Kısa cevap · TMK 67
TMK 67, üyelikten çıkarmayı tek bir ayrıma bağlar: çıkarma sebepleri tüzükte gösterilmiş midir? Gösterilmişse çıkarma kararına bu sebeplerin haklı sayılamayacağı iddiasıyla itiraz edilemez — çünkü üye o tüzüğü kabul ederek derneğe girmiştir. Gösterilmemişse üye ancak haklı sebeple çıkarılabilir ve bu karara haklı sebep bulunmadığı ileri sürülerek itiraz edilebilir. Yargıtay bu ayrımı 1950 tarihli bir İçtihadı Birleştirme Kararıyla tamamlar: tüzükte ihraç sebebi olarak gösterilmeyen hâllerde verilen ihraç kararının hakkın kötüye kullanıldığından dolayı iptali için dava açılabilir. Uygulamada iki nokta belirleyicidir: tüzükteki genel ifadeli davranış kuralları her zaman "çıkarma sebebinin gösterilmesi" sayılmaz; ve çıkarma kararı kesinleşmedikçe üyelik ilişkisi devam eder. Bu sayfa ayrıca TMK 65 (üyeliğin kendiliğinden sona ermesi) ve TMK 66 (çıkma hakkı) maddelerini kapsar.
Bu sayfada neler var? (10 bölüm)
- TMK 67 madde metni
- Değişiklik geçmişi
- Tek Soru: Çıkarma Sebebi Tüzükte Var mı?
- Haklı Sebep Nedir? Somut Bir Örnek
- Çıkarma Kararı Kesinleşmeden Üyelik Devam Eder
- Üyeliğin Diğer Sona Erme Yolları: TMK 65 ve 66
- TMK 67 Yargıtay kararları
- TMK 67 ile ilgili maddeler
- Uygulamada dikkat edilecekler
- Sıkça sorulan sorular
Temel kavramlar
- Çıkarılma (ihraç)
- Üyeliğin dernek iradesiyle sona erdirilmesi. TMK 67'de düzenlenir.
- Çıkma
- Üyenin kendi iradesiyle ayrılması. TMK 66: hiç kimse dernekte üye kalmaya zorlanamaz.
- Kendiliğinden sona erme
- TMK 65: kanunda veya tüzükte aranılan nitelikleri sonradan kaybetme.
- Tüzükte gösterilen sebep
- TMK 67/2'nin şartı. Varsa sebebin haklılığı tartışılamaz.
- Haklı sebep
- TMK 67/3'ün ölçütü. Tüzükte sebep yoksa çıkarma ancak haklı sebeple yapılabilir.
- Hakkın kötüye kullanılması
- 1950 tarihli İBK'nın ölçütü: tüzükte gösterilmeyen hâllerde ihraç kararı bu sebeple iptal edilebilir.
- Dernek içi denetim yolu
- TMK 83/2: diğer organların kararlarına karşı iptal davası açmadan önce tüketilmesi gereken yol.
- İptal davası
- TMK 83: kanuna veya tüzüğe aykırı organ kararlarının kaldırılması istemi.
- Tespit davası
- HMK 106: bir hukuki ilişkinin varlığının belirlenmesi istemi; güncel hukuki yarar aranır.
- Kesinleşme şartı
- HMK 367/2: kişiler hukukuna ilişkin kararlar kesinleşmedikçe yerine getirilemez.
- Eşitlik ilkesi
- TMK 68: dernek üyeleri eşit haklara sahiptir; ayrım ve ayrıcalık yasaktır.
- Malvarlığı iddiası
- TMK 68/3: dernekten çıkan veya çıkarılan üye dernek malvarlığında hak iddia edemez.
