Kısa cevap · TMK 59
TMK 59, Türk hukukunda tüzel kişiliğin en erken doğduğu hâllerden biridir: dernekler, kuruluş bildirimini, dernek tüzüğünü ve gerekli belgeleri yerleşim yerinin bulunduğu yerin en büyük mülkî amirine verdikleri anda tüzel kişilik kazanırlar. Yani izin de tescil de beklenmez; belgelerin teslimi yeterlidir. Bu sayfa ayrıca TMK 60'ı kapsar: belgelerin doğruluğu ve tüzük en büyük mülkî amir tarafından altmış gün içinde dosya üzerinden incelenir; kanuna aykırılık veya noksanlık varsa giderilmesi derhâl kuruculardan istenir ve tebliğden başlayarak otuz gün içinde giderilmezse mülkî amir, derneğin feshi davası açması için durumu Cumhuriyet savcılığına bildirir. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi bu noktada kritik bir sınır çizmiştir: TMK 60 kapsamında fesih davasını Cumhuriyet savcılığı açar; idareye bu yetki verilmemiştir. Aykırılık yoksa veya giderilmişse durum derneğe yazıyla bildirilir ve dernek dernekler kütüğüne kaydedilir.
Bu sayfada neler var? (10 bölüm)
- TMK 59 madde metni
- Değişiklik geçmişi
- Kişilik "Verdikleri Anda" Doğar: Tescil Beklenmez
- İnceleme: Altmış Gün, Otuz Gün ve Sonrası
- Fesih Davasını Kim Açar? İdarenin Aktif Husumeti Yoktur
- Kuruluştan Sona Ermeye: Bütün Tablo
- TMK 59 Yargıtay kararları
- TMK 59 ile ilgili maddeler
- Uygulamada dikkat edilecekler
- Sıkça sorulan sorular
Temel kavramlar
- Kuruluş bildirimi
- Derneğin kurulduğunu mülkî amire bildiren belge. İçeriği yönetmelikle belirlenir.
- En büyük mülkî amir
- İlde vali, ilçede kaymakam. Kuruluş belgelerinin verildiği ve incelemeyi yapan makam.
- Kazanma anı
- TMK 59/1: belgelerin mülkî amire verildiği an. Tescil veya onay şartı yoktur.
- Dernekler kütüğü
- İnceleme sonunda derneğin kaydedildiği kütük. Kayıt kurucu değil bildiricidir.
- Altmış günlük inceleme
- TMK 60/1: mülkî amirin dosya üzerinden yapacağı incelemenin süresi.
- Dosya üzerinden inceleme
- İncelemenin yerinde denetim değil, belgeler üzerinden yapılması.
- Otuz günlük süre
- TMK 60/2: noksanlığın tamamlanması veya aykırılığın giderilmesi için tanınan süre.
- Fesih davası
- TMK 60/2: süre içinde aykırılık giderilmezse Cumhuriyet savcısınca açılan dava.
- Faaliyetin durdurulması
- TMK 60/2: Cumhuriyet savcısının dava sırasında isteyebileceği önlem.
- Aktif husumet
- Davayı açma yetkisi. TMK 60 kapsamında Cumhuriyet savcılığına aittir.
- Dava şartı
- Husumet eksikliği hâlinde davanın usulden reddini gerektiren şart.
- Kendiliğinden sona erme
- TMK 87: amacın olanaksızlaşması, organların oluşturulamaması gibi hâller.
