FSEK Madde 6: İşlenmeler ve Derlemeler

FSEK 6'nın ikinci fıkrası iki şart koyar ve ikisi birlikte aranır:

1. Asıl eser sahibinin haklarına zarar getirmemek. Bu ibare 2001'de 4630 sayılı Kanunla fıkranın başına eklenmiştir. Öncesinde yalnız hususiyet aranıyordu; bugün hukuka aykırı biçimde oluşturulan bir işlenmenin eser koruması tartışmalı hâle gelmiştir.
2. İşleyenin hususiyetini taşımak. Mekanik bir aktarım yeterli değildir. Kanun bunu bir yerde açıkça söyler: 8 numaralı bentte, ilmi bir araştırma ve çalışma mahsulü olmayan alelade transkripsiyonlarla faksimileler işlenme sayılmaz.

Bu şartlar gerçekleşince sonuç açıktır: işlenme kanuna göre eser sayılır ve Hukuk Genel Kurulunun belirttiği gibi işlenme eser ile derleme eseri meydana getiren kişiler de FSEK 8/2 uyarınca eser sahibidir (Yargıtay HGK, 09.11.2021, E. 2018/348, K. 2021/1367).

Ancak eser sahibi olmak, hakları serbestçe kullanmak anlamına gelmez. FSEK 6/1'in ilk cümlesindeki "bu esere nispetle müstakil olmıyan" ibaresi bağımlılığı anlatır ve FSEK 20'nin son fıkrasında karşılığını bulur: bir işlenmenin sahibi, kendisine bu sıfatla tanınan mali hakları, işleme hususunun serbest olduğu hâller dışında ancak asıl eser sahibinin müsaade ettiği nispette kullanabilir. Nitekim FSEK 21 uyarınca bir eserden onu işlemek suretiyle faydalanma hakkı münhasıran eser sahibine aittir.

Bir hak ise işleyene kendiliğinden tanınır: esere ad koyma. Hukuk Genel Kurulu, eser sahiplerinin esere ad koyma hakkına sahip olduğunu, bu kapsamda işlenme eser sahibinin asıl esere ait ad dışında başka bir isim de verebileceğini ve bunun derleme eser için de geçerli olduğunu belirtmiştir. Bu ad FSEK 83 kapsamında iltibasa karşı korunur.

Madde "aşağıda başlıcaları yazılı" diyerek listeyi açık tutar. Bentleri gruplayarak okumak kolaylaştırır:

• Dil ve tür değiştirme (1-2): Tercümeler; roman, hikâye, şiir ve tiyatro piyesi gibi eserlerden birinin bu türlerden başkasına çevrilmesi.
• Mecra değiştirme (3): Musiki, güzel sanatlar, ilim ve edebiyat eserlerinin film hâline sokulması veya filme alınmaya ve radyo-televizyon ile yayıma müsait bir şekle sokulması.
• Musiki düzenlemeleri (4): Musiki aranjman ve tertipleri.
• Güzel sanatlarda şekil değiştirme (5): Güzel sanat eserlerinin bir şekilden diğer şekillere sokulması — örneğin bir karikatürün heykele dönüştürülmesi.
• Toplama ve düzenleme (6-7): Bir eser sahibinin bütün veya aynı cinsten eserlerinin külliyat hâline konulması; belli bir maksada göre ve hususi bir plan dahilinde seçme ve toplama eserler tertibi.
• Bilimsel hazırlık ve açıklama (8-9): Henüz yayımlanmamış bir eserin ilmi araştırma ve çalışma neticesinde yayımlanmaya elverişli hâle getirilmesi; başkasına ait bir eserin izah veya şerhi yahut kısaltılması.
• Dijital işlemeler (10-11): Bir bilgisayar programının uyarlanması, düzenlenmesi veya herhangi bir değişim yapılması; belli bir maksada göre ve hususi bir plan dahilinde verilerin ve materyallerin seçilip derlenmesi sonucu ortaya çıkan veri tabanları.

