FSEK Madde 16: Eserde Değişiklik Yapılmasını Menetmek

FSEK 16/1 üç eylemi yasaklar: kısaltmalar, eklemeler ve başka değiştirmeler. Yasağın konusu da ikilidir: hüküm yalnız eserde değil eser sahibinin adında yapılacak değişiklikleri de kapsar. Adın kısaltılması veya yanlış yazılması da bu maddeye aykırılık oluşturur.

Hak manevi niteliktedir; eser sahibine sıkı sıkıya bağlıdır ve devredilemez. Bu nedenle mali hakları devralan taraf eserde serbestçe değişiklik yapamaz; izin ayrıca alınmalıdır.

Uygulamada ihlal genellikle tek başına gelmez. Bir taksi durağı tasarımı uyuşmazlığında ilk derece mahkemesi, davalının usule uygun yazılı bir sözleşme olmaksızın ve tasarımda bir takım değişiklikler de yapmak suretiyle kullanmasının; çoğaltma hakkı yanında adın belirtilmesi, umuma arz ve eserde değişiklik yapılmasını menetmek haklarını ihlal ettiğini belirlemiş ve FSEK 68 uyarınca üç kat tazminat ile manevi tazminata hükmetmiştir. Karar istinaf ve temyizden geçerek kesinleşmiştir (Yargıtay 11. HD, 01.11.2023, E. 2022/2563, K. 2023/6359).

Eserin bir bölümünün çıkarılması da değişiklik sayılabilir. Bir tanıtım filmi uyuşmazlığında mahkeme, davacının eseri olan filmin son bölümünden bir iki plan atılarak kullanılmasını FSEK 21 çerçevesinde ihlal kabul etmiş; karar onanmıştır (Yargıtay 11. HD, 23.01.2025, E. 2023/6906, K. 2025/365).

Bir ayrım önemlidir: FSEK 16 eserin bütünlüğünü korur, FSEK 21 ise işleme hakkını. Bir eseri değiştirerek kullanmak çoğu zaman her ikisini birden ihlal eder; bu nedenle talepler ayrı ayrı kurulmalıdır.

Gerekmez. FSEK 16/2, kanunun veya eser sahibinin izniyle bir eseri işleyen, umuma arz eden, çoğaltan, yayımlayan, temsil eden veya başka bir suretle yayan kimsenin; işleme, çoğaltma, temsil veya yayım tekniği icabı zaruri görülen değiştirmeleri eser sahibinin hususi bir izni olmaksızın da yapabileceğini belirtir.

İstisnanın sınırı içtihatla netleşmiştir. Bir mimari proje uyuşmazlığında Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, belediyenin emsal değişikliğine gitmesi ve emsalin düşürülmesi nedeniyle tadilat projesi yapılmasının zorunlu olduğu bir olayda şu ölçütü koymuştur (Yargıtay 11. HD, 27.11.2023, E. 2022/6913, K. 2023/6837):

• Kural: FSEK 16/2 gereğince zorunlu değişiklik için eser sahibinin iznine gerek bulunmamaktadır.
• Ölçüt: Bu durumda yapılan değişikliğin FSEK 16/2 kapsamında gerekli zorunlu değişiklik olması önem arz eder.
• Sonuç: Şayet yapılan değişiklik zorunluluk sınırlarını aşan bir değişiklik ise eser sahibinin eserden doğan haklarının ihlal edildiğinin kabul edilmesi gerekir.

Somut olayda mahkemece alınan bilirkişi raporlarına göre yapılan değişikliklerin teknik zorunluluk sayılamayacağı ve değişikliklerin oransal olarak yarıdan çok bölümünün zorunluluk sınırı dışında olduğu belirlenmiştir. Daire, zorunlu değişiklik sınırlarını aşan bir değişiklik bulunduğu hâlde davacının maddi tazminat isteminin reddedilmesini doğru bulmamış ve kararı davacılar yararına bozmuştur.

Aynı dosyada ilk derece mahkemesi, zaruret kapsamı dışında kalan değişikliklerin eserin bütünlüğünü bozan ve estetik görünümü değiştiren nitelikte olması karşısında bu eylemin umuma arz salahiyeti ve adın belirtilmesi salahiyetinin ihlali anlamına geleceğini ve mimar yönünden manevi tazminat şartlarının oluştuğunu belirlemiştir.

Pratik ders: zorunluluk savunmasına dayanan taraf, değişikliğin teknik olarak kaçınılmaz olduğunu ve zorunluluk ölçüsünde kaldığını bilirkişi incelemesiyle ortaya koymalıdır. "Bir miktar zorunluluk vardı" demek yeterli değildir; oransal değerlendirme yapılır.

