FSEK Geçici Madde 1: İntikal Hükümleri — Genel Olarak

Bir telif kanunu değiştiğinde ilk sorulan soru şudur: eski eserler hangi kanuna tabi olacak? FSEK bu soruyu tereddüde bırakmamıştır.

Geçici 1/1 iki cümleden oluşur ve her ikisi de önemlidir:

• Birinci cümle: aksi tayin edilmemişse kanun hükümleri, yürürlükten önce ilk defa memleket içinde umuma arz yahut sicile kayıt edilmiş eserlere de uygulanır.
• İkinci cümle: eser veya mahsulün Hakkı Telif Kanunu hükümlerine dahil olup olmaması durumu değiştirmez.

İkinci cümle, geçiş hukukunun kilidini açar. Eski kanunun kapsamına giren eserler de, girmeyenler de yeni kanuna tabi hâle gelmiştir. Yani "benim eserim eski kanun kapsamında değildi" veya "eski kanun kapsamındaydı" savunmaları, uygulanacak rejimi değiştirmez.

Ölçüt tarih 1 Ocak 1952'dir. "Yürürlükten önce" ifadesinin ölçüsü, FSEK 90 uyarınca kanunun asıl hükümlerinin yürürlüğe girdiği 1 Ocak 1952 tarihidir. 42 ve 43. maddeler ise yayım tarihinde yürürlüğe girmiştir (FSEK 90).

İki alternatif ölçüt: umuma arz veya sicile kayıt. Madde "umuma arz yahut sicile kayıt" der; biri yeterlidir. Ayrıca "ilk defa memleket içinde" kaydı vardır: ölçüt, eserin Türkiye'de ilk kez kamuya sunulmuş veya kayda geçirilmiş olmasıdır.

Kural mutlak değildir. Fıkranın başındaki "Aşağıdaki maddelerde aksi tayin edilmemiş ise" kaydı, Geçici 2'ye açık bir gönderme yapar. Nitekim Geçici 2, birkaç noktada bu kuralın istisnasını getirir: eski kanundaki süreler daha uzunsa onların işlemesi, haklı tercüme ve işlemelerde kazanılmış hakların korunması, başlanmış çoğaltma ve tercümelerin tamamlanabilmesi gibi (FSEK Geçici 2).

Kaldırma ile birlikte okunmalı. FSEK 89, Hakkı Telif Kanunu'nu ve diğer kanunların FSEK'e aykırı hükümlerini kaldırır. Geçici 1 ise bu kaldırmanın eserler üzerindeki sonucunu gösterir: kaldırma, korumanın sona ermesi değil rejim değişikliği anlamına gelir (FSEK 89).

Süre hesabı yeni kanuna göre yapılır. Geçici 1/2 kısa ve nettir: bu kanunun yürürlüğe girmesinden önce alenileşmiş eserlere müteallik koruma süreleri bu kanuna göre hesap edilir. Yani 1952 öncesi eserlerde de FSEK'in süre rejimi işler (FSEK 27).

Ama hak sahibi aleyhine kısaltma olmaz. Geçici 2/1 bir koruma getirir: eski kanundaki süreler daha uzunsa, bu kanunun yayımlanmasından önce yayımlanan eserler hakkında o süreler cereyan eder. Dolayısıyla süre hesabında iki aşamalı bir kontrol gerekir:

• Adım 1: Süreyi FSEK'e göre hesapla (Geçici 1/2).
• Adım 2: Eski kanundaki sürenin daha uzun olup olmadığını kontrol et; daha uzunsa onu uygula (Geçici 2/1).

Dikkat: iki fıkranın ölçüt tarihleri farklıdır. Geçici 1/2 yürürlüğe girme tarihini (1 Ocak 1952), Geçici 2/1 ise yayımlanma tarihini esas alır. Bu ince fark, sınır olaylarında sonucu değiştirebilir.

Eski terimler otomatik olarak çevrilir. Geçici 1/3, çok pratik bir sorunu çözer. 1952 öncesi mevzuat ve sözleşmelerde bugünkü terminoloji kullanılmıyordu. Fıkraya göre mevzuat ve sözleşmelerde kullanılan hakkı telif, telif hakları, edebi mülkiyet, güzel sanatlar mülkiyeti ve buna benzer tabirlerden, bu kanunun benzer hâllerde tanıdığı hak ve salahiyetler anlaşılır.

Bunun sonucu şudur: eski bir yayın sözleşmesi "edebi mülkiyet devri" diyorsa, bu ifade geçersiz sayılmaz; FSEK'teki karşılığı olan hak ve salahiyetler olarak okunur. Sözleşme terim eskiliği yüzünden hükümsüz kalmaz.

Ancak çeviri, kapsam genişletmez. Fıkra "benzer hâllerde tanıdığı" der; yani karşılık, eski terimin işaret ettiği hakla eşdeğer olanla sınırlıdır. Bu sınır, dördüncü fıkrada çok daha açık biçimde kurulmuştur.

Geçici 1/4, bu maddenin bugün en çok işe yarayan kuralıdır ve eser sahiplerini koruyucu bir mantık taşır.

Kural: Bu kanunun yürürlüğe girmesinden önce eser üzerindeki haklar veya bunların kullanılışı tamamen veya kısmen başka birine bırakılmışsa, bu kanunla eser sahibine tanınan yeni ve daha geniş hak ve salahiyetler de devredilmiş sayılmaz.

Neyi engeller? 1952 öncesinde imzalanmış geniş ifadeli bir devir sözleşmesinin — örneğin "bütün haklar devredilmiştir" diyen bir metnin — yeni kanunun getirdiği hakları kendiliğinden yutmasını engeller. Devralan, ancak devir tarihinde var olan hakları kazanmış sayılır.

İki hâle daha uygulanır. Fıkranın ikinci cümlesi kuralın kapsamını genişletir. Aynı hüküm:

• koruma süresinin eskisine nispetle daha uzun olması hâline — yani süre uzamasından doğan fazlalık da devre dahil sayılmaz,
• eski kanunun korumadığı eser ve mahsullere — yani FSEK'le ilk kez korunmaya başlanan türler bakımından da

uygulanır. Bu ikinci hâl özellikle önemlidir: eski kanunun hiç korumadığı bir ürün türü FSEK'le korunmaya başladıysa, o koruma eser sahibinde doğar; eski devir sözleşmesi bunu kapsamaz.

Aynı koruyucu mantık kanunun geneline sinmiştir. FSEK 52, mali haklara dair sözleşmelerin yazılı olmasını ve konuları olan hakların ayrı ayrı gösterilmesini şart koşar (FSEK 52). Geçici 1/4 ile FSEK 52 aynı amaca hizmet eder: eser sahibinin iradesinin sınırlarını aşan devir yorumlarını önlemek.

Pratikte nerede karşımıza çıkar?

• Yayınevi arşivlerinde bulunan çok eski devir sözleşmelerinin kapsamı tartışılırken.
• Miras dosyalarında, murisin 1952 öncesi yaptığı bir devrin mirasçıların haklarını tüketip tüketmediği sorulurken.
• Yeni kullanım biçimlerinde — eski bir devir sözleşmesinin, o tarihte hukuken var olmayan hakları kapsamadığı ileri sürülürken.

Bir uyarı. Bu fıkra yalnız kanunun yürürlüğe girmesinden önce yapılan devirler için geçerlidir. 1952 sonrası sözleşmelerde kapsam sorunu, sözleşme hükümleri ile FSEK 48-52 arasındaki hükümlere göre çözülür (FSEK 48).