Kısa cevap · FSEK 55
FSEK 55 tek cümlelik ama sonuçları büyük bir hükümdür: aksi kararlaştırılmış olmadıkça mali bir hakkın devri veya bir ruhsatın verilmesi, eserin tercüme veya sair işlenmelerine şamil değildir. Yani bir kitabın basım hakkını devralmak onu çevirme, senaryolaştırma, sadeleştirme veya uyarlama hakkını vermez. Kanun burada daraltıcı yorum ilkesini benimser: sözleşmede açıkça yazılmayan hak devredilmemiş sayılır. Hüküm yedek (emredici olmayan) nitelikte olduğundan taraflar aksini kararlaştırabilir; ancak bunun için işlenme hakkının FSEK 52 uyarınca yazılı sözleşmede ayrıca gösterilmesi gerekir. FSEK 55, sözleşme kapsamının belirsiz kaldığı bütün telif uyuşmazlıklarında hâkimin başvurduğu temel yorum kuralıdır.
Bu sayfada neler var? (9 bölüm)
Temel kavramlar
- Şümul
- Kapsam. Bir devir veya ruhsatın hangi hakları, hangi kullanım biçimlerini içerdiği.
- İşlenme (işlenme eseri)
- FSEK 6 uyarınca bir başka eserden yararlanılarak meydana getirilen ve bağımsız olmayan fikir ve sanat ürünü: tercüme, sadeleştirme, uyarlama, senaryolaştırma, aranjman gibi.
- Daraltıcı yorum ilkesi
- Telif sözleşmelerinde açıkça devredilmeyen hakkın eser sahibinde kaldığı varsayımı. FSEK 55 bu ilkenin kanuni dayanağıdır.
- Yedek hüküm
- Tarafların aksini kararlaştırabildiği, kararlaştırmadıklarında uygulanan kanun hükmü. FSEK 55 "aksi kararlaştırılmış olmadıkça" ifadesiyle yedek niteliktedir.
- Hakların ayrı ayrı gösterilmesi
- FSEK 52 uyarınca devredilen her mali hakkın sözleşmede tek tek sayılması zorunluluğu.
- Süre, yer ve muhteva sınırı
- Devrin hangi süre, hangi coğrafya ve hangi kullanım biçimleri için yapıldığı. Bu sınırların dışına çıkmak tecavüz doğurur.
- Amaçla sınırlı kullanım
- Sözleşmede kapsam açık değilse kullanımın sözleşmenin amacı çerçevesinde yorumlanması.
- Tercüme hakkı
- Eseri başka bir dile çevirme ve çeviriyi kullanma hakkı. FSEK 55 uyarınca ayrıca kararlaştırılmadıkça devre dâhil değildir.
Bir bakışta FSEK 55
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Temel kural | Devir veya ruhsat, aksi kararlaştırılmadıkça tercüme ve sair işlenmeleri kapsamaz. | FSEK m. 55 |
| Nitelik | Hüküm yedektir; taraflar aksini kararlaştırabilir. | FSEK m. 55 |
| Aksini kararlaştırma şekli | İşlenme hakkı yazılı sözleşmede ayrıca gösterilmelidir. | FSEK m. 52 |
| Hangi haklar kapsam dışı | Tercüme, sadeleştirme, uyarlama, senaryolaştırma, aranjman gibi bütün işlenme biçimleri. | FSEK m. 6, 55 |
| Yazılı sözleşme yoksa | Yayım sözleşmesinde haklar, sözleşmenin ifasının gerektirdiği ölçüde ve süreyle yayımcıya geçer. | TBK m. 489/1 |
| Sonuç | Bu ölçü FSEK 56 bağlamında basit ruhsat sayılır; daha geniş kullanım ihlal doğurur. | 11. HD 2024/7575 |
| Sipariş üzerine eser | Teslim alan eseri yalnız sipariş amacı kapsamında kullanabilir. | HGK 2020/26 |
| Sadeleştirme | Sadeleştirilmiş metin işlenme eseri sayılır; izinsiz çoğaltımı ihlaldir. | 11. HD 2011/6910 |
| Var olmayan hak | Sonradan tanınan bir hak, önceki devir sözleşmesinin kapsamında sayılmaz. | 11. HD 2025/4186 |
| Belirsizlik kimin lehine | Kapsam belirsizse hak eser sahibinde kalmış sayılır. | FSEK m. 55 |
FSEK 55 madde metni
Dördüncü Bölüm: Sözleşme ve Tasarruflar · A) Hayatta vaki tasarruflar — VI – Yorum kaideleri: 1. Şümul
Şümul — Madde 55
- Yedek hüküm: taraflar aksini kararlaştırabilir. Ancak işlenme hakkının devri için FSEK 52 uyarınca yazılı sözleşmede ayrıca gösterilmesi gerekir.Aksi kararlaştırılmış olmadıkça mali bir hakkın devri veya bir ruhsatın verilmesi eserin tercüme veya sair işlenmelerine şamil değildir.