Bir bakışta TMK 67
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Seçimlik düzenleme | Tüzükte üyelerin çıkarılma sebepleri gösterilebilir; gösterilmesi zorunlu değildir. | TMK m. 67/1 |
| Tüzükte sebep varsa | Çıkarma kararına bu sebeplerin haklı sayılamayacağı iddiasıyla itiraz edilemez. | TMK m. 67/2 |
| Gerekçesi | Üye tüzüğü kabul ederek derneğe üye olduğundan sebebin haklı olup olmadığına itiraz hakkı yoktur. | 8. HD 10.09.2018 |
| Tüzükte sebep yoksa | Üye ancak haklı sebeple çıkarılabilir; karara haklı sebep bulunmadığı ileri sürülerek itiraz edilebilir. | TMK m. 67/3 |
| İçtihadı Birleştirme | Tüzükte ihraç sebebi olarak gösterilmeyen hâllerde verilen ihraç kararının hakkın kötüye kullanıldığından dolayı iptali için dava açılabilir. | YİBK 20.09.1950, E. 4, K. 10 |
| Genel ifadeler | Tüzükteki genel nitelikli davranış kuralları, çıkarma sebeplerinin somut olarak sayılması anlamına gelmeyebilir. | 8. HD 10.09.2018 |
| Haklı sebep ölçütü | Fiilin derneğin veya üyelerinin onurunu kırıcı olup olmadığı ve derneğin manevi şahsiyetine açıkça zarar verip vermediği değerlendirilir. | 8. HD 10.09.2018 |
| Kesinleşme | Çıkarma kararı kesinleşene kadar üyelik ilişkisi devam eder; kesin nitelikte olmayan kararın üyelik üzerinde olumsuz etkisi olmaz. | HMK m. 367/2; 8. HD 03.10.2024 |
| İç denetim yolu | Diğer organların kararlarına karşı dernek içi denetim yolları tüketilmedikçe iptal davası açılamaz. | TMK m. 83/2 |
| Tespit davası | Üyeliğin devam ettiğinin tespiti istemi iptal davası olmadığından iç denetim yollarının tüketilmesi ön şartına tabi değildir. | 8. HD 03.10.2024 |
| Hak arama | Üyeye yargı yolunu kapatmak Anayasa m. 33 ve m. 36 güvencelerinin ihlali sonucunu doğurabilir. | 8. HD 03.10.2024 |
| Kendiliğinden sona erme | Üyelik için kanunda veya tüzükte aranılan nitelikleri sonradan kaybedenlerin üyeliği kendiliğinden sona erer. | TMK m. 65 |
| Çıkma hakkı | Hiç kimse dernekte üye kalmaya zorlanamaz; her üye yazılı bildirimle çıkabilir. | TMK m. 66 |
| Malvarlığı | Dernekten çıkan veya çıkarılan üye dernek malvarlığında hak iddia edemez. | TMK m. 68/3 |
TMK 67 madde metni
Birinci Kitap: Kişiler Hukuku › İkinci Kısım: Tüzel Kişiler · İkinci Bölüm: Dernekler — B. Üyelik — II. Sona ermesi — 3. Çıkarılma ile
Dernek üyeliğinin sona ermesi: çıkarılma — Madde 67
- (1)"Gösterilebilir" denmiştir: tüzükte çıkarma sebebi göstermek zorunlu değil, seçimliktir. Gösterilip gösterilmemesi sonraki iki fıkranın hangisinin uygulanacağını belirler.Tüzükte üyelerin çıkarılma sebepleri gösterilebilir.
- (2)Sınırlanan yalnız "sebebin haklı olmadığı" iddiasıdır. Sebebin gerçekten gerçekleşmediği, usule aykırılık veya hakkın kötüye kullanılması iddiaları bu fıkranın dışındadır.Tüzükte çıkarma sebepleri gösterilmişse, çıkarma kararına bu sebeplerin haklı sayılamayacağı iddiasıyla itiraz edilemez.
- (3)Haklı sebep bir ölçüttür: Yargıtay, fiilin derneğin veya üyelerinin onurunu kırıcı olup olmadığına ve derneğin manevi şahsiyetine açıkça zarar verip vermediğine bakmaktadır.Tüzükte çıkarma düzenlenmemişse üye, ancak haklı sebeple çıkarılabilir. Bu çıkarma kararına, haklı sebep bulunmadığı ileri sürülerek itiraz edilebilir.
Kaynak: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, mevzuat.gov.tr. Fıkra numaraları okumayı kolaylaştırmak için eklenmiştir.
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Kaynak | Değişiklik |
|---|---|---|
| 22.11.2001 | 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (RG 08.12.2001, S. 24607; yürürlük: 01.01.2002) | Madde, Kanunun ilk metninde "B. Üyelik — II. Sona ermesi — 3. Çıkarılma ile" başlığı altında yer aldı ve bugüne kadar hiç değiştirilmedi. Aynı bölümdeki TMK 65 ("1. Kendiliğinden") de değiştirilmemiştir. |
| 30.07.2003 | 4963 sayılı Kanun m. 33 (RG 07.08.2003, S. 25192) | Bu sayfanın kapsadığı TMK 66'da yer alan "altı ay önceden" ibaresi madde metninden çıkarıldı. Değişiklikten önce üyenin çıkma iradesini altı ay önceden bildirmesi gerekiyordu; bugün yazılı olarak bildirmek yeterlidir. Bu, çıkma hakkını kullanmayı önemli ölçüde kolaylaştıran bir değişikliktir. |
Tek Soru: Çıkarma Sebebi Tüzükte Var mı?
