FSEK Madde 7: Alenileşmiş ve Yayımlanmış Eserler

Madde iki kavramı iki ayrı fıkrada tanımlar ve aralarındaki ilişki kapsayan-kapsanan ilişkisidir.

• Alenileşme için tek şart vardır: eserin hak sahibinin rızasıyla umuma arz edilmesi. Bir sergide gösterilmesi, bir konserde çalınması, bir internet sitesinde yayımlanması yeterlidir.
• Yayımlanma için üç unsur birlikte aranır: çoğaltılmış nüshaların varlığı, hak sahibinin rızası ve bu nüshaların satışa çıkarılma, dağıtılma yahut diğer bir şekilde ticaret mevkiine konulma suretiyle umuma arzı.

Buradan çıkan sonuç şudur: her yayımlanmış eser aynı zamanda alenileşmiştir; ancak her alenileşmiş eser yayımlanmış değildir. Bir ressamın sergide gösterdiği tablo alenileşmiştir ama baskısı satışa çıkarılmadıkça yayımlanmamıştır.

Hukuk Genel Kurulu alenileşmenin işlevini şöyle açıklar: eserin, eser sahibinin kişisel gizlilik alanından çıkarak fikir ve sanat dünyasına mal olması ve fikrî hukuk tarafından korunur hâle gelmesi ancak bu hakkın kullanılmasıyla mümkündür. Henüz kamuya sunulmamış eser ise bir sırdır; bu aşamada sahibinin hakkı mutlaktır (Yargıtay HGK, 28.03.2019, E. 2018/998, K. 2019/373).

Alenileşmenin ikinci işlevi, eseri kanunun sınırlama rejimine açmaktır. Kurulun ifadesiyle kamuya sunulan bir eser; kamu düzeni ile genel ve özel menfaatler gibi nedenlerle FSEK 30-38, 40 ve 41'deki sınırlandırmalara ve FSEK 61 ile 62'deki haciz, hapis hakkı ve rehin gibi kısıtlayıcı işlemlere konu yapılabilir.

Bir not: maddenin üçüncü fıkrası 5680 sayılı Basın Kanunu'nun 3. maddesinin ikinci fıkrasını saklı tutar. Ancak bu kanun, 5187 sayılı Basın Kanunu'nun 30. maddesiyle yürürlükten kaldırılmıştır. Fıkra metinde durmaya devam etmekte olup artık yürürlükte olmayan bir kanuna göndermede bulunmaktadır.

FSEK 7 tek başına bir hak vermez; başka hükümlerin işleyip işlemeyeceğini belirler. En çok karşılaşılan beş sonuç şunlardır.

1. Koruma sürelerinin başlangıcı. FSEK 26 uyarınca koruma süresi, eserin alenileşmesinden önce işlemeye başlamaz. Aleniyet tarihinden başlayan süreler, eserin ilk defa alenileştiği yıldan sonraki senenin ilk gününden itibaren hesaplanır. Forma veya fasikül hâlinde yayımlanan eserlerde son forma veya fasikülün yayımlandığı tarih aleniyet tarihi sayılır.

2. İktibas serbestisi. FSEK 35 iki kavramı ayrı ayrı kullanır. Alenileşmiş güzel sanat eserleri ile yayımlanmış diğer eserlerin, maksadın haklı göstereceği bir nispet dahilinde ve muhteviyatını aydınlatmak maksadıyla bir ilim eserine konulması serbesttir. Musiki eserlerinde ise eşik daha yüksektir: Yargıtay'ın belirttiği gibi bir musiki eserinden hukuka uygun şekilde iktibas suretiyle yararlanılması FSEK 35/2 uyarınca ancak yayınlanmış bir beste yönünden mümkündür ve kimin eserinden alıntı yapıldığının sonraki eserde açıkça gösterilmesi gerekir (Yargıtay 11. HD, 13.03.2017, E. 2015/13493, K. 2017/1474).

3. Eser sahipliği karinesi. FSEK 11/1'deki karine, yayımlanmış eser nüshalarında veya bir güzel sanat eserinin aslında adını kullanan kişi lehine doğar. FSEK 12 ise yayımlanmış eserin sahibi belli değilse hakları yayımlayana, o da belli değilse çoğaltana tanır.

