Kısa cevap · FSEK 57
FSEK 57, telif hukukunun en sık karıştırılan noktasını çözer: eserin cismi ile eser üzerindeki hak ayrı şeylerdir. Birinci fıkra bunu açıkça söyler: asıl veya çoğaltılmış nüshalar üzerindeki mülkiyet hakkının devri, aksi kararlaştırılmış olmadıkça, fikri hakların devrini ihtiva etmez. Yani bir tabloyu, kitabı veya heykeli satın almak onu çoğaltma, yayma veya umuma iletme yetkisi vermez. İkinci fıkra ise bir istisna kurar: bir güzel sanat eseri üzerinde çoğaltma hakkını haiz olan kimseden kalıp ve sair çoğaltma aletlerinin zilyetliğini iktisap eden kimse, aksi kararlaştırılmamışsa çoğaltma hakkını da iktisap etmiş sayılır. Maddenin üçüncü fıkrası 2001 yılında 4630 sayılı Kanun'la yürürlükten kaldırılmıştır.
Bu sayfada neler var? (9 bölüm)
Temel kavramlar
- Nüsha (aslın maliki)
- Eserin somutlaştığı fiziksel eşya ve onun maliki. FSEK 57/1 uyarınca bu malik eserden kaynaklanan hakların sahibi olmaz.
- Fikri hak
- Eser üzerindeki manevi ve mali haklar. Nüshanın mülkiyetinden bağımsızdır.
- Cisim - hak ayrılığı
- Eserin maddi taşıyıcısı ile eser üzerindeki hakkın birbirinden ayrı olması ilkesi.
- Kalıp ve çoğaltma aletleri
- Güzel sanat eserinin seri üretimine yarayan araçlar. Zilyetliklerinin devri FSEK 57/2 karinesini doğurur.
- Zilyetlik
- Bir eşya üzerinde fiilî hâkimiyet. FSEK 57/2 mülkiyet değil zilyetlik devrini esas alır.
- Aslın maliki
- Eserin özgün nüshasına sahip olan kişi. Hukuk Genel Kurulu bu kişinin eserden kaynaklanan hakların sahibi olamayacağını belirtmiştir.
- Umuma arz
- Eserin ilk defa kamuya sunulması. Nüshanın devriyle eser alenileşebilir; bu, hakların devri anlamına gelmez.
- Teşhir (sergileme)
- Eserin sergilenmesi. Yargıtay, nüshayı teslim alanın eseri sergileyebileceğini belirtmiştir.
Bir bakışta FSEK 57
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Temel kural | Nüsha üzerindeki mülkiyetin devri fikri hakların devrini içermez. | FSEK m. 57/1 |
| Nitelik | Hüküm yedektir; taraflar aksini kararlaştırabilir. | FSEK m. 57/1 |
| Aksini kararlaştırma | Fikri hakların da devri için FSEK 52 uyarınca yazılı sözleşme ve hakların ayrı ayrı gösterilmesi gerekir. | FSEK m. 52 |
| İstisna | Çoğaltma hakkı sahibinden kalıp ve çoğaltma aletlerinin zilyetliğini alan, çoğaltma hakkını da kazanmış sayılır. | FSEK m. 57/2 |
| İstisnanın şartı | Zilyetliği devredenin zaten çoğaltma hakkına sahip olması gerekir. | FSEK m. 57/2 |
| Aslın maliki | Eserin somutlaştığı eşyanın malikı eserden kaynaklanan hakların sahibi olamaz; haklar eser sahibinde kalır. | HGK 2020/806 |
| Sergileme | Nüshayı teslim alan eseri sergileyebilir, galeri veya müzayedede teşhir edebilir. | 11. HD 2010/9305 |
| Umuma arz | Bağış, satım veya trampa ile nüshanın devri eserin umuma arzı sonucunu doğurabilir. | 11. HD 2010/9305 |
| Sipariş üzerine eser | Teslimle nüsha mülkiyeti geçer; haklar eser sahibinde kalır ve kullanım amaçla sınırlıdır. | HGK 2020/26 |
| Mülga fıkra | Üçüncü fıkra 21.02.2001 tarihli 4630 sayılı Kanun'un 36. maddesiyle kaldırılmıştır. | 4630 s.K. m. 36 |
FSEK 57 madde metni
Dördüncü Bölüm: Sözleşme ve Tasarruflar · A) Hayatta vaki tasarruflar — VI – Yorum kaideleri: 3. Mülkiyetin intikali
Mülkiyetin intikali — Madde 57
- (1)Eserin cismi ile eser üzerindeki hakkın ayrılığı ilkesi. Yedek hüküm olduğundan taraflar aksini kararlaştırabilir; ancak bunun FSEK 52 uyarınca yazılı olması gerekir.Asıl veya çoğaltılmış nüshalar üzerindeki mülkiyet hakkının devri, aksi kararlaştırılmış olmadıkça, fikri hakların devrini ihtiva etmez.