İki bent özel dikkat ister. 7 numaralı bent, derleme eserlerin kapısıdır: bir şairin yazılarından hazırlanan seçki bu kapsamdadır. Hukuk Genel Kurulunun incelediği olayda, aynı şairin şiir ve nesirlerinden oluşturulan iki kitap "birbirinden farklı düşünce ürünü derleme eserler" niteliğinde görülmüş; ayrıca Osmanlıca kaleme alınan yazıların Latin harfleriyle işlenmesinin de söz konusu olduğu belirtilmiştir (Yargıtay HGK, 09.11.2021, E. 2018/348, K. 2021/1367).

11 numaralı bent ise parantez içi bir sınır taşır: burada sağlanan koruma, veri tabanı içinde bulunan veri ve materyalin korunması için genişletilemez. Yani korunan seçme ve düzenleme emeğidir; verilerin kendisi değil.

Her ikisi de 1995'te 4110 sayılı Kanunla metne girdi ve her ikisinde de koruma iki katmanlı işler.

Bilgisayar programının uyarlanması (6/1-10). Bir programın uyarlanması, düzenlenmesi veya herhangi bir değişim yapılması işlenmedir. Bu nedenle mevcut bir yazılımın müşteriye özel sürümünü hazırlamak, modül eklemek veya başka bir platforma taşımak kural olarak hak sahibinin iznine tabidir. Programın kendisi ise FSEK 2/1-1 kapsamında ilim ve edebiyat eseri olarak korunur; ögelerine temel oluşturan düşünce ve ilkeler ise FSEK 2'nin son fıkrası uyarınca eser sayılmaz.

Veri tabanları (6/1-11 ve Ek m. 8). İki ayrı koruma vardır ve karıştırılmamalıdır:

• Eser koruması (6/1-11): Belli bir maksada göre ve hususi bir plan dahilinde seçme ve derleme yapılmışsa veri tabanı işlenme eser olarak korunur. Süre genel kurala tabidir.
• Yatırım koruması (Ek m. 8): İçeriğin oluşturulmasına, doğrulanmasına veya sunumuna nitelik ve nicelik açısından esaslı bir nispet dahilinde yatırım yapan veri tabanı yapımcısı, içeriğin önemli bir kısmının veya tamamının başka ortama aktarılmasına, dağıtılmasına, satılmasına, kiralanmasına veya topluma iletilmesine izin verme veya yasaklama hakkına sahiptir. Bu koruma aleniyet tarihinden itibaren on beş yıldır ve içerikte esaslı değişiklik yapan yeni bir yatırım, kendi koruma süresine hak kazanır.

Uygulamada veri tabanı iddiası genellikle yalnız gelmez. Bir internet sitesi uyuşmazlığında mahkeme, sitenin veri tabanının eser niteliğinde olduğunu belirlemiş; ayrıca sayfaların tasarımı, resimleri, grafikleri, haberlerin yerleşim düzenleri ve renkleriyle oluşan toplu görünümün özellik arz etmesi ve tasarımı hazırlayanın hususiyetini taşıması nedeniyle çalışmanın ayrıca grafik eser niteliği de taşıdığını kabul etmiştir (Yargıtay 11. HD, 05.02.2018, E. 2016/6829, K. 2018/768).

Talepler hem işleme hakkına hem de işlenmenin kullanımına dayanabilir.

Mali haklar. FSEK 21 uyarınca işleme hakkı münhasıran eser sahibine aittir; izinsiz işleme ve ardından çoğaltma, yayma veya umuma iletim ihlal oluşturur. FSEK 68 uyarınca rayiç bedelin üç katına kadar talep mümkündür. Bir mimari proje uyuşmazlığında mahkeme, mağazalar için uygulanan genel nitelikli projenin işlenmesi niteliğindeki projeyi FSEK 6'nın birinci fıkrası kapsamında işlenme eser saymış; projenin izin alınmadan ve telif bedeli ödenmeden kullanılması nedeniyle rayiç bedelin üç katına hükmetmiştir (Yargıtay 11. HD, 09.11.2020, E. 2020/1850, K. 2020/4837).