TMK 67'nin tamamı tek bir ayrıma dayanır ve bu ayrım davanın kaderini belirler.
Tüzükte çıkarma sebepleri gösterilmişse, çıkarma kararına bu sebeplerin haklı sayılamayacağı iddiasıyla itiraz edilemez.
Tüzükte çıkarma düzenlenmemişse üye, ancak haklı sebeple çıkarılabilir. Bu çıkarma kararına, haklı sebep bulunmadığı ileri sürülerek itiraz edilebilir.
| Durum | Çıkarma şartı | Üyenin itiraz hakkı |
|---|---|---|
| Tüzükte sebep var | Tüzükteki sebebin gerçekleşmesi | Sebebin haklı sayılamayacağı iddiasıyla itiraz edilemez |
| Tüzükte sebep yok | Haklı sebep | Haklı sebep bulunmadığı ileri sürülerek itiraz edilebilir |
Yargıtay 8. Hukuk Dairesi bu mantığı açıkça yazar: bir üyenin çıkarılması konusunda karar verilirken öncelikle çıkarılma sebeplerinin tüzükte düzenlenip düzenlenmediğinin göz önünde bulundurulması gerekir. Çıkarma kararı tüzükte sebep olarak düzenlenen bir hâle dayanıyorsa, çıkarılan üye bu tüzüğü kabul ederek derneğe üye olduğu için sebebin haklı sebep olup olmadığına dair itiraz hakkına sahip değildir; tüzükte çıkarma sebebi düzenlenmemişse üye, ihraç sebebinin haksız olduğunu ileri sürerek kararın kaldırılması için dava açabilir (Yargıtay 8. HD, 10.09.2018, E. 2018/1777, K. 2018/15345, oy birliğiyle).
1950 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararı. Yargıtay, üyelikten ihraç konusunda şu kuralı benimsemiştir:
Tüzükte ihraç sebebi olarak gösterilmeyen hallerde, verilen ihraç kararının, hakkın kötüye kullanıldığından dolayı iptali için dava açılabilir.
Bu karar (20.09.1950 tarihli ve 4/10 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı), Yargıtay 8. Hukuk Dairesinin hem 2018 hem 2020 tarihli kararlarında aynen aktarılmıştır (Yargıtay 8. HD, 10.09.2018, E. 2018/1777, K. 2018/15345; Yargıtay 8. HD, 10.11.2020, E. 2020/1795, K. 2020/6982). Ölçüt, dürüstlük kuralına ilişkin genel hükümle birleşir (TMK 2).
Haklı Sebep Nedir? Somut Bir Örnek
TMK 67/3'teki haklı sebep kanunda tanımlanmamıştır; ölçütü içtihat doldurur.
Olay. Bir yat yarışında başhakem olarak görev yapan dernek üyesinin, yarış sırasında umuma açık bir alanda genel ahlak ve görgü kurallarına aykırı bir davranışta bulunduğu ileri sürülmüş; üye önce disiplin sürecinden geçirilmiş, sonunda genel kurulda oy çokluğuyla ihracına karar verilmiştir. İlk derece mahkemesi davranışı dernek üyeliğiyle bağdaşmaz bularak iptal davasını reddetmiştir.
Daire önce tüzüğe baktı. Olayın meydana geldiği tarihte yürürlükteki tüzükte ihraç sebepleri somut olarak sayılmamış; yalnızca genel ifadelerle üyelerin dernek içinde huzur bozucu, onur kırıcı, incitici tutum ve davranışlarda bulunamayacağı, genel ahlak, saygı ve görgü kurallarına uygun davranmak zorunda oldukları düzenlenmiştir. Daireye göre bu, TMK 67 kapsamında çıkarma sebeplerinin düzenlenmesi sayılmaz; dolayısıyla üye ihraç sebebinin haksız olduğunu ileri sürerek dava açabilir.
Sonra haklı sebebi değerlendirdi. Daire üç ölçüt kullanmıştır:
- Fiil yürürlükteki mevzuata göre suç değildir; genel ahlak ve görgü kurallarına aykırılık oluşturmaktadır.
