Kısa cevap · TMK 12
TMK 12, erginliğin üçüncü yolunu düzenler ve uygulamada kazai rüşt olarak bilinir: on beş yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınabilir. Üç unsur birlikte aranır: on beş yaşın doldurulması, küçüğün kendi isteği ve velisinin rızası. Karar mahkemeye aittir; şartlar gerçekleşse bile erginlik kendiliğinden doğmaz. Yargıtay'a göre ergin kılınma çekişmesiz yargı işi olup görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesidir. Uygulamada mahkeme, küçüğün gelişim düzeyini Adli Tıp Kurumu raporuyla tespit eder; velinin rızasını duruşmada imzalı beyanla alır ve küçüğün kendi isteğini zapta geçirir. Yargıtay, isteğin olumlu olması hâlinde davanın kabulüne karar verilmesi gerektiğini belirtmiştir.
Bu sayfada neler var? (9 bölüm)
Temel kavramlar
- Ergin kılınma
- On beş yaşını dolduran küçüğün mahkeme kararıyla ergin sayılması. Uygulamada kazai rüşt olarak anılır.
- Kazai rüşt
- Ergin kılınmanın eski ve yaygın adı. Yargı kararıyla kazanılan erginliği ifade eder.
- Küçüğün isteği
- Ergin kılınmanın kişisel unsuru. Küçüğün bizzat istemesi gerekir; velinin talebi yeterli değildir.
- Velinin rızası
- Velayeti kullanan ana ve babanın veya vasinin onayı. Mahkemede beyanla alınır.
- Çekişmesiz yargı işi
- Karşı taraf bulunmayan, hâkimin korumaya yönelik karar verdiği iş. Ergin kılınma bu kapsamdadır.
- Sulh hukuk mahkemesi
- Çekişmesiz yargı işlerinde aksine düzenleme bulunmadıkça görevli mahkeme.
- Adli Tıp raporu
- Küçüğün bedensel, ruhsal ve psikolojik gelişiminin yaşı ile uyumlu olup olmadığının tespitinde kullanılan rapor.
- Çocuğun üstün yararı
- Küçüğe ilişkin kararlarda gözetilen temel ölçüt. Ergin kılınma talebinin değerlendirilmesinde de esas alınır.
- Erginliğin sonuçları
- Velayetin sona ermesi, işlemlerin tek başına yapılabilmesi ve dava ehliyetinin doğması.
- Erginliğin diğer yolları
- On sekiz yaşın doldurulması ve evlenme. TMK 11'de düzenlenmiştir.
Bir bakışta TMK 12
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Temel kural | On beş yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınabilir. | TMK m. 12 |
| Birinci unsur | On beş yaşın doldurulmuş olması. | TMK m. 12 |
| İkinci unsur | Küçüğün kendi isteği; velinin talebi tek başına yeterli değildir. | TMK m. 12; 18. HD 2013/2247 |
| Üçüncü unsur | Velisinin rızası. | TMK m. 12 |
| Karar mercii | Şartlar gerçekleşse bile erginlik kendiliğinden doğmaz; karar mahkemeye aittir. | TMK m. 12 |
| Yargılamanın niteliği | Ergin kılınma çekişmesiz yargı işlerinden sayılır. | 17. HD 2011/13407; HMK m. 382 |
| Görevli mahkeme | Çekişmesiz yargı işlerinde aksine bir düzenleme bulunmadığı sürece sulh hukuk mahkemesi görevlidir. | HMK m. 383; 17. HD 2011/13407 |
| Gelişim tespiti | Uygulamada küçüğün bedensel, ruhsal ve psikolojik gelişimi Adli Tıp Kurumu raporuyla tespit edilir. | 18. HD 2013/2247 |
| Velinin rızasının alınması | Veli anne ve babanın duruşmada alınan imzalı beyanlarıyla izin vermeleri yeterli görülmüştür. | 18. HD 2013/2247 |
| Küçüğün isteğinin alınması | Küçüğün bu konudaki isteği zapta geçirilmeli; isteğin olumlu olması hâlinde davanın kabulüne karar verilmelidir. | 18. HD 2013/2247 |
| Erginliğin sonucu | Velayet sona erer, işlemler tek başına yapılır ve dava ehliyeti doğar. | TMK m. 10; m. 11 |
| Değişiklik | Madde 2001'den bu yana değiştirilmemiştir. | 4721 s.K. (ilk metin) |
TMK 12 madde metni
Birinci Kitap: Kişiler Hukuku › Birinci Kısım: Gerçek Kişiler · A. Kişilik — II. Fiil ehliyeti — 2. Şartları — c. Ergin kılınma
Ergin kılınma — Madde 12
- Üç unsur birlikte aranır: yaş, küçüğün isteği ve velinin rızası. "Kılınabilir" ifadesi, şartlar gerçekleşse bile kararın mahkemeye ait olduğunu gösterir.Onbeş yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınabilir.