Bir bakışta TMK 59
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Kazanma anı | Dernek, kuruluş bildirimi, tüzük ve gerekli belgeleri en büyük mülkî amire verdiği anda tüzel kişilik kazanır. | TMK m. 59/1 |
| İzin ve tescil | Kişilik için izin, onay veya kütüğe kayıt şartı yoktur. | TMK m. 57/1, 59/1; Anayasa m. 33/1 |
| Belgeler | Kuruluş bildiriminin içeriği ve gerekli belgeler yönetmelikte gösterilir. | TMK m. 59/2 |
| İnceleme süresi | Kuruluş bildirimi, belgeler ve tüzük en büyük mülkî amir tarafından altmış gün içinde dosya üzerinden incelenir. | TMK m. 60/1 |
| Eksiklik bildirimi | Kanuna aykırılık veya noksanlık tespit edilirse giderilmesi derhâl kuruculardan istenir. | TMK m. 60/2 |
| Otuz gün | İstemin tebliğinden başlayarak otuz gün içinde noksanlık tamamlanmaz ve aykırılık giderilmezse fesih yoluna gidilir. | TMK m. 60/2 |
| Davayı kim açar | Mülkî amir durumu Cumhuriyet savcılığına bildirir; fesih davasını Cumhuriyet savcılığı açar. | TMK m. 60/2; 8. HD 26.06.2025 |
| İdarenin yetkisi | TMK 60 kapsamında idareye derneğin feshi davası açma yetkisi verilmemiştir; idarenin açtığı dava aktif husumet yokluğundan usulden reddedilir. | 8. HD 26.06.2025 |
| Geçici önlem | Cumhuriyet savcısı mahkemeden derneğin faaliyetinin durdurulmasına karar verilmesini de isteyebilir. | TMK m. 60/2 |
| Kütüğe kayıt | Aykırılık veya noksanlık yoksa ya da süresinde giderilmişse durum derhâl derneğe yazıyla bildirilir ve dernek dernekler kütüğüne kaydedilir. | TMK m. 60/3 |
| Tüzük aykırılığı | Tüzükte zorunlu organ yetkilerinin devri gibi kanuna aykırılıklar giderilmezse fesih kararı verilir. | TMK m. 58, 72; 8. HD 18.11.2020 |
| Diğer fesih sebepleri | TMK 87 kendiliğinden sona ermeyi, TMK 88 genel kurul kararıyla feshi, TMK 89 mahkeme kararıyla feshi düzenler. | TMK m. 87-89; HGK 04.03.2015 |
| Amblem kullanımı | 5253 sayılı Kanunun 29. maddesindeki amblem yasağına aykırılık TMK 87'deki kendiliğinden sona erme hâlleri arasında sayılmamıştır. | 8. HD 26.06.2025 (ilk derece gerekçesi) |
| Kaydın silinmesi | Fesihten sonra kütük kaydının silinmesiyle derneğin taraf ehliyeti de sona erer. | HMK m. 50; 1. HD 04.10.2017 |
TMK 59 madde metni
Birinci Kitap: Kişiler Hukuku › İkinci Kısım: Tüzel Kişiler · İkinci Bölüm: Dernekler — A. Kuruluşu — IV. Tüzel kişiliğin kazanılması — 1. Kazanma anı
Dernekte tüzel kişiliğin kazanılması ve inceleme — Madde 59
- (1)Kişilik "verdikleri anda" doğar; izin, onay, inceleme sonucu veya kütüğe kayıt beklenmez. Bu, Anayasa m. 33'teki izinsiz kurma hakkının teknik karşılığıdır.Dernekler, kuruluş bildirimini, dernek tüzüğünü ve gerekli belgeleri yerleşim yerinin bulunduğu yerin en büyük mülkî amirine verdikleri anda tüzel kişilik kazanırlar.
- (2)Ayrıntı Dernekler Yönetmeliğine bırakılmıştır. Belgelerin içeriği kanunla değil yönetmelikle belirlenir.Kuruluş bildiriminin içeriği ve gerekli belgelerin nelerden ibaret olduğu, yönetmelikte gösterilir.
Kaynak: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, mevzuat.gov.tr. Fıkra numaraları okumayı kolaylaştırmak için eklenmiştir.
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Kaynak | Değişiklik |
|---|---|---|
| 22.11.2001 | 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (RG 08.12.2001, S. 24607; yürürlük: 01.01.2002) | Madde, Kanunun ilk metninde "A. Kuruluşu — IV. Tüzel kişiliğin kazanılması — 1. Kazanma anı" başlığı altında yer aldı ve bugüne kadar hiç değiştirilmedi. Aynı bölümde yer alan TMK 60 ("2. İnceleme") da değiştirilmemiştir. Buna karşılık kuruluş bildiriminin içeriği ve gerekli belgeler, TMK 59/2'nin yollamasıyla Dernekler Yönetmeliğinde düzenlenmektedir; yönetmelik değişiklikleri kanun metnini etkilemez. |
Kişilik "Verdikleri Anda" Doğar: Tescil Beklenmez
TMK 59, dernek hukukunun en çok yanlış bilinen kuralını içerir.