- Fiil dernek içinde değil, bir yarış sırasında umuma açık alanda meydana gelmiştir.
- Üye o sırada dernek tüzel kişiliğini temsil etmemektedir.
Bu nedenle fiilin derneğin veya dernek üyelerinin onurunu kırıcı ve manevi şahsiyetine açıkça zarar verdiği şeklinde nitelendirilemeyeceği ve çıkarma bakımından haklı sebep sayılamayacağı sonucuna varılarak davanın kabulü gerektiği belirtilmiş, ret kararı bozulmuştur (Yargıtay 8. HD, 10.09.2018, E. 2018/1777, K. 2018/15345, oy birliğiyle).
Tüzüğün rolü başka davalarda da belirleyicidir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, yönetici sorumluluğuna ilişkin bir dosyada TMK 50 ve 58 çerçevesinde dernek tüzüğünün değerlendirilmesini şart koşmuştur (Yargıtay 3. HD, 21.05.2026, E. 2025/5948, K. 2026/3309; TMK 58).
Çıkarma Kararı Kesinleşmeden Üyelik Devam Eder
Uygulamadaki en sık hata budur: yönetim kurulu kararı verilir verilmez üyenin dernek faaliyetlerine katılımı engellenir.
Olay. Bir üye, aynı zamanda yönetim kurulu üyesi iken yönetim kurulu kararıyla hem yönetim kurulu üyeliğinden hem de dernek üyeliğinden çıkarılmıştır. Karara karşı genel kurul nezdinde itiraz süreci tamamlanmadan üyelik hakları kullandırılmamıştır. Üye, üyeliğinin devam ettiğinin tespitini istemiştir. İlk derece mahkemesi ve bölge adliye mahkemesi, dernek içi denetim yolları tüketilmediği gerekçesiyle davayı usulden reddetmiştir.
Daire bozdu ve üç şey söyledi.
- Dava iptal davası değildir. TMK 83/2'deki "diğer organların kararlarına karşı dernek içi denetim yolları tüketilmedikçe iptal davası açılamaz" kuralı, üyeliğin devam ettiğinin tespiti istemine uygulanmaz.
- Kesinleşmemiş karar uygulanamaz. HMK 367/2'ye göre kişiler hukuku, aile hukuku ve taşınmaz mal ile ilgili ayni haklara ilişkin kararlar kesinleşmedikçe yerine getirilemez. Daire bunu şöyle uygulamıştır: şahıs hukukuna ilişkin karar ve işlemler kesinleşmeden uygulanamaz; kesin nitelikte olmayan kararların üyelik ilişkisi üzerinde olumsuz bir etkisi söz konusu değildir.
- Yargı yolu kapatılamaz. Üyeye üyeliğin tespiti konusunda yargı organına başvurma olanağı tanımamak, Anayasa'nın 33. maddesinde güvence altına alınan dernek kurma hürriyetine ilişkin usulî güvencelerin ve 36. maddedeki hak arama hürriyetinin ihlali sonucunu doğurabilir.
Dernek üyeliğinden geçici uzaklaştırma veya çıkarmaya ilişkin dernek yönetim kurulu kararı henüz kesinleşmediğinden, bunun bir sonucu olarak çıkarmaya ilişkin kararın kesinleşmesine kadar üyelik ilişkisi devam eder.
Daire, üyenin haklarını kullanmasının engellenmesi nedeniyle hukuken korunmaya değer güncel bir yararı bulunduğunu (HMK m. 106) saptayarak delillerin toplanıp işin esasına girilmesi gerektiğine karar vermiş ve kararı bozmuştur (Yargıtay 8. HD, 03.10.2024, E. 2024/3993, K. 2024/5590, oy birliğiyle).
Üyeliğin Diğer Sona Erme Yolları: TMK 65 ve 66
Çıkarılma, üyeliğin sona erme yollarından yalnız biridir. Bölüm üç yol sayar.
Kendiliğinden sona erme ayrı bir karar gerektirmez. Ölçüt nitelik kaybıdır: kanunda (örneğin fiil ehliyeti) veya tüzükte (örneğin belirli bir meslek ya da sıfat) aranan nitelik yitirilmişse üyelik kendiliğinden düşer. Burada TMK 67'deki haklı sebep tartışması yapılmaz; tartışma niteliğin gerçekten kaybedilip kaybedilmediği üzerinedir.