4. Mali hakların kapsamı. FSEK 20/1 uyarınca henüz alenileşmemiş bir eserden her ne şekil ve tarzda olursa olsun faydalanma hakkı münhasıran eser sahibine aittir; alenileşmiş eserde ise eser sahibine tanınan faydalanma hakkı kanunda mali hak olarak gösterilenlerden ibarettir.

5. Tecavüzün ref'i. FSEK 67/1, henüz alenileşmemiş bir eserin sahibinin rızası olmaksızın veya arzusuna aykırı olarak umuma arz edilmesi hâline özgülenmiştir. Ancak bu, alenileşmiş eserin sahibini korumasız bırakmaz; aşağıdaki bölümde görüleceği üzere FSEK 14/1 yoluyla FSEK 69 ve 70 işletilebilir.

Tükenmez. Bu, FSEK 7 çevresindeki en önemli içtihat tespitidir.

Sorun şuradan doğar: FSEK 67/1 tecavüzün ref'i hakkını "henüz alenileşmemiş bir eserin" izinsiz umuma arzı hâline bağlamıştır. Buradan, bir kez alenileşmiş eserde umuma arz hakkının tükendiği ve artık manevi hak ihlalinden söz edilemeyeceği sonucu çıkarılabilir mi?

Hukuk Genel Kurulu bu sonucu reddetmiştir (Yargıtay HGK, 28.03.2019, E. 2018/998, K. 2019/373). Kurula göre eser alenileştikten sonra da sözleşmeye aykırı veya izinsiz olarak eserin kamuya sunulmasına karşı koymak hakkı mevcuttur; bunun aksi, eser sahibinin değil korsan yayıncılığın korunması sonucunu doğurur. Kurul, FSEK 14/1'de belirtilen kamuya sunma hakkının eser alenileştikten sonra da devam ettiğini ve izinsiz çoğaltma ile yayma gibi mali haklara tecavüz oluşturan eylemlerde eser sahibine, ihlal edilen mali hakların yanında manevi hak tazminatı talep etme yetkisi verdiğini belirtmiştir.

Yöntem olarak Kurul şu yolu göstermiştir: FSEK 67/1 uygulanamasa bile eser sahibi, eser alenileşmiş olsa dahi FSEK 14/1 yoluyla FSEK 69 uyarınca tecavüzün önlenmesini isteyebilir ve FSEK 70/1'e göre tecavüz edenden manevi tazminat talep edebilir.

Somut olayda davacının hak sahibi olduğu işlenme eser, davalılarca izinsiz olarak promosyon olarak dağıtılmıştı. Kurul, eser sahibinin FSEK 14 uyarınca eserini yayımlama zamanını tayin hakkının bulunduğunu, eserin daha önce kamuya arz edilmiş olmasının bu hakkın tüketildiği sonucunu doğurmadığını belirterek eserin her izinsiz kullanılışında manevi tazminat hakkının bulunduğunu kabul etmiştir.

Her ikisi de alenileştirir; ancak sonuçları farklı hükümlere bağlanır.

Sergileme. Hukuk Genel Kurulu, hat eserlerinin bir sempozyum kapsamında on beş gün süreyle sergilendiği olayda bunu açıkça umuma arz saymıştır: eserler ilgililerce görülmek üzere on beş gün süresince umuma arz edilmiş olup bu arzın eser sahiplerinin rızasını içerdiği uyuşmazlık konusu değildir (Yargıtay HGK, 29.06.2021, E. 2017/2628, K. 2021/865). Kurul bu tespitten sonra, alenileşmiş güzel sanat eserlerinin bir ilim eserine konulmasının FSEK 35/1-b.3 kapsamında serbest olup olmadığını incelemiştir.