Üç sonuç doğar.
- İzin yoktur. Mülkî amir izin vermez; belgeleri teslim alır. Bu, TMK 57/1 ve Anayasa m. 33/1'deki "önceden izin almaksızın" ilkesinin teknik karşılığıdır (TMK 56 ve 57).
- Tescil kurucu değildir. Dernekler kütüğüne kayıt TMK 60/3'e göre incelemeden sonra yapılır; kişilik ise çok daha önce doğmuştur.
- İnceleme sonucu beklenmez. Altmış günlük inceleme süresi boyunca dernek zaten tüzel kişidir; hak ehliyetine sahiptir, işlem yapabilir, dava açabilir.
Diğer tüzel kişilerle karşılaştırma.
| Tüzel kişi | Doğum anı | Dayanak |
|---|---|---|
| Dernek | Belgelerin mülkî amire verildiği an | TMK m. 59/1 |
| Vakıf | Mahkeme siciline tescil | TMK m. 102 |
| Ticaret şirketi | Ticaret siciline tescil | TTK m. 355, 588 |
Bu fark, tüzel kişiliğin her zaman tescille doğduğu yolundaki yaygın hatayı gösterir. TMK 47/1 kişiliğin doğum anını özel hükümlere bırakır; derneklerde bu özel hüküm TMK 59'dur (TMK 47).
Belgeler nelerdir? TMK 59/2 bunu yönetmeliğe bırakır: "Kuruluş bildiriminin içeriği ve gerekli belgelerin nelerden ibaret olduğu, yönetmelikte gösterilir." Yani listeyi kanunda aramak sonuç vermez; Dernekler Yönetmeliğine bakmak gerekir.
İnceleme: Altmış Gün, Otuz Gün ve Sonrası
TMK 60, kuruluştan sonraki idari denetimi üç fıkrada kurar.
İki ayrıntı önemlidir: inceleme altmış gün içinde ve dosya üzerinden yapılır. Yani yerinde denetim değil, belge incelemesidir.
Sürecin akışı şöyledir.
| Aşama | Kim | Süre |
|---|---|---|
| Belgelerin verilmesi (kişilik doğar) | Kurucular | — |
| Dosya üzerinden inceleme | En büyük mülkî amir | 60 gün |
| Eksikliğin giderilmesinin istenmesi | En büyük mülkî amir | Derhâl |
| Eksikliğin giderilmesi | Kurucular | 30 gün (tebliğden) |
| Savcılığa bildirim | En büyük mülkî amir | — |
| Fesih davası | Cumhuriyet savcılığı | — |
| Aykırılık yoksa: kütüğe kayıt | İdare | Derhâl bildirim |
Uygulamadan bir örnek. Yeni kurulan bir derneğin tüzüğünde, 5253 sayılı Dernekler Kanununun 4/g maddesi gereği belirtilmesi zorunlu olan şube bilgisi yoktur; ayrıca zorunlu organlar yanında kurulan bir "Yürütme Kurulu"na yönetim kurulunun görev, yetki ve sorumlulukları devredilmiştir. Bildirime rağmen aykırılıklar giderilmeyince Cumhuriyet Başsavcılığı davaname ile derneğin feshini istemiş; mahkemenin kabul kararı Yargıtay 8. Hukuk Dairesince oy birliğiyle onanmıştır (Yargıtay 8. HD, 18.11.2020, E. 2020/119, K. 2020/7337; TMK 58).
Fesih Davasını Kim Açar? İdarenin Aktif Husumeti Yoktur
TMK 60/2'nin lafzı ilk bakışta iki makam sayar gibi görünür: en büyük mülkî amir ve Cumhuriyet savcılığı. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi bu belirsizliği kesin biçimde çözmüştür.
