FSEK Geçici Madde 2: Müktesep Hakların Korunması

Geçici 1 kural koyar: yeni kanun eski eserlere de uygulanır. Geçici 2 ise bu kuralın frenidir. Amacı, rejim değişikliğinin eski hukuka güvenerek hak kazanmış veya yatırım yapmış kişileri cezalandırmasını önlemektir. Fıkralar, korunan menfaate göre üç gruba ayrılabilir.

1) Süre koruması (fıkra 1). Eski kanundaki süreler daha uzunsa, bu kanunun yayımlanmasından önce yayımlanan eserler hakkında o süreler cereyan eder. Yani geçiş, hak sahibinin koruma süresini kısaltmaz. Geçici 1/2 süreleri yeni kanuna göre hesaplattırır; bu fıkra ise tabanı belirler (FSEK Geçici 1).

2) Kazanılmış hak koruması (fıkra 2). Kanunun yayımlanmasından önce bir eserin haklı olarak yapılan bir tercüme veya işlenmesi yayımlanmışsa, tercüme eden veya işleyenin eski kanun hükümlerine göre iktisap ettiği hak ve salahiyetlere halel gelmez.

İki şart birliktedir:

• Tercüme veya işleme haklı olarak yapılmış olmalıdır — yani o dönemin hukukuna uygun.
• Tercüme veya işleme yayımlanmış olmalıdır.

Bu, işleme sahipliğinin korunmasına ilişkin bir hükümdür; işlenmelerin bugünkü rejimi için FSEK 6 ve FSEK 20'ye bakılabilir.

3) Yatırım ve stok koruması (fıkra 3, 4, 5 ve 6). Son dört fıkra, eski hukuka güvenerek üretime girişmiş kişileri korur. Bunlar aşağıda ayrı başlıkta ele alınmıştır.

Ölçüt tarihlerdeki ince fark. Geçici 2 okunurken en çok gözden kaçan nokta budur. Fıkralar iki farklı tarihi esas alır:

• Yayımlanma tarihi: fıkra 1 ("bu kanunun yayımlanmasından önce yayımlanan eserler") ve fıkra 4 ("bu kanunun yayımlanması tarihinde başlanılmış").
• Yürürlüğe girme tarihi: fıkra 3 ("bu kanunun yürürlüğe girmesi tarihinden evvel"), fıkra 5 ("bu Kanunun yürürlüğe girmesi zamanında") ve fıkra 6 ("kanunun yürürlüğe girmesinden itibaren 6 ay").

Kanun 5 Aralık 1951 tarihli, asıl hükümleri ise 1 Ocak 1952'de yürürlüğe girmiştir (FSEK 90). Aradaki yaklaşık bir aylık dönemde gerçekleşen olaylar bakımından hangi fıkranın hangi tarihi esas aldığına dikkat etmek gerekir.

Bir kanun, dün caiz olan bir fiili yarın yasaklıyorsa, o fiile dün başlamış kişiye ne olacak? FSEK bu soruyu dört fıkrada, farklı ayrıntı düzeyleriyle cevaplar.

Tercümede: tamamlama hakkı, ama bir yıl. Fıkra 3'e göre eski kanun hükümlerine göre caiz olup bu kanunla menedilen bir tercümenin yayımlanmasına, kanunun yürürlüğe girmesi tarihinden evvel başlanılmış bulunursa yayımlanma tamamlanabilir. Ardından sınır gelir: "Şu kadar ki, bu yayımlanma müddeti bir seneyi geçemez."

Aynı fıkranın son cümlesi kapsamı genişletir: aynı hüküm, umumi mahallerde temsil edilmek üzere bu nevi temsil müesseselerine teslim edilen tercüme eserler hakkında da tatbik edilir. Yani yalnız basılı yayım değil, temsil için teslim edilmiş tercümeler de korunmuştur.

Çoğaltmada: tamamlama hakkı, süre sınırı yok. Fıkra 4'e göre eski kanuna göre caiz olup bu kanunla menedilen bir çoğaltmaya, bu kanunun yayımlanması tarihinde başlanılmış bulunursa çoğaltılma tamamlanabilir ve çoğaltılmış nüshalar yayımlanabilir.

Burada bir yıllık sınır öngörülmemiştir. Tercüme ile çoğaltma arasındaki bu fark, metnin açık bir tercihidir ve karıştırılmamalıdır. Çoğaltma hakkının bugünkü rejimi için FSEK 22'ye bakılabilir.

Eldeki stok: yayıma devam. Fıkra 5, üretime değil mevcut mala ilişkindir: bu kanunun yürürlüğe girmesi zamanında mevcut olup eski kanun hükümlerine göre çoğaltılması caiz olan nüshaların yayımlanmasına devam edilebilir.

Fıkranın ikinci cümlesi kapsamı üretim araçlarına taşır: aynı hüküm, işaret, resim ve ses nakline yarayan aletlerle güzel sanat eserlerinin çoğaltılmasına yarayan kalıp ve buna benzer vasıtalar hakkında da uygulanır. 1951'in teknolojisi düşünüldüğünde bu, plak kalıpları ve baskı klişeleri gibi araçları kapsayan geniş bir korumadır.

Ama bir şartla: altı ay içinde bildirim ve mühürleme. Fıkra 6, beşinci fıkradaki yetkiyi usule bağlar: bu salahiyeti kullanmak isteyen kimse, kanunun yürürlüğe girmesinden itibaren 6 ay içinde bu nüsha ve aletleri salahiyetli makama bildirerek mühürletmeye mecburdur. Gerekirse teferruat bir yönetmelikle tayin olunabilir.