Çıkma hakkı 2003'te kolaylaştırıldı. Maddenin ilk metninde üyenin çıkma iradesini "altı ay önceden" bildirmesi gerekiyordu; bu ibare 4963 sayılı Kanunun 33. maddesiyle metinden çıkarıldı. Bugün yazılı bildirim yeterlidir.
TMK 66'nın ilk cümlesi, TMK 63'ün aynadaki görüntüsüdür: hiç kimse bir derneğe üye olmaya ve hiçbir dernek de üye kabul etmeye zorlanamaz (TMK m. 63). Aynı güvence Anayasa m. 33/2'de de yer alır.
| Yol | Hüküm | Kimin iradesi | Denetim |
|---|---|---|---|
| Kendiliğinden | TMK m. 65 | Kimsenin; nitelik kaybı | Niteliğin kaybı tartışılır |
| Çıkma | TMK m. 66 | Üyenin | Yazılı bildirim yeterli |
| Çıkarılma | TMK m. 67 | Derneğin | Tüzük/haklı sebep ayrımına göre |
Ortak sonuç: malvarlığı. Hangi yolla sona ererse ersin, dernekten çıkan veya çıkarılan üye dernek malvarlığında hak iddia edemez (TMK m. 68/3). Ödenmiş aidatların iadesi de kural olarak istenemez.
Üyeliğin kazanılmasındaki sakatlık ayrı bir konudur. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, üyelerin disiplin sebebiyle değil tüzüğe aykırı biçimde üye yapıldıkları gerekçesiyle üyeliklerinin sonlandırıldığı bir dosyada, üyeliğe kabul tarihindeki tüzük metninin, yönetim kurulu kararlarının ve önceki yıl üye sayısının getirtilerek üyeliğe kabulün tüzüğe uygun olup olmadığının araştırılması gerektiğini belirtmiş; eksik inceleme nedeniyle kararı bozmuştur (Yargıtay 8. HD, 10.11.2020, E. 2020/1795, K. 2020/6982, oy birliğiyle). Bu tür uyuşmazlıkta tartışma TMK 67'deki haklı sebep değil, TMK 64'teki kabul usulüdür.
TMK 67 Yargıtay kararları
Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 4 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve ilgili oldukları fıkraya göre gruplandı. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.
Karar seçimi hakkında
TMK 67 bakımından doğrudan bir İçtihadı Birleştirme Kararı vardır: 20.09.1950 tarihli ve 4/10 sayılı karar, tüzükte ihraç sebebi olarak gösterilmeyen hâllerde ihraç kararının hakkın kötüye kullanıldığından dolayı iptali için dava açılabileceğini belirtmektedir. Bu karara sayfada aktarılan iki Yargıtay 8. Hukuk Dairesi kararında da dayanılmıştır. Sayfadaki kartlar üç eksenden seçilmiştir: (i) tüzükte sebep gösterilmesinin sonucu ve haklı sebep ölçütü, (ii) çıkarma kararının kesinleşmesine kadar üyeliğin devamı, (iii) üyeliğe kabulün sakatlığı ile çıkarmanın ayrılması. Kararların tamamı tam metinden okunmuş ve dördü de oy birliğiyle alınmıştır. Kişilik haklarını ilgilendiren olay ayrıntıları kartlarda yalnız hukukî niteliğiyle anılmıştır.
TMK 67/1 ile ilgili Yargıtay kararları
TMK 67/1 · Yargıtay 3. Hukuk Dairesi
Dernek uyuşmazlıklarında tüzük ve yönetim kurulu karar defterleri incelenerek yetki ve iş bölümü saptanmalıdır
Olay: Bir kamu idaresi, hibe sözleşmesi kapsamında bir derneğe aktardığı tutarın iadesini, sözleşmeyi yasal temsilci sıfatıyla imzalayan yönetim kurulu başkanından istemiştir. Dernek daha sonra genel kurul kararıyla feshedilmiştir. İlk derece mahkemesi ve bölge adliye mahkemesi davalıyı sorumlu tutmuştur.
Karar: Daire, TMK 50'deki organ sorumluluğunun müteselsil sorumluluk olduğunu, ancak derneklerde bu sorumluluğun doğması için kişinin temsil ve ilzama yetkili üst düzey yöneticisi veya yetkilisi durumunda olması gerektiğini belirtmiştir. İlk derece mahkemesinin yapması gereken araştırmayı sayarken dernek karar defterlerinin incelenmesini, genel kurulca temsil yetkisi verilip verilmediğinin ve kimlere hangi görevlerin verildiğinin belirlenmesini ve TMK 50 ile 58 ışığında dernek tüzüğünün değerlendirilmesini şart koşmuş; eksik inceleme nedeniyle kararı oy birliğiyle bozmuştur.