Olay. Bir derneğin kuruluş bildirimi ve ekleri incelendiğinde, tüzüğün ilk sayfasındaki dernek logosunun başka bir cemiyetin logosuyla büyük oranda benzerlik gösterdiği tespit edilmiş; eksikliğin tebligata rağmen yasal süresinde giderilmediği gerekçesiyle idare, TMK 60 uyarınca derneğin feshini istemiştir. İlk derece mahkemesi davayı esastan reddetmiş, bölge adliye mahkemesi istinaf başvurusunu esastan reddetmiştir.
Daire ne dedi? TMK 60'ı aktardıktan sonra:
incelemeye konu davanın 4721 sayılı Kanun'un 60. maddesindeki düzenleme gereği derneğin feshi davasının Cumhuriyet savcılığı tarafından açılabileceği, idareye bu madde kapsamında derneğin feshi davası açma yetkisi verilmediği, bu nedenle açılan davanın davacının aktif husumet yokluğu nedeni ile usulden reddine karar verilmesi gerekirken
Daire, davanın aktif husumet yokluğundan usulden reddedilmesi gerekirken işin esasının incelenmesini doğru bulmamış; ancak bu husus yeniden yargılama yapmayı gerektirmediğinden ve hükmün redde ilişkin bölümü sonucu itibarıyla doğru görüldüğünden kararı gerekçesi değiştirilerek düzeltilerek onamıştır (Yargıtay 8. HD, 26.06.2025, E. 2024/3040, K. 2025/4991, oy birliğiyle).
Aynı dosyanın esas yönü de öğreticidir. İlk derece mahkemesi ve bölge adliye mahkemesi gerekçelerine göre, derneğin internet sayfasında tüzüktekinden farklı bir amblem kullanıldığı ve uyuşmazlığın esasen logo değişikliğinin idareye bildirilmemesinden kaynaklandığı; 5253 sayılı Kanunun 29. maddesindeki amblem kullanımının TMK 87'deki kendiliğinden sona erme hâlleri arasında sayılmadığı; TMK 89'da düzenlenen ve derneğin amacının kanuna veya ahlâka aykırı hâle geldiğini gösterecek bir iddianın da bulunmadığı belirtilmiştir.
Kuruluştan Sona Ermeye: Bütün Tablo
Hukuk Genel Kurulu, dernek hukukunun kuruluş ve sona erme hükümlerini tek kararda sıralamıştır; bu, maddenin yerini görmeyi kolaylaştırır (Yargıtay HGK, 04.03.2015, E. 2013/1732, K. 2015/897, oy çokluğuyla).
| Konu | Hüküm | Özü |
|---|---|---|
| Tanım | TMK m. 56 | En az yedi kişi, kazanç paylaşma dışında ortak amaç |
| Kurma hakkı | TMK m. 57 | Önceden izin gerekmez |
| Tüzük | TMK m. 58 | Her dernekte zorunlu; emredici hükümlere aykırı olamaz |
| Kişilik | TMK m. 59 | Belgelerin verildiği an |
| İnceleme | TMK m. 60 | 60 gün, dosya üzerinden |
| Kendiliğinden sona erme | TMK m. 87 | Beş hâl; tespiti sulh hâkiminden istenir |
| Genel kurul kararıyla | TMK m. 88 | Genel kurul her zaman feshe karar verebilir |
| Mahkeme kararıyla | TMK m. 89 | Amaç kanuna veya ahlâka aykırı hâle gelirse |
TMK 87'deki beş hâl şunlardır: amacın gerçekleşmesi, gerçekleşmesinin olanaksız hâle gelmesi veya sürenin sona ermesi; ilk genel kurul toplantısının kanunda öngörülen sürede yapılmamış ve zorunlu organların oluşturulmamış olması; borç ödemede acze düşmüş olması; tüzük gereğince yönetim kurulunun oluşturulmasının olanaksız hâle gelmesi; olağan genel kurul toplantısının iki defa üst üste yapılamaması. Her ilgili, sulh hâkiminden derneğin kendiliğinden sona erdiğinin tespitini isteyebilir.