- (2)Birinci fıkranın istisnası. Kalıbın zilyetliğini devredenin zaten çoğaltma hakkına sahip olması şarttır; yetkisi olmayan kimseden kalıp alan bu karineden yararlanamaz.Bir güzel sanat eseri üzerinde çoğaltma hakkını haiz olan bir kimseden kalıp ve sair çoğaltma aletlerinin zilyedliğini iktisap eden kimse, aksi kararlaştırılmamışsa, çoğaltma hakkını da iktisap etmiş sayılır.
- (3)Fıkra 4630 sayılı Kanun'un 36. maddesiyle yürürlükten kaldırılmıştır.(Mülga: 21/2/2001 - 4630/36 md.)
Kaynak: 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, mevzuat.gov.tr. Fıkra numaraları okumayı kolaylaştırmak için eklenmiştir.
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Kaynak | Değişiklik |
|---|---|---|
| 13.12.1951 | 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (kabul 05.12.1951, RG 13.12.1951, S. 7981) | Madde üç fıkra hâlinde kabul edildi. |
| 21.02.2001 | 4630 sayılı Kanun m. 36 (RG 03.03.2001, S. 24335) | Maddenin üçüncü fıkrası yürürlükten kaldırıldı. Birinci ve ikinci fıkralar 1951'den beri hiç değişmemiştir. |
Tabloyu Satın Alan Onu Basabilir mi?
Telif hukukunda en sık yapılan hata, eserin fiziksel nüshasına sahip olmayı eser üzerindeki hakka sahip olmakla karıştırmaktır. FSEK 57/1 bu karışıklığı tek cümlede giderir: asıl veya çoğaltılmış nüshalar üzerindeki mülkiyet hakkının devri, aksi kararlaştırılmış olmadıkça, fikri hakların devrini ihtiva etmez.
Yani bir tabloyu satın alan kişi:
- Tablonun malikidir. Onu evine asabilir, satabilir, sergileyebilir.
- Tabloyu çoğaltamaz. Baskı, poster, takvim, ürün ambalajı yapamaz; dijital kopyasını yayamaz.
- Eserde değişiklik yapamaz. FSEK 16 uyarınca eserde değişiklik yapılmasını men etme hakkı eser sahibinde kalır.
Hukuk Genel Kurulu bu ilkeyi çok açık biçimde ortaya koymuştur: eserlerin somutlaştığı eşyanın mülkiyetini edinen kişi (aslın maliki), eserden kaynaklanan hakların sahibi olamaz; eserden kaynaklanan tüm haklar eser sahibinde kalmaya devam eder (Yargıtay HGK, 21.10.2020, E. 2017/137, K. 2020/806).
Buna karşılık nüsha malikinin yetkileri de küçümsenmemelidir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, eseri teslim alan kişinin eseri sergileyebileceğini, evine asabileceği gibi bir galeri veya müzayedede satış için teşhir edebileceğini belirtmiştir (Yargıtay 11. HD, 27.09.2010, E. 2009/3278, K. 2010/9305). Aynı kararda, bağış, satım veya trampa yoluyla nüshanın devrinin eserin umuma arzı sonucunu doğurabileceği de saptanmıştır. Bu, eser sahibinin umuma arz hakkını kullanmış sayılması bakımından önemlidir.
Aynı mantık sipariş üzerine yapılan eserlerde de işler. Hukuk Genel Kurulu, eserin teslimiyle nüsha üzerindeki mülkiyetin geçtiğini ancak eserden kaynaklanan hakların eser sahibinde kalmaya devam ettiğini; teslim alanın eseri yalnız sipariş amacı kapsamında kullanabileceğini belirtmiştir (Yargıtay HGK, 16.01.2020, E. 2019/474, K. 2020/26).