Kaynak: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, mevzuat.gov.tr.
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Kaynak | Değişiklik |
|---|---|---|
| 22.11.2001 | 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (RG 08.12.2001, S. 24607; yürürlük: 01.01.2002) | Madde, kanunun ilk metninde "A. Kişilik — II. Fiil ehliyeti — 2. Şartları — c. Ergin kılınma" başlığı altında yer aldı ve bugüne kadar hiç değiştirilmedi. Mülga 743 sayılı Kanun döneminde kurum "kazai rüşt" olarak adlandırılıyordu; bu ifade Yargıtay kararlarında hâlâ kullanılmaktadır. |
| 01.10.2011 | 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (yürürlük: 01.10.2011) | Maddenin metni değişmedi; ancak usul rejimi netleşti. 6100 sayılı Kanun ergin kılınmayı çekişmesiz yargı işleri arasında saydı ve 383. maddesinde "Çekişmesiz yargı işlerinde görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadığı sürece sulh hukuk mahkemesidir" hükmünü getirdi. Yargıtay, bu düzenlemeler uyarınca görevli mahkemenin sulh hukuk mahkemesi olduğuna karar vermiştir. |
Üç Unsur: Yaş, Küçüğün İsteği ve Velinin Rızası
Madde tek cümledir ve üç unsuru birlikte arar. Biri eksikse talep reddedilir.
1. On beş yaşın doldurulması. Bu bir alt sınırdır; on beş yaşını doldurmamış küçük hakkında ergin kılınma kararı verilemez. Yaş, nüfus kaydıyla belirlenir. Uygulamada mahkeme ayrıca Adli Tıp Kurumu raporuyla küçüğün gelişim düzeyini tespit eder. Yargıtay'ın incelediği bir olayda rapor, küçüğün "fizik ve ruhsal yapısı itibari ile ... nüfus kaydına uygun gelişimli, halen 15 yaşını bitirmiş 16 yaşı içerisinde bulunan, bedensel, ruhsal bir hastalık bulgu veya belirtisi görülmediği, zeka geriliği belirtisine rastlanmadığı, psikolojik gelişiminin yaşı ile uyumlu olduğu" yönünde bildirim içermekteydi (Yargıtay 18. HD, 21.02.2013, E. 2012/13948, K. 2013/2247).
2. Küçüğün kendi isteği. Bu, maddenin en çok gözden kaçan unsurudur. Talebi veli açmış olsa bile küçüğün kendisinin de istemesi gerekir. Yargıtay bunu usule bağlar: küçüğün "bu konudaki isteği zapta geçirilmek suretiyle, isteğinin olumlu olması durumunda davanın kabulüne karar verilmesi gerekir" (Yargıtay 18. HD, 21.02.2013, E. 2012/13948, K. 2013/2247). Yani küçük duruşmada dinlenir ve beyanı tutanağa geçirilir.
3. Velisinin rızası. Velayeti kullanan ana ve babanın onayı aranır. Anılan olayda "velisi anne ve babanın duruşmada alınan imzalı beyanları ile kazai rüşt kararı verilmesine izin verdiklerini bildirmeleri" yeterli görülmüştür. Küçük vesayet altındaysa rıza vasiden alınır.
Karar mahkemeye aittir. Madde "ergin kılınabilir" der; "kılınır" demez. Bu ifade biçimi, üç unsur gerçekleşse bile erginliğin kendiliğinden doğmadığını ve mahkemenin değerlendirme yapacağını gösterir. Mahkeme, küçüğün yararını gözeterek karar verir.
Sebep gösterilmesi gerekir mi? Madde açık bir "haklı sebep" şartı koymamıştır. Buna karşılık uygulamada talebin bir gerekçeye dayandırılması olağandır. Yargıtay'ın incelediği olayda küçüğün bir sınava girebilmek için reşit olduğuna dair karara ihtiyaç duyduğu belirtilmişti; mahkemenin istemi reddetmesi doğru görülmemiştir. Bu, maddenin dar yorumlanmaması gerektiğini göstermektedir.