Sona ermenin usulî sonucu. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, TMK 88 uyarınca feshedilip kütük kaydı silinen bir derneğin davada taraf ehliyetinin HMK 50 uyarınca kalmadığını belirtmiştir (Yargıtay 1. HD, 04.10.2017, E. 2017/3799, K. 2017/4923, oy birliğiyle). Sona eren tüzel kişinin kişiliği kural olarak tasfiye amacıyla sınırlı biçimde devam eder; ancak tasfiye edilecek bir malvarlığı yoksa bu sonuç doğmaz (TMK 52).
TMK 59 Yargıtay kararları
Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 4 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve ilgili oldukları fıkraya göre gruplandı; Hukuk Genel Kurulu kararları bulundukları grubun başında yer alır. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.
Karar seçimi hakkında
TMK 59 ve 60'ı doğrudan yorumlayan bir içtihadı birleştirme kararına rastlanmamıştır. Sayfadaki kartlar üç eksenden seçilmiştir: (i) kişiliğin kazanılma anı ve idari incelemenin işleyişi, (ii) TMK 60 kapsamındaki fesih davasında husumet, (iii) kütük kaydının kuruluş ve sona ermedeki rolü. Kararların tamamı tam metinden okunmuştur. Hukuk Genel Kurulunun 04.03.2015 tarihli kararı oy çokluğuyla alınmış olup çoğunlukça benimsenmeyen görüş kart notunda belirtilmiştir. Yargıtay 8. Hukuk Dairesinin 26.06.2025 tarihli kararında amblem ve TMK 87-89'a ilişkin değerlendirmelerin ilk derece ve bölge adliye mahkemesi gerekçelerine ait olduğu da ayrıca not edilmiştir. Derneklerin faaliyetlerinin hukuka uygunluğuna ilişkin dosyalar bu sayfaya alınmamıştır.
TMK 59/1 ile ilgili Yargıtay kararları
TMK 59/1 · Yargıtay 8. Hukuk Dairesi
TMK 60 kapsamında derneğin feshi davası Cumhuriyet savcılığı tarafından açılabilir; idareye bu madde kapsamında dava açma yetkisi verilmediğinden idarenin açtığı dava aktif husumet yokluğundan usulden reddedilmelidir
Olay: Yeni kurulan bir derneğin kuruluş bildirimi ve ekleri ile tüzüğü incelendiğinde, tüzüğün ilk sayfasındaki dernek logosunun başka bir cemiyetin logosuyla büyük oranda benzerlik gösterdiği tespit edilmiştir. Kuruluş evraklarındaki eksikliğin tebligata rağmen yasal süresinde giderilmediği gerekçesiyle idare, TMK 60 uyarınca derneğin feshini istemiştir. İlk derece mahkemesi, derneğin internet sayfasında tüzüktekinden farklı bir amblem kullanıldığını, uyuşmazlığın logo değişikliğinin idareye bildirilmemesinden kaynaklandığını, 5253 sayılı Kanunun 29. maddesindeki amblem kullanımının TMK 87'deki kendiliğinden sona erme hâlleri arasında sayılmadığını ve TMK 89'un şartlarının da bulunmadığını gerekçe göstererek davayı reddetmiş; bölge adliye mahkemesi istinaf başvurusunu esastan reddetmiştir.
Karar: Daire, TMK 60'ın ikinci fıkrasını aktararak kuruluş bildiriminde, tüzükte ve kurucuların hukukî durumlarında kanuna aykırılık veya noksanlık tespit edilmesi hâlinde bunların giderilmesinin derhâl kuruculardan isteneceğini, tebliğden başlayarak otuz gün içinde giderilmezse en büyük mülkî amirin derneğin feshi konusunda dava açması için durumu Cumhuriyet savcılığına bildireceğini belirtmiştir. Buradan hareketle fesih davasının Cumhuriyet savcılığı tarafından açılabileceğini, idareye bu madde kapsamında dava açma yetkisi verilmediğini ve açılan davanın aktif husumet yokluğu nedeniyle usulden reddine karar verilmesi gerektiğini saptamıştır. Bu husus yeniden yargılama yapmayı gerektirmediğinden ve hükmün redde ilişkin bölümü sonucu itibarıyla doğru görüldüğünden, bölge adliye mahkemesi kararını kaldırmış ve ilk derece mahkemesi kararını gerekçesi değiştirilmek suretiyle oy birliğiyle düzelterek onamıştır.