Kaynak: 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, mevzuat.gov.tr.
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Kaynak | Değişiklik |
|---|---|---|
| 13.12.1951 | 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (kabul 05.12.1951, RG 13.12.1951, S. 7981) | Madde bugünkü metniyle kabul edildi ve o tarihten bu yana hiç değişmedi. FSEK'in 1995, 2001, 2004 ve 2008 değişikliklerinin hiçbiri bu maddeye dokunmamıştır. |
Telif Sözleşmelerinde Neden Daraltıcı Yorum Uygulanır?
FSEK 55, telif sözleşmelerinin yorumunda eser sahibi lehine bir varsayım kurar: sözleşmede açıkça yazılmayan hak devredilmemiş sayılır. Madde bunu işlenmeler üzerinden somutlaştırır: aksi kararlaştırılmış olmadıkça mali bir hakkın devri veya bir ruhsatın verilmesi eserin tercüme veya sair işlenmelerine şamil değildir.
Bu yaklaşımın gerekçesi, eser sahibinin sözleşme yaparken hakların bütün ekonomik değerini öngörememesidir. Bir romanın basım hakkını veren yazar, aynı romanın yirmi yıl sonra bir dizi olarak uyarlanmasından doğacak değeri sözleşme anında hesaplayamaz. Kanun bu belirsizliğin riskini eser sahibine değil, hakkı devralan tarafa yükler: kapsamı geniş istiyorsan yazacaksın.
"Sair işlenmeler" nelerdir? FSEK 6'da sayılan işlenme türleri bu kapsama girer:
- Tercüme (çeviri)
- Roman, hikâye, şiir ve tiyatro eserlerinin biri diğerine çevrilmesi
- Musiki, güzel sanatlar, ilim ve edebiyat eserlerinin filme alınması veya filme alınmaya, radyo ve televizyonla yayıma elverişli hâle konulması
- Musiki aranjman ve tertipleri
- Güzel sanat eserlerinin bir şekilden diğer şekillere sokulması
- Bir eser sahibinin bütün veya aynı cinsten olan eserlerinin küll hâlinde bir araya toplanması
- Bilgisayar programlarının uyarlanması, düzenlenmesi veya herhangi bir değişim yapılması
Yargıtay, sadeleştirmenin de işlenme sayıldığını kabul etmiştir: bir söylevin sadeleştirilmiş hâli işlenme eseri olarak korunur ve bu metnin izinsiz çoğaltılması mali haklara tecavüz oluşturur (Yargıtay 11. HD, 07.06.2011, E. 2009/8519, K. 2011/6910).
Bir noktayı karıştırmamak gerekir: FSEK 55 sözleşmenin kapsamına ilişkindir, işlenme eserinin kendi statüsüne değil. İşlenme eserinin kime ait olacağı ve ne ölçüde korunacağı FSEK 6 ile belirlenir; FSEK 55 yalnız "bu işlenme hakkı devre dâhil mi" sorusunu cevaplar.
Sözleşmede Kapsam Nasıl Yazılır?
FSEK 55 yedek bir hükümdür: "aksi kararlaştırılmış olmadıkça" ifadesi taraflara serbestlik tanır. Ancak aksini kararlaştırmanın yolu serbest değildir. FSEK 52 uyarınca mali haklara dair sözleşme ve tasarrufların yazılı olması ve konuları olan hakların ayrı ayrı gösterilmesi şarttır. Dolayısıyla "bütün haklar devredilmiştir" biçimindeki genel bir cümle işlenme hakkını kapsamaya yetmez.
Uygulamada kapsam maddesi şu dört boyutu birlikte içermelidir:
- Hangi mali haklar? İşleme, çoğaltma, yayma, temsil, umuma iletim haklarından hangileri devredilmektedir? Her biri ayrı ayrı sayılmalıdır.
- İşlenme dâhil mi? Tercüme, uyarlama, senaryolaştırma, sadeleştirme gibi işlenme biçimlerinden hangilerinin kapsandığı açıkça yazılmalıdır.
- Hangi süre? Devir süresiz mi, belirli süreli mi?
- Hangi yer ve muhteva? Coğrafi kapsam ve kullanım biçimleri (baskı, dijital, sesli kitap, film) belirlenmelidir.