“öncelikle Dernek karar defterleri incelenmek suretiyle, Dernek genel kurulunca yönetim kurulu üyelerine temsil yetkisi verilip verilmediği, dava konusu projede kimlerin sorumlu olduğu, kimlere hangi görevlerin verildiği”
Ne anlama geliyor?
Dernek davalarında ilk iş tüzüğü ve karar defterini dosyaya getirtmektir.
Not: Karar OY BİRLİĞİYLE alınmıştır. Kararın bu sayfadaki önemi, dernek uyuşmazlıklarında tüzük ve karar defterinin temel delil olduğunu göstermesidir; üyelikten çıkarma davalarında da aynı belgeler belirleyicidir. Dernek, kişi ve yer bilgileri aktarılmamıştır.
TMK 67/3 ile ilgili Yargıtay kararları
TMK 67/3 · Yargıtay 8. Hukuk Dairesi
Tüzükte ihraç sebepleri somut olarak sayılmamış, yalnızca genel nitelikli davranış kuralları düzenlenmişse üye ihraç sebebinin haksız olduğunu ileri sürerek dava açabilir; haklı sebep değerlendirmesinde fiilin derneğin manevi şahsiyetine açıkça zarar verip vermediğine bakılır
Olay: Bir yat yarışında başhakem olarak görev yapan dernek üyesinin, yarış sırasında umuma açık bir alanda genel ahlak ve görgü kurallarına aykırı bir davranışta bulunduğu ileri sürülmüştür. Üye önce dernek içi disiplin sürecinden geçirilmiş, ardından genel kurulda oy çokluğuyla ihracına karar verilmiştir. Olay tarihinde yürürlükteki tüzükte ihraç sebepleri somut olarak sayılmamış; yalnızca üyelerin dernek içinde huzur bozucu, onur kırıcı ve incitici tutumlarda bulunamayacağı ile genel ahlak, saygı ve görgü kurallarına uygun davranmak zorunda oldukları genel ifadelerle düzenlenmiştir. İlk derece mahkemesi çıkarmanın haklı nedene dayandığı gerekçesiyle iptal davasını reddetmiştir.
Karar: Daire, TMK 67 ve 68'i aktarmış ve 20.09.1950 tarihli ve 4/10 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararına dayanarak tüzükte ihraç sebebi olarak gösterilmeyen hâllerde verilen ihraç kararının hakkın kötüye kullanıldığından dolayı iptali için dava açılabileceğini belirtmiştir. Çıkarma kararı verilirken öncelikle sebeplerin tüzükte düzenlenip düzenlenmediğine bakılacağını; tüzükte düzenlenmişse üyenin tüzüğü kabul ederek derneğe girdiği için sebebin haklılığına itiraz hakkı bulunmadığını, düzenlenmemişse ihraç sebebinin haksızlığını ileri sürebileceğini vurgulamıştır. Somut olayda tüzükte ihraç sebeplerinin somut olarak sayılmadığını saptamış; fiilin suç olmadığını, dernek içinde değil umuma açık alanda meydana geldiğini ve üyenin o sırada dernek tüzel kişiliğini temsil etmediğini değerlendirerek fiilin derneğin veya üyelerinin onurunu kırıcı ve manevi şahsiyetine açıkça zarar verdiği şeklinde nitelendirilemeyeceği ve haklı sebep kabul edilemeyeceği sonucuna varmış; davanın kabulü gerekirken reddini doğru bulmayarak kararı oy birliğiyle bozmuştur.
Karardan alıntı (aç)(kapat)
“Eğer çıkarma kararı, tüzükte çıkarma sebebi olarak düzenlenen bir haklı sebebe dayanıyorsa; çıkarılan üye, bu tüzüğü kabul ederek derneğe üye olduğu için, çıkarma sebebinin haklı sebep olup olmadığına dair itiraz hakkı yoktur. Ancak tüzükte çıkarma sebebi düzenlenmemiş ise, ihraç edilen üye ihraç sebebinin haksız olduğunu ileri sürerek bu kararın kaldırılması için dava açabilir.”
Ne anlama geliyor?
Tüzükte "genel ahlaka uygun davranma" gibi soyut kurallar bulunması çıkarma sebebinin gösterilmesi sayılmaz; haklı sebep ayrıca aranır.