“4721 sayılı Kanun'un 60. maddesindeki düzenleme gereği derneğin feshi davasının Cumhuriyet savcılığı tarafından açılabileceği, idareye bu madde kapsamında derneğin feshi davası açma yetkisi verilmediği, bu nedenle açılan davanın davacının aktif husumet yokluğu nedeni ile usulden reddine karar verilmesi gerekirken”
Ne anlama geliyor?
İdarenin açtığı TMK 60 fesih davası esasa girilmeden usulden reddedilir; davayı yalnız Cumhuriyet savcılığı açabilir.
Not: Karar OY BİRLİĞİYLE alınmıştır. Amblem kullanımının TMK 87'deki sona erme hâlleri arasında sayılmadığına ve TMK 89'un şartlarının oluşmadığına ilişkin değerlendirme İLK DERECE MAHKEMESİ ile BÖLGE ADLİYE MAHKEMESİ gerekçelerine aittir; Dairenin kendi gerekçesi aktif husumet üzerine kurulmuştur. Dernek, cemiyet, kurum, kişi ve yer bilgileri aktarılmamıştır.
TMK 59/1 · Yargıtay 8. Hukuk Dairesi
Kuruluş aşamasında tespit edilen ve bildirime rağmen giderilmeyen tüzük aykırılıkları TMK 60 uyarınca derneğin feshini gerektirir
Olay: Yeni kurulan bir derneğin tüzüğünde, 5253 sayılı Dernekler Kanununun 4. maddesinin (g) bendi gereği belirtilmesi zorunlu olan şubesinin bulunup bulunmayacağı gösterilmemiş; ayrıca zorunlu organlar yanında kurulan "Yürütme Kurulu"na yönetim kurulunun görev, yetki ve sorumlulukları devredilmiştir. Aykırılıkların giderilmesi için derneğe bildirim yapılmasına rağmen giderilmemiş; Cumhuriyet Başsavcılığı davaname ile TMK 60 uyarınca derneğin feshini istemiştir. İlk derece mahkemesi davayı kabul etmiş, bölge adliye mahkemesi istinaf başvurusunu esastan reddetmiştir.
Karar: Daire, TMK 58'deki tüzüğün emredici hükümlere aykırı olamayacağı kuralını, TMK 72'deki zorunlu organlar ve yetki devri yasağını, TMK 85'teki yönetim kurulunun yürütme ve temsil organı olduğu hükmünü ve 5253 sayılı Kanunun 4. maddesindeki tüzük zorunluluğunu aktarmıştır. Yeni kurulan derneklerin kuruluş bildirimi ile tüzüklerinin incelenmesi ve yapılacak işlemlerin TMK 60'ta düzenlendiğini; aykırılık veya noksanlığın giderilmesinin derhâl kuruculardan isteneceğini, otuz gün içinde giderilmezse en büyük mülkî amirin durumu Cumhuriyet savcılığına bildireceğini belirtmiştir. Somut olayda tüzükteki aykırılıkların bildirime rağmen giderilmediğini saptayarak bölge adliye mahkemesi kararını oy birliğiyle onamıştır.
Karardan alıntı (aç)(kapat)
“Yeni kurulan derneklerin kuruluş bildirimi ile tüzüklerinin incelenmesi ve yapılacak işlemeler TMK'nin 60. maddesinde düzenlenmiş olup bu maddede; kuruluş bildiriminde, tüzükte ve kurucuların hukukî durumlarında kanuna aykırılık veya noksanlık tespit edildiği takdirde bunların giderilmesi veya tamamlanmasının derhâl kuruculardan isteneceği ... hükme bağlanmıştır.”
Ne anlama geliyor?
Otuz günlük süre içinde giderilmeyen tüzük aykırılığı, derneğin varlığını sona erdirebilir.