Yazılı sözleşme hiç yoksa ne olur? Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin onadığı bir kararda, yemek tariflerinin FSEK korumasından yararlandığı ancak FSEK 52'ye uygun, hakların ayrı ayrı gösterildiği yazılı bir sözleşme bulunmadığı saptanmıştır. Bu durumda TBK'nın yayım sözleşmesine ilişkin hükmü devreye girmiş; yayım sözleşmesiyle eser sahibinin haklarının sözleşmenin ifasının gerektirdiği ölçüde ve süreyle yayımcıya geçtiği kabul edilerek, davacının mali haklarını süre, yer ve muhteva ile sınırlı olarak devrettiği ve FSEK 56 bağlamında davalıya basit ruhsat verildiği sonucuna varılmıştır. Daha geniş kapsamlı bir sözleşme ilişkisi gösterilemediğinden, tariflerin başka kitap serilerinde kullanılması ihlal sayılmıştır (Yargıtay 11. HD, 24.10.2024, E. 2024/2020, K. 2024/7575).
Aynı mantık sipariş üzerine yapılan eserlerde de işler. Hukuk Genel Kurulu, eseri teslim alanın eserden kaynaklanan hakların sahibi olamayacağını ve eseri yalnız sipariş amacı kapsamında kullanabileceğini belirtmiştir (Yargıtay HGK, 16.01.2020, E. 2019/474, K. 2020/26).
Kapsam Aşımının Sonuçları
Devralan, sözleşmede yazılı olmayan bir kullanım biçimine geçtiğinde artık sözleşmeye değil yetkisiz kullanıma dayanır. Sonuçlar tecavüz hükümlerine tabidir:
- Tecavüzün ref'i ve men'i. Eser sahibi kullanımın durdurulmasını isteyebilir.
- FSEK 68 bedeli. Eseri izinsiz kullanandan, sözleşme yapılmış olması hâlinde istenebilecek bedelin üç katına kadar bedel istenebilir. Yargıtay'ın onadığı bir kararda, hak zincirini üçüncü kişilerden devraldığını savunan kullanıcı için tam bu sonuca varılmıştır (Yargıtay 11. HD, 17.06.2025, E. 2024/6596, K. 2025/4186).
- Manevi haklar ayrıca korunur. Mali hakkı devretmek, eserde değişiklik yapma yetkisi vermez; FSEK 16 uyarınca eserde değişiklik yapılmasını men etme hakkı eser sahibinde kalır.
Önemli sınır: Hukuk Genel Kurulu, taraflar arasında geçerli bir sözleşme bulunduğunda FSEK 68'in uygulanmayacağını belirtmiştir (Yargıtay HGK, 16.01.2020, E. 2019/474, K. 2020/26). Yani kullanımın sözleşme içinde mi dışında mı kaldığı tespiti, sonuçta hangi tazminat rejiminin uygulanacağını belirler. Sözleşme kapsamında kalan bir kullanım için sözleşmeye aykırılık ve eksik bedel tartışılır; kapsam dışına taşan kullanım için tecavüz hükümleri devreye girer.
Sonradan doğan haklar. Teknolojinin veya mevzuatın değişmesiyle yeni bir mali hak doğduğunda, eski sözleşme bunu kendiliğinden kapsamaz. Yargıtay'ın onadığı bir kararda, eserin yapıldığı tarihte var olmayan bir hakkın devrinin hukuken mümkün olmadığı ve farazi devir sözleşmesinin yasa değişikliğiyle tanınan bağlantılı hakkı içerdiğinin kabul edilemeyeceği saptanmıştır (Yargıtay 11. HD, 17.06.2025, E. 2024/6596, K. 2025/4186). Bu, FSEK 51/1'in "ileride çıkarılacak mevzuatın eser sahibine tanıması muhtemel mali hakların devri veya kayıtlanmasını derpiş eden sözleşmeler batıldır" kuralıyla da uyumludur (FSEK 51).
FSEK 55 Yargıtay kararları
Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 4 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve konularına göre gruplandı; Hukuk Genel Kurulu kararları bulundukları grubun başında yer alır. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.
Karar seçimi hakkında
FSEK 55'i tek başına uygulayan yayımlanmış yargı kararı bulunmadığından, devrin kapsamının nasıl belirlendiğini ortaya koyan kararlar seçildi. Her kararın somut konusu not alanında belirtildi.