Not: Karar OY BİRLİĞİYLE alınmıştır. Kararda 20.09.1950 tarihli ve 4/10 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı ile 04.06.1958 tarihli ve 15/6 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararına dayanılmıştır. Olayın konusu kişilik haklarını ilgilendirdiğinden kart metninde fiil yalnız hukukî niteliğiyle anılmış; dernek, kişi, yarış ve yer bilgileri aktarılmamıştır.
TMK 67/3 · Yargıtay 8. Hukuk Dairesi
Dernek üyeliğinden çıkarmaya ilişkin yönetim kurulu kararı kesinleşene kadar üyelik ilişkisi devam eder; üyeliğin devam ettiğinin tespiti davası iptal davası olmadığından dernek içi denetim yollarının tüketilmesi ön şartına tabi değildir
Olay: Bir dernek üyesi, aynı zamanda yönetim kurulu üyesi iken yönetim kurulu kararıyla hem yönetim kurulu üyeliğinden hem de dernek üyeliğinden çıkarılmıştır. Tüzüğe göre ihraç kararına ilk genel kurul toplantısında itiraz edilebilmekte ve genel kurulun kararı kesin sayılmaktadır. Genel kurul kararı henüz bulunmadığı hâlde üyenin dernek etkinliklerine ve faaliyetlerine katılımı engellenmiştir. Üye, önce çıkarma kararının iptalini istemiş, ıslahla üyeliğinin devam ettiğinin tespitini talep etmiştir. İlk derece mahkemesi ve bölge adliye mahkemesi, dernek içi denetim yolları tüketilmediği gerekçesiyle davayı usulden reddetmiştir.
Karar: Daire, TMK 67, 68, 73 ve 83/2 ile HMK 106 ve 367/2'yi birlikte değerlendirmiştir. Davada dernek yönetim kurulu kararının iptalinin istenmediğini, üyeliğin devam ettiğinin tespitinin talep edildiğini saptamış; şahıs hukukuna ilişkin karar ve işlemlerin kesinleşmeden uygulanamayacağını, kesin nitelikte olmayan kararların üyelik ilişkisi üzerinde olumsuz etkisi bulunmadığını ve dernek içi denetim yollarının kullanıldığı aşamada üyeliğin devam ettiğini belirtmiştir. Üyeye üyeliğin tespiti konusunda yargı organına başvurma olanağı tanımamanın Anayasa'nın 33 ve 36. maddelerindeki güvencelerin ihlali sonucunu doğurabileceğini vurgulayarak, üyenin hukuken korunmaya değer güncel yararı bulunduğunu kabul etmiş; delillerin toplanıp esasa girilmesi gerekirken davanın reddini doğru bulmayarak kararı oy birliğiyle bozmuştur.
“Dernek üyeliğinden geçici uzaklaştırma veya çıkarmaya ilişkin dernek yönetim kurulu kararı henüz kesinleşmediğinden, bunun bir sonucu olarak çıkarmaya ilişkin kararın kesinleşmesine kadar üyelik ilişkisi devam eder.”
Ne anlama geliyor?
Çıkarma kararı kesinleşmeden üyelik hakları kısıtlanamaz; üye üyeliğinin devam ettiğinin tespitini isteyebilir.
Not: Karar OY BİRLİĞİYLE alınmıştır. Kararda 04.06.1958 tarihli ve 15/6 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı ile HMK 33'e dayanılarak davanın nitelendirilmesinin hâkime ait olduğu da vurgulanmıştır. Dernek, kişi ve yer bilgileri aktarılmamıştır.
TMK 67/3 · Yargıtay 8. Hukuk Dairesi
Üyelerin disiplin sebebiyle değil tüzüğe aykırı biçimde üye yapıldıkları gerekçesiyle üyeliklerinin sonlandırıldığı uyuşmazlıkta, üyeliğe kabulün kabul tarihindeki tüzüğe uygun olup olmadığı araştırılmalıdır
Olay: Bir derneğin tüzüğünde, bir yılda kabul edilecek üye sayısının bir önceki yılın üye sayısının yüzde beşiyle sınırlandığı düzenlenmiştir. 2014 yılında üyeliğe kabul edilen üyelerin bu kurala aykırı biçimde üye yapıldıkları gerekçesiyle 2018 yılındaki genel kurulda üyeliklerinin sonlandırılmasına karar verilmiştir. İlk derece mahkemesi üyelerin tüzüğe uygun kaydedildiğini ve üyeliklerinin haklı sebep olmaksızın sonlandırıldığını kabul ederek çıkarma kararını iptal etmiş; bölge adliye mahkemesi istinaf başvurusunu esastan reddetmiştir.
