığı — Madde 17
- (1)Ölçü "kuşak" değil, aradaki doğum sayısıdır. Sayım, iki kişiyi bağlayan doğumlar üzerinden yapılır.Kan hısımlığının derecesi, hısımları birbirine bağlayan doğum sayısıyla belli olur.
- (2)Ayrım tek bir soruya dayanır: kişi diğerinden mi geliyor, yoksa ikisi ortak bir kökten mi geliyor?Biri diğerinden gelen kişiler arasında üstsoy-altsoy hısımlığı; biri diğerinden gelmeyip de, ortak bir kökten gelen kişiler arasında yansoy hısımlığı vardır.
Kaynak: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, mevzuat.gov.tr. Fıkra numaraları okumayı kolaylaştırmak için eklenmiştir.
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Kaynak | Değişiklik |
|---|---|---|
| 22.11.2001 | 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (RG 08.12.2001, S. 24607; yürürlük: 01.01.2002) | Madde, kanunun ilk metninde "A. Kişilik — IV. Hısımlık — 1. Kan hısımlığı" başlığı altında yer aldı ve bugüne kadar hiç değiştirilmedi. Mülga 743 sayılı Kanun döneminde aynı konu "nesep" ve "civar hısımlığı" terimleriyle düzenlenmişti; 4721 sayılı Kanun terimleri üstsoy-altsoy ve yansoy olarak Türkçeleştirdi. |
Derece Nasıl Hesaplanır? Ölçü Doğum Sayısıdır
TMK 17/1 tek bir ölçü koyar: "Kan hısımlığının derecesi, hısımları birbirine bağlayan doğum sayısıyla belli olur."
Yani kuşak saymıyoruz, doğum sayıyoruz. İki kişiyi birbirine bağlayan zincirde kaç doğum varsa derece o kadardır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu bu hesabı doğrudan ortaya koymuştur (Yargıtay CGK, 30.04.2025, E. 2023/326, K. 2025/194):
| Derece | Kimler | Hat |
|---|---|---|
| 1. derece | Çocuk ile ana-babası | Üstsoy-altsoy |
| 2. derece | Büyükanne, büyükbaba; kardeşler | Üstsoy-altsoy / yansoy |
| 3. derece | Amca, dayı, hala, teyze ile yeğenleri | Yansoy |
Kardeşler neden ikinci derecedir? Çünkü kardeşler biri diğerinden gelmez; ortak bir kökten (ana-baba) gelirler. Zincir şöyledir: kardeş → ana/baba (bir doğum) → diğer kardeş (ikinci doğum). İki doğum, ikinci derece.
Amca üçüncü derecedir. Yeğen → baba (bir) → büyükbaba (iki) → amca (üç). Üç doğum, üçüncü derece.
Torun ikinci derecedir. Kişi → çocuk (bir) → torun (iki). Aynı sayıda doğum, farklı hat: burada üstsoy-altsoy hısımlığı vardır.
Bu hesap nerede işe yarar?
- Evlenme yasağında. TMK 129/1 uyarınca üstsoy ile altsoy arasında, kardeşler arasında, amca, dayı, hala ve teyze ile yeğenleri arasında evlenme yasaktır. Yasak üçüncü derecede durur: kuzenler arasında kanunen evlenme yasağı yoktur.
- Mirasta. Yasal mirasçılık zümre (grup) sistemine dayanır; kimin hangi zümrede olduğu kan hısımlığı derecesiyle belirlenir.
- Ceza hukukunda. TCK 234, çocuğun kaçırılması ve alıkonulması suçunun failini "velayet yetkisi elinden alınmış olan ana veya baba ya da üçüncü derece dahil kan hısmı" olarak belirlemiştir. Bu ölçüt TMK 17'ye göre hesaplanır.
İki Tür: Üstsoy-Altsoy ve Yansoy
Maddenin ikinci fıkrası kan hısımlığını iki hatta ayırır ve ayrımı tek bir olguya bağlar.
1. Üstsoy-altsoy hısımlığı: "biri diğerinden gelen" kişiler arasında. Ana-baba ile çocuk, büyükbaba ile torun bu hatta yer alır. Buna düz hat da denir.
2. Yansoy hısımlığı: "biri diğerinden gelmeyip de, ortak bir kökten gelen" kişiler arasında. Kardeşler, amca ile yeğen, kuzenler bu hatta yer alır.
Yargıtay ayrımı şöyle formüle ediyor. 2. Hukuk Dairesi, maddenin "biri diğerinden gelme" ve "ortak kökten gelme" biçimindeki iki olgudan söz ettiğini belirttikten sonra, üstsoy-altsoy ilişkisi için "birinin diğerinden gelmiş olması olgusunun temel unsur" olduğunu; bu hısımlığın "genetik ve biyolojik kökene, eş söyleyişle kan bağına" dayandığını vurgulamıştır (Yargıtay 2. HD, 16.09.2025, E. 2025/1983, K. 2025/7379, oy çokluğuyla).
