FSEK Madde 89: Kaldırılan Hükümler

Kısa görünen bu madde, mevzuat tekniği bakımından iki ayrı kaldırma türünü bir arada barındırır.

1) Açık kaldırma: Hakkı Telif Kanunu. Madde, kanunun adını ve tarihini belirterek onu tümüyle yürürlükten kaldırır. Metinde yazan "8 Mayıs 1326" tarihi Rumi takvime göredir; 1326 yılı miladi olarak 1910'a denk gelir. Bu kanun, Osmanlı döneminde kabul edilmiş ve Cumhuriyet'in ilk yıllarını da kapsayacak biçimde kırk yılı aşkın süre yürürlükte kalmış olan telif düzenlemesidir.

2) Örtülü kaldırma: diğer kanunların aykırı hükümleri. Maddenin ikinci kısmı, hangi kanunlardan söz edildiğini tek tek saymaz; yalnız "bu kanuna aykırı hükümleri" der. Bu teknik, uygulayıcıya aykırılık değerlendirmesi yükler: bir başka kanunda yer alan hükmün kaldırılmış sayılabilmesi için FSEK ile çelişmesi gerekir. Yalnızca aynı konuyu düzenlemesi yetmez.

Kaldırma ne zaman hüküm doğurdu? FSEK 90 uyarınca kanunun 42 ve 43. maddeleri yayım tarihinden itibaren, diğer hükümleri ise 1 Ocak 1952 tarihinde yürürlüğe girmiştir (FSEK 90). 89. madde de "diğer hükümler" arasında olduğundan kaldırma bu tarihte gerçekleşmiştir.

Maddenin resmî metindeki yeri şaşırtıcıdır. Konsolide metinde 89. madde, ek maddelerden ve Geçici 1-8'den sonra yer alır; çünkü "F) Geçici hükümler" başlığının ikinci alt başlığı olan "II – Kaldırılan hükümler" bölümüne bağlıdır. Kanunun sistematiğinde kaldırma, geçiş hükümlerinin bir parçası sayılmıştır. Bu, metni okurken madde numarası sırasının bozulmuş göründüğü izlenimini yaratır.

Bir telif kanununun yürürlükten kaldırılması, o dönemde yaratılmış eserler ve yapılmış sözleşmeler bakımından ciddi sorular doğurur. FSEK bu soruları 89. maddede bırakmamış, Geçici 1 ve Geçici 2'de cevaplamıştır.

Temel kural: FSEK eski eserlere de uygulanır. Geçici 1'in ilk fıkrası şöyledir: aşağıdaki maddelerde aksi tayin edilmemişse bu kanun hükümleri, yürürlükten önce ilk defa memleket içinde umuma arz yahut sicile kayıt edilmiş eserlere de uygulanır. Hemen ardından kritik cümle gelir: eser veya mahsulün Hakkı Telif Kanunu hükümlerine dahil olup olmaması durumu değiştirmez.

Bu ikinci cümle, 89. maddenin doğrudan tamamlayıcısıdır. Eski kanun kapsamında olsun ya da olmasın, eserler kural olarak yeni kanuna tabi hâle gelmiştir.

Koruma süreleri yeni kanuna göre hesaplanır. Geçici 1/2: FSEK'in yürürlüğe girmesinden önce alenileşmiş eserlere müteallik koruma süreleri bu kanuna göre hesap edilir.

Ama eski süre daha uzunsa o geçerlidir. Geçici 2/1 bir denge kurar: eski kanundaki süreler daha uzunsa, FSEK'in yayımlanmasından önce yayımlanan eserler hakkında o süreler cereyan eder. Yani geçiş, hak sahibinin aleyhine süre kısaltması sonucu doğurmaz.

Terimler otomatik olarak çevrilir. Geçici 1/3 pratik bir sorun çözer: mevzuat ve sözleşmelerde kullanılan hakkı telif, telif hakları, edebi mülkiyet, güzel sanatlar mülkiyeti ve buna benzer tabirlerden, bu kanunun benzer hâllerde tanıdığı hak ve salahiyetler anlaşılır. Eski sözleşmelerin terimleri yüzünden geçersiz sayılması önlenmiştir.

Eski devirler yeni hakları kapsamaz. Geçici 1/4, geçiş hukukunun en çok işe yarayan kuralıdır. FSEK'in yürürlüğe girmesinden önce eser üzerindeki haklar veya bunların kullanılışı tamamen ya da kısmen başka birine bırakılmışsa, bu kanunla eser sahibine tanınan yeni ve daha geniş hak ve salahiyetler de devredilmiş sayılmaz. Aynı hüküm, koruma süresinin eskisine nispetle daha uzun olması hâlinde ve eski kanunun korumadığı eser ve mahsullere de uygulanır.

Bu kural, eski bir devir sözleşmesinin yeni hakları kendiliğinden yutmasını engeller. Aynı koruyucu mantık, FSEK 52'deki sözleşmelerin yazılı olması ve devredilen hakların ayrı ayrı gösterilmesi şartında da görülür (FSEK 52).

Geçiş hükümlerinin tamamı için FSEK Geçici 1 ve FSEK Geçici 2 sayfalarına bakabilirsiniz.

Yetmiş yılı aşkın süre önce yürürlüğe giren bir kaldırma hükmünün bugün hâlâ pratik değeri var mıdır? Üç noktada vardır.

1) Çok eski eserlerde koruma sorusu. Uzun ömürlü koruma süreleri nedeniyle, 1952 öncesinde yaratılmış eserler bakımından hâlâ uyuşmazlık doğabilir. Böyle bir olayda sıralama şudur: eserin alenileşme tarihi belirlenir, Geçici 1/2 uyarınca süre FSEK'e göre hesaplanır, ardından Geçici 2/1 uyarınca eski kanundaki sürenin daha uzun olup olmadığı kontrol edilir (FSEK 27).

2) Eski sözleşmelerin yorumu. Aile arşivlerinde, yayınevi devirlerinde veya miras dosyalarında 1952 öncesine ait devir belgeleri çıkabilir. Bu belgelerde geçen eski terimler Geçici 1/3 uyarınca FSEK karşılıklarıyla okunur; ancak Geçici 1/4 uyarınca bu devirler, FSEK'in getirdiği yeni ve daha geniş hakları kapsamaz.

3) Aykırılık iddialarının çerçevesi. Maddenin ikinci kısmı hâlâ canlıdır: FSEK ile çelişen eski hükümler bakımından bir örtülü kaldırma savunması kurulabilir. Ancak dikkatli olmak gerekir: bu, FSEK'ten sonra çıkan kanunlar için geçerli değildir. Sonraki kanunlar bakımından tersi geçerlidir; nitekim FSEK'in 88. maddesi sonradan çıkan 5718 sayılı Kanun ile kaldırılmıştır (FSEK 88).

Bir uyarı. "Eski kanun kaldırıldı, o hâlde o dönemin eserleri serbesttir" çıkarımı hatalıdır. Geçici 1, bunun tam tersini söyler: eserler yeni kanuna tabi hâle gelmiştir ve koruma süreleri yeni kanuna göre hesaplanır. Kaldırma, korumanın sona ermesi değil rejim değişikliği anlamına gelir.