Hangi Mahkemede Açılır? Çekişmesiz Yargı ve Sulh Hukuk
Bu soru bir dönem uygulamada tereddüt doğurmuş ve Yargıtay tarafından kesin biçimde çözülmüştür.
Tereddüt neydi? Bir olayda asliye hukuk ve sulh hukuk mahkemeleri ayrı ayrı görevsizlik kararı vermiş, yargı yeri belirlenmesi için dosya Yargıtay'a gönderilmişti. Asliye hukuk mahkemesi görevli mahkemenin sulh hukuk olduğunu; sulh hukuk mahkemesi ise şahıs varlığına ilişkin davaların HMK 2/1 uyarınca asliye hukuk mahkemesinde görülmesi gerektiğini savunmuştu (Yargıtay 17. HD, 30.12.2011, E. 2011/13317, K. 2011/13407).
Yargıtay'ın çözümü. Daire üç hükmü birlikte değerlendirmiştir:
- TMK 12: on beş yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınabilir.
- HMK 382: ergin kılınma çekişmesiz yargı işlerinden sayılır.
- HMK 383: "Çekişmesiz yargı işlerinde görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadığı sürece sulh hukuk mahkemesidir."
Daire, davanın niteliği itibarıyla ve HMK 383 gereğince uyuşmazlığın sulh hukuk mahkemesinde görülüp sonuçlandırılması gerektiğine ve sulh hukuk mahkemesinin yargı yeri olarak belirlenmesine oy birliğiyle karar vermiştir (Yargıtay 17. HD, 30.12.2011, E. 2011/13317, K. 2011/13407).
Çekişmesiz yargı olmanın pratik sonuçları.
- Karşı taraf yoktur. Talep bir kişiye karşı yöneltilmez; bu nedenle "davalı" gösterilmesi gerekmez.
- Hâkim resen araştırma yapar. Çekişmesiz yargıda hâkimin kendiliğinden araştırma yetkisi vardır; bu nedenle rapor alınması ve küçüğün dinlenmesi hâkimin görevidir.
- Talep reddedilirse kanun yolu açıktır. Anılan olayda ret kararına karşı temyiz yolu kullanılmış ve karar bozulmuştur.
Yetki. Görev ile yetki ayrı sorulardır. Görev bakımından sulh hukuk mahkemesi yetkilidir; hangi yerdeki sulh hukuk mahkemesinin bakacağı ise çekişmesiz yargıya ilişkin yetki kurallarına göre belirlenir.
Ergin Kılınmanın Sonuçları ve Başvuru Rehberi
Karar ne sağlar? Ergin kılınma kararıyla küçük, yaşı on sekize ulaşmamış olsa bile ergin sayılır. Bunun sonuçları TMK 10 ve 11 ile birlikte okunur:
- Velayet sona erer. Ana ve babanın temsil yetkisi kalkar.
- İşlemler tek başına yapılır. Artık yasal temsilcinin rızası aranmaz; TMK 16'daki rıza şartı uygulanmaz (TMK 16).
- Dava ehliyeti doğar. Kişi kendi adına dava açar ve usul işlemi yapar.
- Vekil tayin edebilir.
Ama ehliyet için hâlâ diğer şartlar gerekir. Ergin kılınma yalnız erginlik şartını karşılar. Kişi ayırt etme gücünden yoksunsa ya da sonradan kısıtlanırsa tam ehliyetli olmaz (TMK 10).
Karar geri alınabilir mi? Madde, ergin kılınma kararının kaldırılmasına ilişkin bir düzenleme içermez. Erginlik kazanıldıktan sonra kişinin korunması ihtiyacı doğarsa başvurulacak yol, erginliğin geri alınması değil vesayet hükümleridir: kısıtlama veya TMK 429 uyarınca yasal danışman atanması (TMK 429).
Başvuru rehberi.
- Mahkeme: sulh hukuk mahkemesi; iş çekişmesiz yargı niteliğindedir.
- Talep sahibi: küçüğün kendi isteği şart olduğundan dilekçede bu irade açıkça yer almalı; küçüğün duruşmada dinlenmesi istenmelidir.
- Velinin rızası: ana ve babanın duruşmada imzalı beyanla izin vermeleri yeterli görülmüştür; yazılı muvafakat de sunulabilir.