Yazılı sözleşme yoksa kapsam nasıl belirlenir
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
FSEK 52'ye uygun yazılı sözleşme yoksa haklar yayım sözleşmesinin ifasının gerektirdiği ölçü ve süreyle geçer; bu, FSEK 56 bağlamında basit ruhsattır
Olay: Yemek tarifleri yazan davacı, tariflerinin kendi kitabı dışında davalı yayınevinin başka kitap serilerinde de kullanıldığını ileri sürerek mali haklarının ihlal edildiğini iddia etmiştir.
Karar: Daire, davaya konu tariflerin FSEK korumasından yararlanan eserler olduğunu; FSEK 52'ye uygun, hakların ayrı ayrı gösterildiği yazılı bir sözleşme bulunmadığını saptamıştır. Bu durumda TBK'nın yayım sözleşmesine ilişkin hükmü uyarınca eser sahibinin haklarının sözleşmenin ifasının gerektirdiği ölçüde ve süreyle yayımcıya geçtiğini; dolayısıyla davacının mali haklarını süre, yer ve muhteva ile sınırlı olarak devrettiğini ve FSEK 56 bağlamında davalıya basit ruhsat verildiğini belirlemiştir. Davalı tarafından mali hakların devrine yönelik daha geniş kapsamlı bir sözleşme ilişkisi gösterilmediğinden, tariflerin başka kitap serilerinde izinsiz kullanılmasını çoğaltma ve yayma haklarının ihlali saymış ve kararı oy birliğiyle onamıştır.
“davacının eserleri üzerindeki mali hakları süre, yer ve muhteva ile sınırlı olarak devrettiği ve 5846 sayılı Kanun'un 56 ncı maddesi bağlamında davalıya basit ruhsat verildiği”
Ne anlama geliyor?
Kapsamı yazmazsanız kanun en dar yorumu seçer: devir yalnız sözleşmenin ifası için gereken ölçüde geçerli sayılır ve basit ruhsat olarak nitelenir.
Not: Kararda FSEK 55'e açıkça atıf yapılmamıştır; karar buraya, yazılı sözleşme bulunmadığında devrin kapsamının nasıl daraltıldığını göstermesi nedeniyle alınmıştır.
Amaçla sınırlı kullanım
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu
Eseri teslim alan, eserden kaynaklanan hakların sahibi olmaz; eseri yalnız sipariş amacı kapsamında kullanabilir ve geçerli sözleşme varsa FSEK 68 uygulanmaz
Olay: Sipariş üzerine geliştirilen bir yazılımın teslimden sonra geliştirilerek ve üçüncü kişilere kullandırılarak sipariş amacının dışına çıkarıldığı ileri sürülmüştür.
Karar: Kurul, FSEK 48 ile 50 arasındaki ayrımı ortaya koymuş; FSEK 10/4 ve 18/2 ile TBK'nın eser sözleşmesine ilişkin hükümleri çerçevesinde eser sipariş sözleşmesini değerlendirmiştir. Eserin teslimiyle nüsha üzerindeki mülkiyetin geçtiğini ancak eserden kaynaklanan hakların eser sahibinde kalmaya devam ettiğini; teslim alanın eseri yalnız sipariş amacı kapsamında kullanabileceğini; şifre ve kaynak kodun teslimi gerekip gerekmediğinin sözleşmeye göre belirleneceğini saptamıştır. Taraflar arasında geçerli bir sözleşme bulunduğunda FSEK 68'in uygulanmayacağını da belirterek kararı oy birliğiyle bozmuştur.
Karardan alıntı (aç)(kapat)
“Eser sipariş sözleşmesi gereğince eserin tamamlanıp teslim edilmesi ile birlikte davalılar, dava konusu bilgisayar programının maliki olarak bilgisayar programını sözleşme kapsamında kullanım hakkına sahip olmuşlardır. Bilgisayar programı üzerindeki mali ve manevi haklar ise davalılara devredilmemiş davacı üzerinde kalmıştır.”
Ne anlama geliyor?
Sözleşmede kapsam yazılmamışsa kullanım, sözleşmenin amacı kadardır. Amacı aşan kullanım sözleşme dışıdır.
Not: Karar FSEK 48/50 ayrımı ve sipariş üzerine esere ilişkindir; buraya, kapsamın sözleşmenin amacıyla sınırlı yorumlandığını göstermesi nedeniyle alınmıştır.
Sadeleştirme bir işlenmedir
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
Sadeleştirilmiş metin işlenme eseri olarak korunur; izinsiz çoğaltılması mali haklara tecavüz oluşturur
Olay: Bir söylevin sadeleştirilmiş metni, sadeleştirmeyi yapanın izni alınmadan VCD ve DVD olarak çoğaltılıp dağıtılmıştır.