Mülkiyetin devri. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, bir yağlı boya tablonun bizzat eser sahibi tarafından bir galeri işletmecisine hediye edilmesini değerlendirirken şunu belirtmiştir: bağış, satım veya trampa suretiyle bir tablonun fiziki mülkiyetinin başkasına devri, sahibinin rızasıyla eserin umuma arzı niteliğindedir (Yargıtay 11. HD, 27.09.2010, E. 2009/3278, K. 2010/9305). Daireye göre sahibinin rızasıyla umuma arz edilen eser alenileşmiş sayılır ve FSEK 14/3'te yazılı hâller dışında umuma arzın geri alınması mümkün değildir; eseri teslim alan kişi bu eseri sergileyebilir, bir galeride veya müzayedede satış için teşhir edebilir.

Dairenin dayandığı hüküm FSEK 40'tır: üzerine eser sahibi tarafından açıkça men edici bir kayıt konulmadıkça güzel sanat eserleri, malikleri veya bunların izniyle başkaları tarafından umumi mahallerde teşhir edilebilir ve açık artırma ile satılacak eserler teşhir olunabilir. Somut olayda eser üzerine men edici bir kayıt konulduğu veya bu şekilde umuma arzın FSEK 14/3 uyarınca eser sahibinin şeref ve itibarını zedelediği iddia ve ispat edilemediğinden, müzayede salonunda teşhir nedeniyle manevi tazminata hükmedilmesi doğru görülmemiş ve karar bozulmuştur.

İki karar birbiriyle çelişmez: biri eserin izinsiz çoğaltılıp dağıtılmasına, diğeri kanunun açıkça serbest bıraktığı teşhire ilişkindir. Pratik ders şudur: bir güzel sanat eserinin aslını devrederken sergilenmesini istemiyorsanız, men edici kaydı eser üzerine koymanız gerekir.

Hukuk Genel Kurulu, alenileşmiş hat eserlerinin bir kitapta kullanımını FSEK 35/1-b.3 çerçevesinde incelerken iktibasın şartlarını tek tek uygulamıştır (Yargıtay HGK, 29.06.2021, E. 2017/2628, K. 2021/865). Kurulun izlediği sıra, benzer uyuşmazlıklar için doğrudan bir kontrol listesidir:

1. Kaynak eser alenileşmiş olmalı. Eserler sempozyumda on beş gün sergilenmiş ve rızaya dayalı umuma arz gerçekleşmiştir.
2. İktibasın yapıldığı eser bilimsel ve müstakil bir eser olmalı. Kurul, kitabın davacılara ait eserlerden ve biyografilerden ibaret olmadığını, kadın hat sanatçıları hakkında bilgi verme özelliği taşıdığını, yedinci yüzyıldan günümüze kronolojik bir çerçeve kurduğunu saptamıştır.
3. Amaç, içeriği aydınlatmak olmalı. Eserlerin kitaba alınmasının, kendisine iktibas yapılan bilimsel eserin içeriğini aydınlatma amacıyla yapıldığı kabul edilmiştir.
4. Oran, amacı haklı gösterecek ölçüde olmalı. Kurul her davacıdan kaç eser alındığını (bir ile beş arasında) ve eserlerin kitaptaki yerini ayrıca değerlendirmiştir.
5. İktibas belli edilmiş olmalı. Her hat eserinin altına eserin niteliği ve eser sahibine aidiyetine ilişkin bilgilerin iki dilde ve açık biçimde eklenmesi, iktibasın anlaşılacak düzeyde olduğunu göstermiştir.

Bu şartların tamamı gerçekleştiği için Kurul, kullanımın iktibas serbestisi kapsamında kaldığını ve eser sahipliğinden kaynaklanan hakları ihlal etmediğini kabul etmiştir. Karar oy çokluğuyla verilmiştir.

Musiki eserlerinde ise eşik farklıdır ve daha dardır: iktibas ancak yayımlanmış bir beste bakımından, bestenin en fazla tema, motif, pasaj ve fikir nevinden parçalarının müstakil bir musiki eserine alınmasıyla ve kaynak açıkça gösterilerek mümkündür (Yargıtay 11. HD, 13.03.2017, E. 2015/13493, K. 2017/1474). Ayrıntı için FSEK 3 şerhine bakabilirsiniz.

Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 4 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve konularına göre gruplandı; Hukuk Genel Kurulu kararları bulundukları grubun başında yer alır. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.