Kan bağı yetmez, soybağı da kurulmuş olmalı. Aynı karar önemli bir kaydı ekliyor: "Kuşkusuz, bunun için kan bağına dayanan bir soybağı ilişkisinin hukukun öngördüğü biçimde kurulmuş olması gerekir." Yani biyolojik gerçeklik tek başına yeterli değildir; soybağının doğum, evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle kurulmuş olması gerekir (TMK 282).
Kayın hısımlığı bu maddenin dışındadır. Evlilikle kurulan hısımlık kan hısımlığı değildir; ayrı bir maddede, TMK 18'de düzenlenmiştir (TMK 18). Bu ayrım önemlidir, çünkü iki hısımlık türünün sonuçları farklıdır: kayın hısımlığı miras hakkı doğurmaz, ama evlenme yasağı doğurur.
Evlatlık "Altsoy" Sayılır mı? Yargıtay'ın Yön Değiştiren Tartışması
TMK 17'nin en tartışmalı uygulaması, evlat edinme bakımından ortaya çıkar. Soru şudur: evlat edinmeyle kurulan yapay soybağı, evlat edinen ile evlatlık arasında üstsoy-altsoy hısımlığı kurar mı?
Sorunun pratik önemi büyüktür. TMK 313/1 uyarınca ergin veya kısıtlı bir kimse, ancak "evlât edinenin altsoyunun açık muvafakatiyle" evlat edinilebilir. Eğer önceki bir evlatlık da "altsoy" sayılırsa, onun da rızası aranacak; sayılmazsa aranmayacaktır.
2. Hukuk Dairesi 2025'te bu soruyu yanıtladı. Daire, evlatlığın kan bağına dayanan altsoy sayılmayacağı sonucuna vardı ve gerekçesini dört sistematik dayanağa oturttu (Yargıtay 2. HD, 16.09.2025, E. 2025/1983, K. 2025/7379, oy çokluğuyla):
- Evlenme yasağı. Kanun, TMK 129/1'de üstsoy-altsoy arasındaki evlenme yasağını düzenledikten sonra, TMK 129/3'te evlat edinen ile evlatlık arasındaki yasağa ayrıca yer vermiştir. Evlatlık altsoy sayılsaydı bu ayrı düzenlemeye gerek olmazdı.
- Mirasçılığın ayrı düzenlenmesi. Evlatlık altsoy sayılsaydı yasal mirasçılık kendiliğinden doğardı; oysa kanun koyucu evlatlığın mirasçılığını ayrıca düzenlemeye gerek görmüştür.
- "Gibi" sözcüğü. TMK 500/1 evlatlığın evlat edinene "kan hısımı gibi" mirasçı olacağını söyler. Daire, "gibi" sözcüğünün kullanılmasının, altsoy ile evlatlığın ayrı kavramlar olduğu sonucunu doğurduğunu belirtmiştir.
- Mirasçılığın tek yönlü olması. TMK 500/2 uyarınca evlat edinen ve hısımları evlatlığa mirasçı olmazlar. Daire, bu tek yönlü/sınırlı mirasçılığın da evlatlığın altsoy hâline gelmediğini gösterdiğini söylemiştir.
Daire, velayetin evlat edinene geçmesinin de sonucu değiştirmediğini belirtmiş; TMK 313/1'deki "altsoy" ibaresinden doğal/biyolojik yolla kurulan hısımlık ilişkisinin anlaşılması gerektiğini söylemiştir.
[DIKKAT_BOX]Bu gerekçe daha önce karşı oyda savunulmuştu. Aynı yönde değerlendirme, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun 05.10.2021 tarihli ve E. 2017/2518, K. 2021/1155 sayılı kararının karşı oy yazısında yer almıştı; o karar oy çokluğuyla bozma yönünde çıkmıştır. Dolayısıyla 2025 kararı, bir azınlık görüşünün Daire çoğunluğuna dönüştüğü bir gelişmeyi gösterir. 2025 kararı da oy çokluğuyla alınmıştır; karşı oy yazısı ayrı bir gerekçe içermemekte, yalnız kararın onanması gerektiğini belirtmektedir.[/DIKKAT_BOX]
Uygulamada ne anlama gelir? Ergin bir kimsenin evlat edinilmesinde, evlat edinenin önceki bir evlatlığından muvafakat alınmamış olması — bu içtihada göre — evlatlık ilişkisinin kaldırılması sebebi değildir. Buna karşılık kan bağına dayanan altsoyun açık muvafakati aranmaya devam eder.
TMK 17 Yargıtay kararları
Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 2 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve ilgili oldukları fıkraya göre gruplandı; Ceza Genel Kurulu kararları bulundukları grubun başında yer alır. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.