Kalıp İstisnası: FSEK 57/2 Nasıl İşler?
İkinci fıkra, birinci fıkranın karşıtını düzenler ve dar bir alanda geçerlidir: bir güzel sanat eseri üzerinde çoğaltma hakkını haiz olan bir kimseden kalıp ve sair çoğaltma aletlerinin zilyetliğini iktisap eden kimse, aksi kararlaştırılmamışsa, çoğaltma hakkını da iktisap etmiş sayılır.
Hükmün uygulanabilmesi için üç şartın bir arada bulunması gerekir:
- Eser bir güzel sanat eseri olmalıdır. Hüküm ilim ve edebiyat, musiki veya sinema eserleri için uygulanmaz.
- Devreden çoğaltma hakkına sahip olmalıdır. Maddenin lafzı "çoğaltma hakkını haiz olan bir kimseden" der. Yetkisiz kişiden kalıp alan bu karineden yararlanamaz; FSEK 54 uyarınca iyi niyetli iktisap dahi korunmaz.
- Kalıp veya çoğaltma aletinin zilyetliği devredilmiş olmalıdır. Hüküm mülkiyet değil zilyetlik devrini esas alır; kalıbı fiilî hâkimiyetine alan kişi karineden yararlanır.
Karine yine yedektir: "aksi kararlaştırılmamışsa" ifadesi tarafların kalıbı çoğaltma hakkı olmaksızın devretmesine imkân tanır. Bu nedenle kalıp, klişe, matris veya döküm aparatı devirlerinde çoğaltma hakkının kapsam dışı bırakıldığının yazılması önemlidir.
Neden böyle bir istisna var? Kalıp, güzel sanat eserinin seri üretiminin fiilî aracıdır; çoğaltma hakkı sahibinin kalıbı elden çıkarması, ekonomik anlamda çoğaltma imkânını da devrettiği yönünde bir irade karinesi yaratır. Kanun bu hayat gerçeğini hükme bağlamıştır.
Sözleşmede Nüsha ve Hak Ayrımı Nasıl Düzenlenir?
FSEK 57 yedek bir hükümdür; ancak aksini kararlaştırmanın yolu serbest değildir. Nüshayla birlikte fikri hakların da devredilmesi isteniyorsa, FSEK 52 uyarınca yazılı bir sözleşme yapılması ve devredilen hakların ayrı ayrı gösterilmesi zorunludur. "Eser ve bütün hakları satılmıştır" biçimindeki bir cümle bu şartı karşılamaya yetmez.
Pratikte ayrılması gereken kalemler şunlardır:
- Nüshanın mülkiyeti. Hangi fiziksel nüsha teslim edilmektedir? Tek nüsha mı, seri üretim nüshası mı?
- Çoğaltma hakkı. Alıcı nüshayı çoğaltabilecek mi? Hangi adet, hangi teknik?
- Yayma ve sergileme. Alıcı eseri hangi mecralarda sergileyebilecek? Ticari teşhir dâhil mi?
- Umuma iletim. Dijital ortamda paylaşım ve internet kullanımı kapsanıyor mu?
- Kalıp ve üretim araçları. Kalıp, klişe veya matris veriliyorsa çoğaltma hakkının da geçtiği mi, geçmediği mi kararlaştırılıyor? FSEK 57/2 karinesi bu noktada belirleyicidir.
- Manevi haklar. Eserde değişiklik yapma, adın belirtilmesi ve umuma arz biçimi konularında eser sahibinin yetkileri saklıdır (FSEK 14-16).
Güzel sanat eserlerinde ek bir noktaya dikkat. FSEK 40/2 ve 40/3, güzel sanat eserlerinin asıllarının sergilenmesi bakımından eser sahibine men edici kayıt koyma imkânı tanır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, bu hükümleri nüshayı teslim alanın teşhir yetkisiyle birlikte değerlendirmiştir (Yargıtay 11. HD, 27.09.2010, E. 2009/3278, K. 2010/9305). Ayrıntı için FSEK 40 şerhine bakabilirsiniz.
Son olarak, güzel sanat eserinin aslının el değiştirmesi hâlinde eser sahibinin satış bedelinden pay isteme hakkı FSEK 45'te düzenlenmiştir. Nüsha mülkiyetinin devri, eser sahibinin bu hakkını ortadan kaldırmaz.