Not: Karar OY BİRLİĞİYLE alınmıştır. Dava Cumhuriyet Başsavcılığının davanamesiyle açılmıştır; bu yönüyle 26.06.2025 tarihli kararda vurgulanan husumet kuralına uygundur. Kararın konusu derneğin faaliyetleri değil, yalnızca tüzük metnindeki kanuna aykırılıktır. Dernek, kişi ve yer bilgileri aktarılmamıştır.
TMK 59/1 · Yargıtay Hukuk Genel Kurulu
Dernek kurma hakkı bakımından özgürlük sistemi benimsenmiştir; kuruluş belgelerinin idareye verilmesiyle kişilik doğar ve kanunda öngörülen istisnai hâller dışında yeni kapatma nedenleri oluşturulamaz
Olay: Aynı ilçede pazarcıların korunması ve dayanışması amacıyla kurulmuş bir dernek, daha sonra aynı ilçede benzer adla kurulan başka bir derneğin isim ve faaliyet alanı benzerliği nedeniyle kapatılmasını istemiştir. Yerel mahkeme karışıklık ve haksız rekabet gerekçesiyle davayı kabul etmiş; Özel Daire bozmuş, mahkeme direnmiştir.
Karar: Hukuk Genel Kurulu, Anayasa m. 33 ile TMK 56 ve devamı hükümlerini aktarmış; derneklerin kuruluş bildirimini, dernek tüzüğünü ve gerekli belgeleri yerleşim yerinin bulunduğu yerin en büyük mülkî amirine verdikleri anda tüzel kişilik kazandıklarını, kuruluş bildirimi ve belgelerin doğruluğu ile tüzüğün en büyük mülkî amir tarafından altmış gün içinde dosya üzerinden inceleneceğini, aykırılık veya noksanlığın otuz gün içinde giderilmemesi hâlinde durumun Cumhuriyet savcılığına bildirileceğini, aykırılık bulunmaz veya giderilirse derneğin dernekler kütüğüne kaydedileceğini belirtmiştir. Sona erme sebeplerini TMK 87, 88 ve 89 üzerinden sıralayarak hukuk sistemimizde dernek kurma hakkı bakımından özgürlük sisteminin benimsendiği ve öngörülen istisnai hâller dışında yeni kapatma nedenleri oluşturulamayacağı sonucuna varmış; her iki derneğin de kuruluş belgelerini idareye verdiğini ve idarece mevzuata aykırılık görülmediğini saptayarak direnme kararını oy çokluğuyla bozmuştur.
“Dernekler, kuruluş bildirimini, dernek tüzüğünü ve gerekli belgeleri yerleşim yerinin bulunduğu yerin en büyük mülkî amirine verdikleri anda tüzel kişilik kazanırlar. Kuruluş bildirimi ve belgelerin doğruluğu ile dernek tüzüğü, en büyük mülkî amir tarafından altmış gün içinde dosya üzerinden incelenir.”
Ne anlama geliyor?
Kuruluş belgelerinin idareye verilmesi hem kişiliği doğurur hem de idari incelemenin başlangıcıdır.
Not: Karar OY ÇOKLUĞUYLA alınmıştır. Kurul görüşmeleri sırasında bir kısım üye, isim benzerliğinin karışıklığa ve haksız rekabete yol açtığı gerekçesiyle direnme kararının onanması gerektiği görüşünü dile getirmiş; bu görüş çoğunlukça benimsenmemiştir. Bozulan Özel Daire kararı da oy çokluğuyla verilmiştir. Dernek adları, kişi ve yer bilgileri aktarılmamıştır.
TMK 59/1 · Yargıtay 1. Hukuk Dairesi
Fesih kararından sonra kütük kaydı silinen derneğin davada taraf ehliyeti de kalmaz
Olay: Bir ecrimisil davasında davalı, bir taşınmaza el atmakla suçlanan dernektir. Mahkeme davayı kabul etmiştir. Noksanın tamamlanması yoluyla getirtilen kayıtlardan, derneğin olağanüstü genel kurulunda malvarlığı bulunmadığı tespit edilerek TMK 88 uyarınca feshine karar verildiği ve il dernekler müdürlüğünün oluru ile kütük kaydının silinerek dosyasının işlemden kaldırıldığı anlaşılmıştır.