- Yaş belgesi: güncel nüfus kayıt örneği.
- Gelişim raporu: Adli Tıp Kurumundan küçüğün bedensel, ruhsal ve psikolojik gelişiminin yaşıyla uyumlu olduğuna dair rapor alınmasını talep edin.
- Gerekçe: talebin dayandığı somut ihtiyacı açıklayın. Yargıtay, bir sınava girebilmek için reşit olma ihtiyacına dayanan talebin reddini doğru görmemiştir.
Erginliğin diğer yollarıyla karşılaştırma. Ergin kılınma, en erken erginlik yoludur (on beş yaş) ve tek mahkeme kararı gerektiren yoldur. On sekiz yaşın doldurulması kendiliğinden, evlenme ise evlenmenin yan sonucu olarak erginlik doğurur (TMK 11).
TMK 12 Yargıtay kararları
Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 2 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve konularına göre gruplandı. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.
Karar seçimi hakkında
Ergin kılınma çekişmesiz yargı işi olduğundan kararlar çoğunlukla görev ve şartların gerçekleşmesi üzerine yoğunlaşır. Bu sayfaya, görev sorununu çözen karar ile maddenin üç unsurunun nasıl tespit edileceğini gösteren karar seçilmiştir; her ikisi de oy birliğiyle alınmıştır. Kararlarda geçen kişi adları ve kimlik bilgileri aktarılmamıştır. Atıf yapılan HMK 383 metni resmî kaynaktan doğrulanmıştır.
Görevli mahkeme
Yargıtay 17. Hukuk Dairesi
Ergin kılınma çekişmesiz yargı işlerinden olduğundan görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesidir
Olay: On beş yaşını doldurmuş çocuğun ergin kılınması istemiyle açılan işte asliye hukuk ve sulh hukuk mahkemeleri ayrı ayrı görevsizlik kararı vermiş; yargı yerinin belirlenmesi için dosya Yargıtay'a gönderilmiştir. Asliye hukuk mahkemesi görevli mahkemenin sulh hukuk olduğunu; sulh hukuk mahkemesi ise şahıs varlığına ilişkin davaların asliye hukuk mahkemesinde görülmesi gerektiğini savunmuştur.
Karar: Daire, TMK 12'nin on beş yaşını dolduran küçüğün kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınabileceğini öngördüğünü; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu uyarınca ergin kılınmanın çekişmesiz yargı işlerinden sayıldığını ve aynı Kanun'un 383. maddesinde çekişmesiz yargı işlerinde aksine bir düzenleme bulunmadığı sürece sulh hukuk mahkemesinin görevli olduğunun hükme bağlandığını belirtmiştir. Somut olayda davanın niteliği itibarıyla ve HMK 383 gereğince uyuşmazlığın sulh hukuk mahkemesinde görülüp sonuçlandırılması gerektiğini saptayarak sulh hukuk mahkemesinin yargı yeri olarak belirlenmesine oy birliğiyle karar vermiştir.
“davanın niteliği itibariyle ve 6100 sayılı HMK'nun 383.maddesi gereğince ,uyuşmazlığın Sulh Hukuk Mahkemesinde görülüp sonuçlandırılması gerekmektedir.”
Ne anlama geliyor?
Ergin kılınma talebi sulh hukuk mahkemesine sunulur; asliye hukuk mahkemesinde açılması görev yönünden sorun doğurur.
Not: Karar oy birliğiyle alınmış bir yargı yeri belirleme kararıdır. Alıntı, kararın kendi metnindeki yazım ve noktalama hâliyle aktarılmıştır.
Şartların gerçekleşmesi ve küçüğün dinlenmesi
Yargıtay 18. Hukuk Dairesi
Yaş ve gelişim uygunluğu rapora, velinin izni duruşmadaki imzalı beyanına bağlanmışsa, küçüğün isteği de zapta geçirilerek olumlu olması hâlinde davanın kabulüne karar verilmelidir
Olay: On beş yaşını doldurmuş bir öğrencinin, gireceği sınavın koşulu olarak sınav tarihinden önce reşit olduğuna dair karara ihtiyaç duyduğu belirtilerek ergin kılınması istenmiştir. Sulh hukuk mahkemesi istemi reddetmiştir.