Karar seçimi hakkında
Bu sayfadaki iki karar birbirini tamamlar: Ceza Genel Kurulu kararı derecenin nasıl sayılacağını oy birliğiyle ortaya koyar; 2. Hukuk Dairesi kararı ise kan hısımlığının hangi ilişkilerde bulunmadığını oy çokluğuyla belirler. İkinci kararın oy çokluğuyla alındığı ve aynı gerekçenin 2021'de bir karşı oy yazısında yer aldığı kartta ve sayfada açıkça belirtilmiştir; bu bilgi, görüşün istikrar kazanıp kazanmadığını değerlendirebilmek için gereklidir.
TMK 17/1 ile ilgili Yargıtay kararları
TMK 17/1 · Yargıtay Ceza Genel Kurulu
Kan hısımlığının derecesi doğum sayısıyla belirlenir: ana-baba birinci, büyükanne-büyükbaba ve kardeşler ikinci, amca-dayı-hala-teyze üçüncü derecedir
Olay: Çocuğun kaçırılması ve alıkonulması suçunda failin sıfatı tartışılmıştır. TCK 234, suçun failini velayet yetkisi elinden alınmış olan ana veya baba ya da "üçüncü derece dahil kan hısmı" olarak belirlediğinden, derecenin nasıl hesaplanacağı sorunu doğmuştur.
Karar: Kurul, TCK 234'teki suçun fail bakımından özgü bir suç olarak düzenlendiğini belirttikten sonra, maddedeki kan hısımlığı derecesinin TMK 17 uyarınca hısımları birbirine bağlayan doğum sayısıyla belli olacağını saptamıştır. Bu ölçüyü uygulayarak çocuk ile ana-babası arasında birinci dereceden, büyükanne-büyükbabası ve kardeşleri arasında ikinci dereceden, amca, dayı, hala ve teyzesi arasında ise üçüncü dereceden kan hısımlığı bulunduğunu ortaya koymuştur. Kurul ayrıca, velayet yetkisi elinden alınmış sıfatını taşımayan babanın aynı eylemi bakımından daha ağır bir suçtan sorumlu tutulmasının adaletsiz sonuç doğuracağını belirtmiş; bu hâlde de failin çocuğun kaçırılması ve alıkonulması suçundan cezalandırılmasının hakkaniyete uygun olacağını söylemiştir.
Karardan alıntı (aç)(kapat)
“Anılan maddedeki kan hısımlığının derecesi, hısımları birbirine bağlayan doğum sayısıyla belli olur (TMK m. 17). Bu anlamda, çocuk ile ana-babası arasında birinci dereceden, büyükanne-büyükbabası ve kardeşleri arasında ikinci dereceden, amca, dayı, hala ve teyzesi arasında ise üçüncü dereceden kan hısımlığı bulunmaktadır.”
Ne anlama geliyor?
Derece hesabı için resmî bir tablo arayanlar için en açık kaynak budur: ana-baba 1, kardeş ve büyükanne-büyükbaba 2, amca-dayı-hala-teyze 3.
Not: Karar OY BİRLİĞİYLE alınmıştır. Ceza dosyasına ilişkin olmakla birlikte, TMK 17'deki derece hesabını somut ve sayısal biçimde ortaya koyduğu için bu sayfada aktarılmıştır. Karardaki kişi adları ve olay ayrıntıları aktarılmamıştır.
TMK 17/2 ile ilgili Yargıtay kararları
TMK 17/2 · Yargıtay 2. Hukuk Dairesi
Üstsoy-altsoy hısımlığı kan bağına dayanır; evlat edinme kan bağına dayanan üstsoy-altsoy hısımlığı kurmaz, bu nedenle evlatlık TMK 313/1 anlamında altsoy sayılmaz
Olay: Muris, ergin bir kimseyi evlat edinmiştir. Murisin daha önce evlat edindiği kişi, kendisinin açık muvafakatinin alınmadığını ileri sürerek evlatlık ilişkisinin kaldırılmasını istemiştir. İlk Derece Mahkemesi davayı reddetmiş, Bölge Adliye Mahkemesi ise önceki evlatlığın altsoy olduğunu kabul ederek davayı kabul etmiştir.