FSEK 57 Yargıtay kararları
Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 3 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve konularına göre gruplandı; Hukuk Genel Kurulu kararları bulundukları grubun başında yer alır. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.
Karar seçimi hakkında
FSEK 57'yi doğrudan uygulayan yayımlanmış yargı kararı bulunmadığından, cisim ile hak ayrılığı ilkesini ortaya koyan kararlar seçildi. Her kararın somut konusu not alanında belirtildi.
Aslın maliki hak sahibi olmaz
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu
Eserin somutlaştığı eşyanın mülkiyetini edinen kişi eserden kaynaklanan hakların sahibi olamaz; tüm haklar eser sahibinde kalır
Olay: Bir sanat parkında sergilenen ve bank biçiminde tasarlanmış güzel sanat eserleri üzerinde değişiklik yapıldığı ve eserlerin eser sahibinin iradesine aykırı kullanıldığı ileri sürülmüştür.
Karar: Kurul, güzel sanat eserlerinde eserin somutlaştığı eşyanın mülkiyetini edinen kişinin (aslın maliki) eserden kaynaklanan hakların sahibi olamayacağını; eserden kaynaklanan tüm hakların eser sahibinde kalmaya devam edeceğini belirlemiştir. FSEK 16/1 uyarınca eserde değişiklik yapılmasını men etme hakkının ve FSEK 17/2 çerçevesinde aslın maliki ile eser sahibi arasındaki ilişkinin kapsamını değerlendirerek kararı oy çokluğuyla vermiştir.
“Bu eserlerin somutlaştığı eşyanın mülkiyetini edinen kişi (aslın maliki), eserden kaynaklanan hakların sahibi olamaz. Eserden kaynaklanan tüm haklar eser sahibinde kalmaya devam eder.”
Ne anlama geliyor?
Eserin özgün nüshasını satın almak hak sahibi olmak değildir. Malik eseri bulundurabilir ama eser üzerindeki haklar eser sahibinde kalır.
Not: Karar FSEK 16 ve 17 çerçevesinde manevi haklara ilişkindir; buraya, FSEK 57/1'deki cisim-hak ayrılığı ilkesini en açık biçimde ifade etmesi nedeniyle alınmıştır. Karar oy çokluğuyla verilmiş olup karşı oy görüşleri buraya alınmamıştır.
Nüsha malikinin yetkileri
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
Eseri teslim alan kişi eseri sergileyebilir, evine asabileceği gibi galeri veya müzayedede satış için teşhir edebilir; nüshanın devri umuma arz sonucunu doğurabilir
Olay: Bir güzel sanat eseri, eser sahibi tarafından devredildikten sonra galeri ve müzayede ortamında sergilenmiş; eser sahibi bu kullanımın haklarına aykırı olduğunu ileri sürmüştür.
Karar: Daire, bağış, satım veya trampa yoluyla yapılan devirle eserin umuma arz edilmiş sayılabileceğini; eseri teslim alan kişinin eseri sergileyebileceğini, evine asabileceği gibi bir galeri veya müzayedede satış için teşhir edebileceğini belirtmiştir. Güzel sanat eserlerinin asıllarının sergilenmesi bakımından FSEK 40'ın ikinci ve üçüncü fıkralarındaki men edici kayıt imkânını da değerlendirerek kararı bozmuştur.
“Eseri teslim alan kişi bu eseri sergileyebilir, evine aşabileceği gibi bir galeri veya müzayede de satış için teşhir edebilir”
Ne anlama geliyor?
Nüsha maliki eseri bulundurma ve sergileme bakımından geniş yetkilere sahiptir; buna karşılık çoğaltma ve yayma gibi mali haklar eser sahibinde kalır.
Not: Alıntıdaki yazım kararın resmî metnindeki hâliyle aktarılmıştır. Karar FSEK 40 kapsamında sergileme ve umuma arza ilişkindir; buraya, nüsha malikinin yetkilerinin sınırını göstermesi nedeniyle alınmıştır.