Karar: Daire, sadeleştirilmiş metnin FSEK 6 kapsamında işlenme eseri sayıldığını; bu metnin izinsiz olarak VCD ve DVD hâlinde çoğaltılıp yayılmasının mali haklara tecavüz oluşturduğunu belirterek kararı onamıştır.
“sadeleştirilmiş metnin işlenme eseri niteliğinde olduğu”
Ne anlama geliyor?
Sadeleştirme de bir işlenmedir. Bir eserin mali hakkını devralmak onu sadeleştirme yetkisi vermez; bu hakkın sözleşmede ayrıca gösterilmesi gerekir.
Not: Karar işlenme eserinin korunmasına ilişkindir; buraya, FSEK 55'te geçen "sair işlenmeler" kavramının kapsamını göstermesi nedeniyle alınmıştır.
Sonradan doğan hak devre dâhil değildir
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
Eserin yapıldığı tarihte var olmayan bir hakkın devri mümkün değildir; farazi devir sözleşmesi sonradan tanınan hakkı içermez
Olay: Bir kurum, 1995 öncesi çekilmiş bir filmdeki sanatçı görüntülerini reklam filminde kullanmış ve hakları silsile yoluyla devralan üçüncü şahıslardan satın aldığını savunmuştur.
Karar: İlk derece mahkemesi, davacının filmde icracı sanatçı olduğunu ve bu hakkın ilk kez 4110 sayılı Kanunla tanındığını belirlemiştir. FSEK 52 kapsamında yazılı bir izin veya mali hak devri bulunmadığını; eserin yapıldığı tarihte var olmayan bir hakkın devrinin hukuken mümkün olmadığını ve farazi devir sözleşmesinin yasa değişikliğiyle tanınan bağlantılı hakkı içerdiğinin kabul edilemeyeceğini saptamıştır. İzinsiz kullanımı tecavüz sayarak FSEK 68 uyarınca rayiç bedelin üç katı tazminata hükmetmiş; Bölge Adliye Mahkemesi istinafı esastan reddetmiş ve Daire kararı oy birliğiyle onamıştır.
“eserin yapıldığı tarihte var olmayan bir hakkın devrinin de hukuken mümkün olmadığı”
Ne anlama geliyor?
Eski bir sözleşme, sonradan kanunla tanınan hakları kapsamaz. Kapsam, sözleşme tarihindeki hukuki duruma göre belirlenir.
Not: Alıntı, Dairenin uygun bularak onadığı ilk derece mahkemesi gerekçesindendir.
FSEK 55 ile ilgili maddeler
- FSEK m. 6 — İşlenmeler ve derlemeler
- FSEK m. 16 — Eserde değişiklik yapılmasını men etmek
- FSEK m. 48 — Asli iktisap
- FSEK m. 51 — İlerideki faydalanma imkânları
- FSEK m. 52 — Sözleşmelerde şekil
- FSEK m. 53 — Hakkın mevcut olmaması
- FSEK m. 54 — Salahiyetin mevcut olmaması
- FSEK m. 56 — Ruhsat
- FSEK m. 57 — Mülkiyetin intikali
- FSEK m. 68 — Tecavüzün ref'i ve bedel
Uygulamada dikkat edilecekler
Pratik notlar
- 1.Devir sözleşmesinde her mali hakkı ayrı ayrı sayın; "bütün haklar" ifadesi yeterli değildir.
- 2.İşlenme hakkı istiyorsanız tercüme, uyarlama, senaryolaştırma gibi biçimleri tek tek yazın.
- 3.Devrin süresini, coğrafi kapsamını ve kullanım biçimlerini ayrıca belirleyin.
- 4.Dijital kullanım, sesli kitap, film ve dizi uyarlaması gibi biçimleri açıkça sayın.
- 5.Eser sahibi iseniz işlenme hakkını devretmemeyi veya ayrı bedele bağlamayı değerlendirin.
- 6.Yazılı sözleşme yoksa kapsamın sözleşmenin ifası için gereken ölçüde daraltılacağını bilin.
- 7.Sipariş üzerine yaptırdığınız eserlerde kullanım amacını yazılı belirleyin.
- 8.Kapsam dışına taşan kullanımın tecavüz sayılacağını ve FSEK 68 bedeline yol açabileceğini gözetin.
- 9.Sonradan doğan haklar için yeni bir sözleşme yapın; eski sözleşme bunları kapsamaz.
- 10.Mali hak devrinin manevi hakları kapsamadığını, eserde değişiklik için ayrı izin gerektiğini unutmayın.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir uyuşmazlık için hukuki görüş yerine geçmez. Madde metni resmî kaynaktan alınmış, kararlar resmî tam metinleri üzerinden özetlenmiştir.