Karar: Daire, TMK 64, 67 ve 68'i aktarmış ve 20.09.1950 tarihli ve 4/10 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararına dayanarak tüzükte ihraç sebebi gösterilmeyen hâllerde ihraç kararının hakkın kötüye kullanılması nedeniyle iptalinin istenebileceğini belirtmiştir. Uyuşmazlığın disiplin hükümlerinin ihlali nedeniyle çıkarma değil, tüzüğe aykırı üye yapıldığı gerekçesiyle üyeliğin sonlandırılması olduğunu saptamıştır. Üyeliğe kabul tarihindeki yürürlükteki tüzük metni, kabule ilişkin yönetim kurulu kararları, önceki yılın üye sayısına ilişkin defter kayıtları ve fazladan üye alınmasına dair varsa divan görüşü ile yönetim kurulu kararının getirtilerek üyeliğe kabulün tüzüğe uygun olup olmadığının araştırılması gerektiğini; gerekirse uzman bilirkişi raporu alınmasını belirterek eksik inceleme nedeniyle kararı oy birliğiyle bozmuştur.
“Uyuşmazlık, davacıların dernek üyeliğinden disiplin hükümlerini ihlal etmeleri nedeni ile çıkarılmaları değil, tüzük hükümlerine aykırı olarak üye yapıldıkları gerekçesi ile üyeliklerinin sonlandırılmasından kaynaklanmaktadır.”
Ne anlama geliyor?
Üyeliğin sonlandırılma gerekçesi çıkarma mı yoksa kabulün sakatlığı mı, uygulanacak hükmü değiştirir.
Not: Karar OY BİRLİĞİYLE alınmıştır. Kararda 20.09.1950 tarihli ve 4/10 sayılı ve 04.06.1958 tarihli ve 15/6 sayılı İçtihadı Birleştirme kararlarına dayanılmıştır. Dernek, kişi ve yer bilgileri aktarılmamıştır.
TMK 67 ile ilgili maddeler
Uygulamada dikkat edilecekler
Pratik notlar
- 1.İlk soruyu doğru sorun: çıkarma sebepleri tüzükte gösterilmiş mi?
- 2.Tüzükteki genel nitelikli davranış kurallarının çıkarma sebebinin gösterilmesi sayılmayabileceğini bilin.
- 3.Tüzükte sebep varsa sebebin haklılığını değil, gerçekleşip gerçekleşmediğini ve usulü tartışın.
- 4.Tüzükte sebep yoksa haklı sebep bulunmadığını ileri sürerek iptal isteyin.
- 5.Hakkın kötüye kullanılması iddiasını 1950 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararına dayandırın.
- 6.Haklı sebep değerlendirmesinde fiilin yeri, üyenin sıfatı ve derneğin manevi şahsiyetine etkisini ayrı ayrı ele alın.
- 7.Olay tarihinde yürürlükte olan tüzük metnini getirtin; sonraki tüzük değişikliği geçmişe uygulanmaz.
- 8.Çıkarma kararı kesinleşmeden üyelik haklarının kısıtlanamayacağını hatırlatın.
- 9.Üyelik haklarının engellenmesi hâlinde üyeliğin devam ettiğinin tespiti davası açmayı değerlendirin.
- 10.Tespit davasının iptal davası olmadığını; iç denetim yollarının tüketilmesi ön şartına tabi olmadığını ileri sürün.
- 11.İptal davası açacaksanız dernek içi denetim yollarını önce tüketin ve bunu belgeleyin.
- 12.Üyeliğin sonlandırılma gerekçesini netleştirin: disiplin mi, kabulün sakatlığı mı?
- 13.Kabulün sakatlığı iddiasında kabul tarihindeki tüzük, yönetim kurulu kararları ve defter kayıtlarını getirtin.
- 14.Çıkma iradesinde artık altı ay önceden bildirim gerekmediğini; yazılı bildirimin yeterli olduğunu gözetin.
- 15.Çıkan veya çıkarılan üyenin dernek malvarlığında hak iddia edemeyeceğini dikkate alın.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir uyuşmazlık için hukuki görüş yerine geçmez. Madde metni resmî kaynaktan alınmış, kararlar resmî tam metinleri üzerinden özetlenmiştir.