Bu süre yetkinin kullanılabilmesinin şartıdır: bildirim ve mühürleme yapılmazsa stok koruması işlemez. Mühürleme, hangi nüshaların eski rejime dayandığını sonradan ispat edilebilir kılan bir tespit işlemi niteliğindedir.

Özetle geçiş rejiminin tablosu:

FSEK'in geçici hükümleri 1951'de iki maddeyle başladı; sonraki değişiklik kanunları altı geçici madde daha ekledi. Bunların hepsi uygulama süreleri geçmiş hükümlerdir; ancak kanunun kurumsal tarihini gösterdikleri için burada topluca ele alınmıştır.

Geçici 3 (1983) — meslek birliklerinin ilk organları. 1/11/1983 tarihli 2936 sayılı Kanun'un 17. maddesiyle eklendi. Meslek birliklerinin ve federasyonunun ilk genel kurul toplantılarını yapmaları için tüzükte öngörülen üye sayısını tamamlayıp seçimleri yapılıncaya kadar, mecburi organlarının başkan ve üyelerinin Bakanlığın önerisi üzerine Bakanlar Kurulu kararı ile belirleneceğini öngördü. Yani birlikler kendi organlarını seçebilecek hâle gelene kadar geçici bir yönetim düzeni kurdu (FSEK 42).

Geçici 4 (1983) — 1985'e kadar uygulanacak ücret rejimi. Aynı Kanun'la eklendi. FSEK 43'e göre çıkarılmış 15/3/1980 tarihli Bakanlar Kurulu kararnamesi ve buna göre çıkarılacak ücret tarifesinin, 15/3/1980 tarihinden geçerli olmak üzere 31/12/1985 tarihine kadar uygulanacağını düzenledi. Ödemelerin, yetki belgesiyle meslek birliğine devredilen eserlerde birliğe, diğer hâllerde doğrudan mali hak sahiplerine yapılacağını; bu ödemelerin Türkiye Radyo-Televizyon Kurumunca en geç 31/12/1985'e kadar yerine getirileceğini öngördü. Meslek birliğinin, kendi hissesini mahsup ederek bakiyeyi iki yıl içinde üyesi olan hak sahiplerine ödemesini; iki yıl içinde talep olunmayan ücretlerin FSEK 44'e göre Bakanlık adına bir millî bankada açılacak özel hesaba yatırılmasını düzenledi (FSEK 44).

Geçici 5 (1995) — birliklerin dönüştürülmesi. 7/6/1995 tarihli 4110 sayılı Kanun'un 31. maddesiyle eklendi. Kanunun yürürlüğünden önce kurulmuş meslek birliklerinin, tip statülerin yayımından itibaren bir yıl içinde Bakanlığın gözetiminde, kanunun ilgili hükümleri ve tip statü ilkeleri doğrultusunda yeni meslek birliklerine dönüştürülmesini ve bu süre içinde genel kurul yapıp yeni organlarını oluşturmasını öngördü. Hükmün yaptırımı ağırdır: "Birinci fıkra hükümlerine uymayan meslek birlikleri, birinci yılın sonunda kendiliğinden dağılmış sayılır."

Geçici 6 (2004) — tarife usulünün hemen uygulanması. 3/3/2004 tarihli 5101 sayılı Kanun'un 27. maddesiyle eklendi ve üç şey yaptı:

• FSEK 41 ve 43'te tarifelerin belirlenmesi ve sözleşmelerin yapılmasına ilişkin usulün, bu maddelerdeki süreler beklenmeksizin kanunun yayımı tarihinden itibaren cari yıl esas alınarak uygulanmasını öngördü.
• Kanunun yayımından önce meslek birlikleri ile umuma açık mahaller ve yayın kuruluşları arasında imzalanmış yayın sözleşmelerinin, bütün hükümleriyle sözleşmelerde belirtilen sürelerin sonuna kadar geçerli olduğunu belirtti.
• Bir geçiş dönemi ödeme rejimi kurdu: yürürlükten itibaren en geç bir ay içinde sınıflandırma yapılacak; tarifelerin ilk defa ilanından itibaren altı ay içinde izin almak ve sözleşme yapmak üzere meslek birliklerine başvuran mahaller ve yayın kuruluşları, üçer aylık dönemler için tarifenin dörtte birini ödeyerek eser, icra, fonogram, yapım ve yayınları kullanmaya en fazla altı ay süreyle devam edebilecekti (FSEK 41, FSEK 43).

Geçici 7 (2004) — denetim komisyonlarının araçları. Aynı Kanun'la eklendi. Kanunun yayımından önce illerde oluşturulmuş denetim komisyonlarından, FSEK 81 çerçevesinde faaliyetlerini sürdürmesine gerek görülmeyenlerin her türlü araç, gereç ve malzemelerinin il kültür ve turizm müdürlüklerine devredileceğini öngördü (FSEK 81).

Geçici 8 (2004) — yönetmelikler ve veri tabanı. Aynı Kanun'la eklendi ve iki süre koydu: bu Kanun'la değiştirilen maddelerde öngörülen yönetmelikler, kanunun yayımı tarihinden itibaren altı ay içinde hazırlanarak yürürlüğe konulacak; Ek 9'da öngörülen veri tabanı ise yayım tarihinden itibaren bir yıl içinde oluşturulacaktı (FSEK Ek 9).

Ortak özellik. Geçici 3-8'in hepsi, bir reformun uygulanabilir hâle gelmesi için tanınan geçiş süreleridir. Süreleri dolmuş olduğundan bugün doğrudan bir hak veya yükümlülük doğurmazlar; buna karşılık bir hükmün ne zaman fiilen işlemeye başladığını saptamak gerektiğinde başvurulacak kaynaklardır. Kaldırılan geçici hükümler ve yürürlük tarihleri için kanunun sonundaki yürürlük listesine bakılabilir (FSEK 90).