Karar: Daire, derneklerin TMK 56 gereğince tüzel kişiliğe sahip topluluklar olduğunu ve TMK 52 uyarınca sona eren tüzel kişinin kişiliğinin tasfiye amacıyla sınırlı olarak tasfiye sırasında da devam ettiğini belirtmiştir. Somut olayda dernek feshedilip kütük kaydı silinmiş olduğundan, feshedilmekle tüzel kişiliği sona eren davalı derneğin davada taraf ehliyetinin de HMK 50 uyarınca kalmadığı gözetilerek karar verilmesi gerekirken yazılı şekilde hüküm kurulmasını doğru bulmamış ve kararı oy birliğiyle bozmuştur.
“feshedilmekle tüzel kişiliği (hükmi şahsiyeti) sona eren davalı derneğin, davada taraf ehliyetinin de 6100 sayılı kanunun 50.maddesi uyarınca kalmadığı gözetilmek suretiyle bir karar verilmesi gerekirken”
Ne anlama geliyor?
Kütüğe kayıt kişiliği doğurmaz, ancak kaydın silinmesi kişiliğin bittiğinin göstergesi olabilir.
Not: Karar OY BİRLİĞİYLE alınmıştır. Kararda derneğin fesih kararında tasfiye edilecek bir malvarlığının bulunmadığının tespit edildiği belirtilmiştir. Kararın bu sayfadaki önemi, kuruluşta kütüğe kaydın bildirici, sona ermede kaydın silinmesinin ise taraf ehliyeti bakımından belirleyici olmasıdır. Dernek, kişi ve yer bilgileri aktarılmamıştır.
TMK 59 ile ilgili maddeler
Uygulamada dikkat edilecekler
Pratik notlar
- 1.Kişiliğin belgelerin mülkî amire verildiği anda doğduğunu; izin veya tescil beklenmediğini esas alın.
- 2.Belgelerin teslim tarihini ve evrak kayıt numarasını mutlaka belgeleyin; kişiliğin doğum anı budur.
- 3.Kuruluş bildiriminin içeriği ve belgeler için kanuna değil Dernekler Yönetmeliğine bakın.
- 4.İnceleme süresince derneğin zaten tüzel kişi olduğunu; işlem yapabileceğini gözetin.
- 5.Fiil ehliyetinin organ şartına bağlı olduğunu; kuruluşta geçici yönetim kurulunun bu işlevi gördüğünü hatırlayın.
- 6.İdareden gelen eksiklik yazısının tebliğ tarihini not edin; otuz günlük süre buradan işler.
- 7.Eksikliği süresinde giderip giderilme belgesini idareye yazılı olarak sunun.
- 8.Süre geçirilirse sonucun fesih davası olabileceğini müvekkile açıkça anlatın.
- 9.İdarenin açtığı TMK 60 fesih davasında ilk savunma olarak aktif husumet yokluğunu ileri sürün.
- 10.TMK 60 ile TMK 89'u ayırt edin: 89'da davayı Cumhuriyet savcısı veya bir ilgili açabilir.
- 11.Cumhuriyet savcısının dava sırasında faaliyetin durdurulmasını da isteyebileceğini dikkate alın.
- 12.Tüzükteki aykırılığın giderilmesinde zorunlu organ yetkilerinin devrine özellikle dikkat edin.
- 13.Aykırılık yoksa veya giderilmişse derneğin kütüğe kaydedilmesi gerektiğini takip edin.
- 14.Kendiliğinden sona erme iddiasında TMK 87'deki beş hâlden hangisine dayanıldığını netleştirin.
- 15.Sona ermiş derneğe karşı dava açmadan önce kütük kaydının silinip silinmediğini araştırın.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir uyuşmazlık için hukuki görüş yerine geçmez. Madde metni resmî kaynaktan alınmış, kararlar resmî tam metinleri üzerinden özetlenmiştir.