Karar: Daire, TMK 12 uyarınca on beş yaşını dolduran küçüğün kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınabileceğini belirtmiştir. Dosyadaki Adli Tıp Kurumu raporunda küçüğün nüfus kaydına uygun gelişimli olduğu, bedensel veya ruhsal bir hastalık bulgusu görülmediği, zekâ geriliği belirtisine rastlanmadığı ve psikolojik gelişiminin yaşı ile uyumlu olduğunun bildirildiğini; veli anne ve babanın duruşmada alınan imzalı beyanlarıyla karar verilmesine izin verdiklerini saptamıştır. Bu durumda küçüğün de bu konudaki isteği zapta geçirilmek suretiyle, isteğinin olumlu olması hâlinde davanın kabulüne karar verilmesi gerekirken yerinde olmayan gerekçeyle reddedilmesini doğru görmeyerek hükmü oy birliğiyle bozmuştur.
“küçük ...'ın da bu konudaki isteği zapta geçirilmek suretiyle, isteğinin olumlu olması durumunda davanın kabulüne karar verilmesi gerekirken yerinde olmayan gerekçe ile reddi doğru görülmemiştir.”
Ne anlama geliyor?
Küçüğün isteğinin tutanağa geçirilmesi şeklî bir ayrıntı değil, maddenin unsurlarından birinin gerçekleştiğinin belgelenmesidir.
Not: Karar oy birliğiyle alınmıştır. Kararı veren 18. Hukuk Dairesi sonradan kapatılmıştır; kararın içeriği TMK 12'nin uygulanmasına ilişkin ölçütleri gösterdiği için aktarılmıştır.
TMK 12 ile ilgili maddeler
- TMK m. 8 — Hak ehliyeti
- TMK m. 9 — Fiil ehliyeti: kapsamı
- TMK m. 10 — Fiil ehliyetinin şartları: genel olarak
- TMK m. 11 — Erginlik
- TMK m. 13 — Ayırt etme gücü
- TMK m. 16 — Ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar
- TMK m. 124 — Evlenme ehliyeti: yaş
- TMK m. 429 — Yasal danışmanlık
- HMK m. 383 — Çekişmesiz yargı işlerinde görevli mahkeme
- HMK m. 382 — Çekişmesiz yargı işleri
Uygulamada dikkat edilecekler
Pratik notlar
- 1.Talebi sulh hukuk mahkemesine sunun; ergin kılınma çekişmesiz yargı işidir.
- 2.Asliye hukuk mahkemesinde açılan talebin görev yönünden sorun doğurabileceğini gözetin.
- 3.Üç unsuru birlikte ortaya koyun: on beş yaşın doldurulması, küçüğün kendi isteği ve velisinin rızası.
- 4.Küçüğün kendi isteğinin şart olduğunu; velinin talebinin tek başına yeterli olmadığını bilin.
- 5.Küçüğün duruşmada dinlenmesini ve beyanının zapta geçirilmesini talep edin.
- 6.Velinin rızası için ana ve babanın duruşmada imzalı beyanının yeterli görüldüğünü; yazılı muvafakat de sunulabileceğini gözetin.
- 7.Küçük vesayet altındaysa rızanın vasiden alınması gerektiğini dikkate alın.
- 8.Adli Tıp Kurumundan küçüğün bedensel, ruhsal ve psikolojik gelişiminin yaşıyla uyumlu olduğuna dair rapor alınmasını isteyin.
- 9.Güncel nüfus kayıt örneğini dosyaya sunun.
- 10.Talebin dayandığı somut ihtiyacı açıklayın; Yargıtay, sınava girebilmek için reşit olma ihtiyacına dayanan talebin reddini doğru görmemiştir.
- 11.Maddenin "ergin kılınabilir" dediğini; şartlar gerçekleşse bile kararın mahkemeye ait olduğunu gözetin.
- 12.Kararla velayetin sona erdiğini, işlemlerin tek başına yapılabildiğini ve dava ehliyetinin doğduğunu bilin.
- 13.Ergin kılınmanın yalnız erginlik şartını karşıladığını; ayırt etme gücü ve kısıtlı olmama şartlarının ayrıca gerektiğini gözetin.
- 14.Sonradan koruma ihtiyacı doğarsa yolun erginliğin geri alınması değil kısıtlama veya yasal danışman atanması olduğunu dikkate alın.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir uyuşmazlık için hukuki görüş yerine geçmez. Madde metni resmî kaynaktan alınmış, kararlar resmî tam metinleri üzerinden özetlenmiştir.