TMK Madde 33: Gaiplikte Süreler ve İlân Usulü

TMK 33/1 iki ayrı süre koyar ve bunlar TMK 32'deki iki alternatif olguya karşılık gelir:

Sürelerin farklı olmasının mantığı açıktır. Ölüm tehlikesi içinde kaybolmada ölüm olasılığı zaten yüksektir; bu nedenle kanun kısa bir bekleme süresi öngörmüştür. Buna karşılık yalnız haber alınamama hâlinde kişinin sağ olma ihtimali daha güçlüdür; bu nedenle beş yıl beklenir.

Başlangıç anları farklıdır ve karıştırılmamalıdır.

• Birinci hâlde süre ölüm tehlikesinin üzerinden işler. Dolayısıyla dosyada tehlikeli olayın tarihi belirlenmelidir.
• İkinci hâlde süre son haber tarihinden işler. Bu nedenle kişiden alınan en son haberin tarihi ispatlanmalıdır: telefon kayıtları, mesajlar, banka hareketleri, tanık beyanları ve resmî kayıtlar bu amaçla kullanılır.

Ayrı bir yol: Hazine istemi. TMK 588, süre ölçütünü tümüyle farklı kurar: malvarlığı veya miras payı on yıl resmen yönetilirse ya da malvarlığı böyle yönetilenin yüz yaşını dolduracağı süre geçerse, Hazinenin istemi üzerine gaipliğine karar verilir. Burada ölüm tehlikesi veya son haber tarihi aranmaz; ölçüt resmî yönetimin süresidir (TMK 32).

Gaiplik isteminin merkezinde ilân vardır. TMK 33/2 şöyledir: "Mahkeme, gaipliğine karar verilecek kişi hakkında bilgisi bulunan kimseleri, belirli bir sürede bilgi vermeleri için usulüne göre yapılan ilânla çağırır."

İlân bir bilgi çağrısıdır. Amacı, kaybolan kişi hakkında bilgisi bulunan kimselere ulaşmak ve kişinin sağ olup olmadığını aydınlatmaktır. Çağrının muhatabı belirsiz bir kitledir; bu nedenle tebligat değil ilân yolu seçilmiştir.

Süre: en az altı ay. TMK 33/3 nettir: "Bu süre, ilk ilânın yapıldığı günden başlayarak en az altı aydır." İki ayrıntı önemlidir:

• Asgari süredir. "En az" ibaresi, mahkemenin daha uzun bir süre belirleyebileceğini gösterir.
• Başlangıç ilk ilân günüdür. Birden çok ilân yapılmışsa süre ilkinden işler; sonraki ilânlar süreyi yeniden başlatmaz.

İlândan sonuç alınamazsa ne olur? Bu soruyu izleyen madde yanıtlar: "İlândan sonuç alınamazsa, mahkeme gaipliğe karar verir ve ölüme bağlı haklar, aynen gaibin ölümü ispatlanmış gibi kullanılır." Gaiplik kararı ise geriye etkilidir: ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı günden başlayarak hüküm doğurur (TMK 35).

Yargıtay'ın usul uyarısı. 7. Hukuk Dairesi'nin önüne gelen bir dosyada, paylı maliklerin payları on yıldan fazla kayyım idaresinde yönetilmiş ve gazete ilânına rağmen malikler veya mirasçılarına ulaşılamamıştı. İlk derece mahkemesi koşulların gerçekleştiğini saptayarak doğrudan tapu kayıtlarının iptali ve Hazine adına tescile hükmetmiş, ancak gaiplik kararı vermemişti. Daire, TMK 32, 33, 35 ve 588'i aktardıktan sonra, malikler gaip olduğu tespit edildiğine göre gaiplik kararı verilerek tescile karar verilmesi gerektiğini belirterek kararı bozmuştur (Yargıtay 7. HD, 15.01.2026, E. 2025/2771, K. 2026/257, oy birliğiyle ve kesin olarak).

Gaiplik usulünün doğal tamamlayıcısı, "3. İstemin düşmesi" kenar başlıklı TMK 34'tür. Hüküm şöyledir:

Üç ayrı düşme hâli vardır ve her biri farklı bir mantığa dayanır.

Üçüncü hâl özellikle önemlidir. Gaiplik, ölümün ispat edilemediği hâller için öngörülmüş bir çözümdür. Ölüm tarihi tespit edildiğinde artık bu çözüme gerek kalmaz; ölüm doğrudan ispatlanmış olur ve nüfus kaydına göre işlem yapılır (TMK 30). Aynı şekilde, ölümüne kesin gözle bakılmayı gerektiren bir durum söz konusuysa gaipliğe hiç başvurulmaz; kişi zaten gerçekten ölmüş sayılır (TMK 31).

"Düşme" ne anlama gelir? Hüküm, istemin reddedildiğini değil düştüğünü söyler. Yani konusuz kalan istem hakkında esasa ilişkin bir karar verilmesine gerek yoktur; mahkeme istemin düştüğünü saptamakla yetinir.

Süre bakımından sınır: ilân süresi. Hüküm "ilân süresi dolmadan" ifadesini kullanmıştır. Dolayısıyla düşme, ilân süresi içinde gerçekleşen olgulara bağlanmıştır. İlân süresi dolduktan ve gaiplik kararı verildikten sonra kişinin ortaya çıkması hâli ise farklı bir sorundur; bu hâlde kararın kaldırılması ve kaydın düzeltilmesi gündeme gelir. İspat yükü, kişinin sağ olduğunu ileri sürene aittir (TMK 29).

Uygulamada kontrol listesi.

• Hangi olguya dayanıyorum: ölüm tehlikesi mi, haber alınamama mı?
• Buna göre süre bir yıl mı beş yıl mı?
• Sürenin başlangıç tarihini hangi delille ispatlıyorum?
• İlân usulüne uygun yapıldı mı ve altı aylık süre ilk ilân gününden mi hesaplandı?
• İlân süresi içinde kişi ortaya çıktı, haber alındı veya ölüm tarihi tespit edildi mi? Öyleyse istem düşer.
• Hüküm fıkrasında önce gaipliğe, sonra buna bağlı sonuca karar verilmesini talep ettim mi?

Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 1 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve ilgili oldukları fıkraya göre gruplandı. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.