Teslim mülkiyeti geçirir, hakkı geçirmez
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu
Eserin teslimiyle nüsha üzerindeki mülkiyet geçse de eserden kaynaklanan haklar eser sahibinde kalır; kullanım sipariş amacıyla sınırlıdır
Olay: Sipariş üzerine geliştirilen bir yazılımın teslimden sonra geliştirilerek ve üçüncü kişilere kullandırılarak sipariş amacının dışına çıkarıldığı ileri sürülmüştür.
Karar: Kurul, FSEK 48 ile 50 arasındaki ayrımı ortaya koymuş; FSEK 10/4 ve 18/2 ile TBK'nın eser sözleşmesine ilişkin hükümleri çerçevesinde eser sipariş sözleşmesini değerlendirmiştir. Eserin teslimiyle nüsha üzerindeki mülkiyetin geçtiğini ancak eserden kaynaklanan hakların eser sahibinde kalmaya devam ettiğini; teslim alanın eseri yalnız sipariş amacı kapsamında kullanabileceğini, şifre ve kaynak kodun teslimi gerekip gerekmediğinin sözleşmeye göre belirleneceğini saptamıştır. Taraflar arasında geçerli bir sözleşme bulunduğunda FSEK 68'in uygulanmayacağını da belirterek kararı oy birliğiyle bozmuştur.
Karardan alıntı (aç)(kapat)
“Eser sipariş sözleşmesi gereğince eserin tamamlanıp teslim edilmesi ile birlikte davalılar, dava konusu bilgisayar programının maliki olarak bilgisayar programını sözleşme kapsamında kullanım hakkına sahip olmuşlardır. Bilgisayar programı üzerindeki mali ve manevi haklar ise davalılara devredilmemiş davacı üzerinde kalmıştır.”
Ne anlama geliyor?
Sipariş ettiğiniz eseri teslim almak onun haklarını da almak değildir. Hakların devri için ayrı ve yazılı bir düzenleme gerekir.
Not: Karar FSEK 48/50 ayrımı ve sipariş üzerine esere ilişkindir; buraya, teslimin mülkiyeti geçirip hakkı geçirmediğini göstermesi nedeniyle alınmıştır.
FSEK 57 ile ilgili maddeler
- FSEK m. 14 — Umuma arz hakkı
- FSEK m. 16 — Eserde değişiklik yapılmasını men etmek
- FSEK m. 17 — Eser sahibinin zilyed ve malike karşı hakları
- FSEK m. 40 — Güzel sanat eserlerinin sergilenmesi
- FSEK m. 45 — Güzel sanat eserlerinin satış bedelinden pay verilmesi
- FSEK m. 48 — Asli iktisap
- FSEK m. 52 — Sözleşmelerde şekil
- FSEK m. 54 — Salahiyetin mevcut olmaması
- FSEK m. 55 — Şümul
- FSEK m. 56 — Ruhsat
Uygulamada dikkat edilecekler
Pratik notlar
- 1.Eser satın alırken nüsha mülkiyeti ile fikri hakların ayrı olduğunu bilin.
- 2.Fikri hakları da istiyorsanız yazılı sözleşmede her hakkı ayrı ayrı gösterin.
- 3.Tabloyu, heykeli veya kitabı satın almanın çoğaltma yetkisi vermediğini gözetin.
- 4.Nüshayı satın alsanız da eserde değişiklik yapamayacağınızı unutmayın.
- 5.Kalıp, klişe veya matris devrederken çoğaltma hakkının kapsama girip girmediğini yazın.
- 6.Kalıbı devralırken devredenin gerçekten çoğaltma hakkına sahip olduğunu belgeleyin.
- 7.FSEK 57/2 karinesinin yalnız güzel sanat eserleri için geçerli olduğunu gözetin.
- 8.Nüshayı teslim alanın sergileme yetkisi ile hak sahibinin mali haklarını karıştırmayın.
- 9.Güzel sanat eseri sergilenmesinde FSEK 40'taki men edici kayıt imkânını değerlendirin.
- 10.Sipariş üzerine yapılan eserlerde kullanım amacını, kaynak kod ve şifre teslimini sözleşmeye yazın.
- 11.Güzel sanat eserinin aslının el değiştirmesinde eser sahibinin FSEK 45 kapsamındaki pay hakkını gözetin.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir uyuşmazlık için hukuki görüş yerine geçmez. Madde metni resmî kaynaktan alınmış, kararlar resmî tam metinleri üzerinden özetlenmiştir.