Karar: Daire, TMK 17'nin kan hısımlığını düzenlediğini ve maddede "biri diğerinden gelme" ile "ortak kökten gelme" biçiminde iki olgudan söz edildiğini belirtmiştir. Üstsoy-altsoy hısımlığı için birinin diğerinden gelmiş olmasının temel unsur olduğunu; bu hısımlığın genetik ve biyolojik kökene, yani kan bağına dayandığını, bunun için de kan bağına dayanan soybağı ilişkisinin hukukun öngördüğü biçimde kurulmuş olması gerektiğini vurgulamıştır. Buradan hareketle evlat edinmenin kan bağına dayanan üstsoy-altsoy hısımlığı kurmayacağı sonucuna varmıştır. Daire gerekçesini kanunun sistematiğine dayandırmış; evlat edinen ile evlatlık arasındaki evlenme yasağının ayrıca düzenlenmiş olmasını, evlatlığın mirasçılığının ayrıca hükme bağlanmış olmasını, kanunun "kan hısımı gibi" ibaresini kullanmasını ve mirasçılığın tek yönlü olmasını dayanak göstermiştir. Sonuç olarak TMK 313/1'deki "altsoy" ibaresinden doğal yolla kurulan hısımlığın anlaşılması gerektiğine ve önceki evlatlığın muvafakatinin aranmamasında aykırılık bulunmadığına karar vererek Bölge Adliye Mahkemesi kararını bozmuştur.
Karardan alıntı (aç)(kapat)
“O hâlde, üstsoy-altsoy hısımlık ilişkisi için, birinin diğerinden gelmiş olması olgusu temel unsurdur. Başka bir ifade ile üstsoy-altsoy hısımlık, genetik ve biyolojik kökene, eş söyleyişle kan bağına dayanır. Kuşkusuz, bunun için kan bağına dayanan bir soybağı ilişkisinin hukukun öngördüğü biçimde kurulmuş olması gerekir.”
Ne anlama geliyor?
Kan hısımlığı biyolojik kökene dayanır; evlatlık ilişkisi bu hısımlığı kurmaz ve kanundaki "altsoy" ibaresi evlatlığı kapsamaz.
Not: Karar OY ÇOKLUĞUYLA alınmıştır; karşı oy yazısı ayrı bir gerekçe içermemekte, Bölge Adliye Mahkemesi kararının onanması gerektiğini belirtmektedir. Aynı yöndeki değerlendirme daha önce Hukuk Genel Kurulu'nun 05.10.2021 tarihli ve E. 2017/2518, K. 2021/1155 sayılı kararının KARŞI OY yazısında savunulmuştu; o karar oy çokluğuyla bozma yönünde çıkmıştır. Bu husus, görüşün gelişim çizgisini göstermek için belirtilmiştir.
TMK 17 ile ilgili maddeler
Uygulamada dikkat edilecekler
Pratik notlar
- 1.Dereceyi kuşak sayarak değil, hısımları bağlayan doğum sayısını sayarak hesaplayın.
- 2.Kardeşin ikinci, amca-dayı-hala-teyzenin üçüncü derece olduğunu ezberlemek yerine zinciri kurup doğumları sayın.
- 3.Hattı belirleyin: kişi diğerinden geliyorsa üstsoy-altsoy, ortak kökten geliyorsa yansoy hısımlığı vardır.
- 4.Evlenme yasağının üçüncü derecede durduğunu; kuzenler arasında kanunen yasak bulunmadığını gözetin.
- 5.Kan bağının tek başına yetmediğini; soybağının hukukun öngördüğü biçimde kurulmuş olması gerektiğini dikkate alın.
- 6.Kayın hısımlığını kan hısımlığıyla karıştırmayın; kayın hısımlığı TMK 18'de düzenlenmiştir ve miras hakkı doğurmaz.
- 7.Evlat edinmenin kan bağına dayanan üstsoy-altsoy hısımlığı kurmadığına ilişkin içtihadı, oy çokluğuyla alındığı kaydıyla kullanın.
- 8.Ergin evlat edinmede muvafakat ararken "altsoy"un kan bağına dayanan altsoy olarak anlaşıldığını gözetin.
- 9.Evlatlığın mirasçılığının tek yönlü olduğunu; evlat edinen ve hısımlarının evlatlığa mirasçı olmadığını bilin.
- 10.TCK 234'teki "üçüncü derece dahil kan hısmı" ölçütünü TMK 17'ye göre hesaplayın.
- 11.Mirasta zümre ve sıra tartışmalarında derece hesabını önce yazılı olarak kurun; sözlü tahmin hataya açıktır.
- 12.Tanık, hâkim veya bilirkişinin yasaklılığı gibi usul sorunlarında da derecenin TMK 17'ye göre belirlendiğini gözetin.
- 13.Karar gerekçesi yazarken hangi hattın (üstsoy-altsoy / yansoy) söz konusu olduğunu ayrıca belirtin.
- 14.Karşı tarafın derece iddiasını nüfus kayıtlarıyla doğrulayın; soybağı kurulmamış ilişkiler derece doğurmaz.
- 15.Kararları kullanırken oy birliği ile oy çokluğu ayrımını dosyaya açıkça yazın.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir uyuşmazlık için hukuki görüş yerine geçmez. Madde metni resmî kaynaktan alınmış, kararlar resmî tam metinleri üzerinden özetlenmiştir.