Belirli bir şartla evet. FSEK 16/3, manevi hakların en güçlü korumalarından birini getirir: eser sahibi kayıtsız ve şartsız olarak yazılı izin vermiş olsa bile şeref ve itibarını zedeleyen veya eserin mahiyet ve hususiyetlerini bozan her türlü değiştirmeyi menedebilir.

Fıkra iki ayrı ölçüt sunar ve biri yeterlidir:

1. Şeref ve itibarı zedeleme: Değişikliğin eser sahibinin kişisel saygınlığına zarar vermesi.
2. Mahiyet ve hususiyeti bozma: Değişikliğin eserin niteliğini ve kendine özgü yönlerini bozması. Bu ikinci ölçüt daha nesneldir ve eserin kendisine bakar.

Fıkranın ikinci cümlesi korumayı tamamlar: "Menetme yetkisinden bu hususta sözleşme yapılmış olsa bile vazgeçmek hükümsüzdür." Sözleşmeye konulan "eserde istediğim değişikliği yapabilirim, eser sahibi itiraz etmeyecektir" türünden bir kayıt geçersizdir.

Aynı yapı FSEK 14/3'te umuma arz bakımından da kurulmuştur; ancak bir fark vardır: FSEK 14/3'ün son cümlesi diğer tarafın tazminat hakkını açıkça saklı tutarken FSEK 16/3'te böyle bir cümle yer almaz. Ayrıntı için FSEK 14 şerhine bakabilirsiniz.

Bu nedenle uygulamada sıralama şöyle kurulur: önce FSEK 16/2'deki zorunluluk istisnasının işleyip işlemediğine bakılır; işliyorsa değişiklik hukuka uygundur. İşlemiyorsa FSEK 16/1 uyarınca izin aranır. İzin varsa bile FSEK 16/3'teki iki ölçütten biri gerçekleşmişse eser sahibi değişikliği menedebilir.

Değişiklik yasağının en ağır hâli eserin bütünüyle ortadan kalkmasıdır. Burada FSEK 16 ile FSEK 17 birlikte işler ve Hukuk Genel Kurulu bu alanda kapsamlı bir ölçüt geliştirmiştir (Yargıtay HGK, 21.10.2020, E. 2017/137, K. 2020/806).

Kurulun kurduğu çerçeve şöyledir:

• Mülkiyet hak vermez. Aslın maliki eserin somutlaştığı eşyanın mülkiyetini kazansa da eser sahibinin haklarını elde etmez.
• Riayet yükümlülüğü. Aslın maliki ve zilyedi eseri kullanırken eser sahibinin haklarına riayet etmelidir; eseri bozamaz, değiştiremez ve yok edemez.
• Kullanım tarzı. Eseri kullanma şekli, teşhir yeri ve biçimi yahut satışa çıkarılma tarzı eser sahibinin şeref ve itibarını zedeleyemez.
• Koruma yükümlülüğü. Malik ve zilyet, eseri korumak için gerekli tedbirleri almak ve objektif özen yükümlülüğünü yerine getirmek zorundadır.

Somut olayda bir sanat parkı projesi kapsamında sergilenen ahşap oyma bank, kimliği belirsiz kişilerce tahrip edilmiş ve gece vakti çalınmıştı. Kurul, eserin tek ve özgün bir eser niteliğinde olduğunu, yalnız mülkiyetinin belediyeye devredildiğini, eser üzerindeki hakların eser sahibinde kaldığını saptamıştır. Umuma açık bir parkta sergilenen ahşap bir bankın doğa olayları ve olağan kullanım karşısında zamanla yıpranacağını kabul etmekle birlikte, malikin kötü niyetli üçüncü kişilerden eseri koruyacak ve zarar vermesini engelleyecek gerekli tedbirleri alması gerektiğini belirtmiştir.

İspat yükü bakımından Kurulun getirdiği kural önemlidir: aslın maliki ve zilyedi, eseri korumak için gerekli olan objektif özen yükümlülüğünü yerine getirdikleri hâlde tahrip ve çalınmayı önleyemediklerini ispatlamak zorundadır; aksi hâlde eser sahibinin FSEK 16 ve 17'de düzenlenen manevi haklarını ihlal etmiş olurlar ve maddi ile manevi tazminatla sorumlu tutulurlar. Kurul, parkta yalnız gündüz saatlerinde görevli bulunduğunu ve kamera sisteminin olaydan sonra kurulduğunu saptayarak direnme kararını bozmuştur.

Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 4 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve konularına göre gruplandı; Hukuk Genel Kurulu kararları bulundukları grubun başında yer alır. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.