Manevi haklar. Bunlar eser sahibine sıkı sıkıya bağlıdır ve devredilemez. Anılan kararda mahkeme, davacı şirketin işleme üzerinde sadece mali hak sahibi olduğunu, eser sahibinin projeyi çizen kişi bulunduğunu ve manevi hakkın devredilemeyeceğini belirterek şirketin manevi tazminat talep hakkı bulunmadığına karar vermiştir. Aynı kararda, eser sahibinin şirketin çalışanı olması ve projenin şirket için çizilmesi nedeniyle mali hakkın şirkette bulunduğu da saptanmıştır (FSEK 18/2).

Kim dava açabilir? Burada sık yapılan bir hata vardır. Bir internet sitesi uyuşmazlığında mahkeme, sitenin davacı ve davalının çalışmalarıyla ayrılmaz bir bütün teşkil etmesi nedeniyle her iki tarafın eserde birlikte ve adi ortaklık çerçevesinde hak sahibi olduğunu; davacının tek başına eser sahibi sıfatını taşımaması nedeniyle FSEK 68'in uygulanamayacağını belirlemiştir. Mahkeme üç kat bedel yerine, kullanım için izin gerektiği ve bedel ödenmesi gerektiği gerekçesiyle rayiç bedelin yarısına hükmetmiştir (Yargıtay 11. HD, 05.02.2018, E. 2016/6829, K. 2018/768).

Son olarak, izinsiz işlemede eserde değişiklik yapılmasını menetme hakkı da gündeme gelir (FSEK 16). Eser sahibi kayıtsız ve şartsız yazılı izin vermiş olsa bile, şeref ve itibarını zedeleyen veya eserin mahiyet ve hususiyetlerini bozan değiştirmeleri menedebilir; bu yetkiden sözleşmeyle vazgeçmek hükümsüzdür.

Üç kavram birbirine yakın durur ama sonuçları farklıdır.

• İşlenme: Asıl eserden yararlanılarak yeni bir ürün oluşturulur ve bu ürün işleyenin hususiyetini taşır. İzin alınmışsa hukuka uygundur ve işleyen kendi katkısı bakımından eser sahibi olur; alınmamışsa ihlaldir.
• Esinlenme: Önceki eserlerde ortaya konulan düşüncelerden yararlanılır ve bu fikirlerden yola çıkılarak yeni eser biçimlendirilir. İzin gerekmez.
• İktibas: Eserin parçaları alıntı yapılarak, belirli ölçülerde kullanılır. FSEK 35'teki şartlara uyulması ve kaynak gösterilmesi hâlinde serbesttir.

Sınırı Yargıtay 11. Hukuk Dairesi net biçimde çizer: telif hukuku düşüncenin kendisini değil, o düşüncenin ifade ediliş şeklini korur; bir düşüncenin ifade edilmiş şeklinin kısmen dahi alınarak başka bir eserde kullanılması hâlinde artık esinlenmeden değil ifadenin kullanılmasından söz edilir (Yargıtay 11. HD, 13.03.2017, E. 2015/13493, K. 2017/1474). Aynı kararda musiki aranjman ve tertiplerinin FSEK 6/1-4 uyarınca işlenme eser kabul edildiği ve bir müzik eserinden bir parçasının dahi alınıp başka bir yerde kullanılmasının hakka tecavüz sayılacağı belirtilmiştir.

Pratik ayrım noktaları şunlardır:

• Fikir mi, ifade mi alındı? Fikir serbesttir; ifadenin somut biçimi korunur.
• Kaynak gösterildi mi? İktibas sınırı içinde kalsa bile kaynak gösterilmemişse kullanım hukuka aykırıdır.
• Yeni üründe işleyenin hususiyeti var mı? Varsa işlenme, yoksa yalnız çoğaltmadır ve işlenme eser koruması doğmaz.

Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 4 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve konularına göre gruplandı; Hukuk Genel Kurulu kararları bulundukları grubun başında yer alır. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.