Kısa cevap · TMK 10
TMK 10, fiil ehliyetinin kim için bulunduğunu üç şarta bağlar: ayırt etme gücüne sahip ve kısıtlı olmayan her ergin kişinin fiil ehliyeti vardır. Bu üç şart birlikte aranır; biri eksikse kişi tam ehliyetli değildir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu maddeyi, kanun koyucunun fiil ehliyetinin başlıca koşulu olarak ayırt etme gücü ile ergin olmayı kabul ettiği hüküm olarak konumlandırmaktadır. Şartların üçü de farklı yollarla doğar veya ortadan kalkar: ayırt etme gücü fiilî bir durumdur ve her işlem için ayrıca değerlendirilir; erginlik on sekiz yaşın doldurulması, evlenme veya mahkeme kararıyla kazanılır; kısıtlılık ise mahkeme kararıyla doğar. Bu maddeyi karşılayan kişiye tam ehliyetli denir ve işlemlerini tek başına yapar.
Bu sayfada neler var? (9 bölüm)
Temel kavramlar
- Tam ehliyetli
- TMK 10'daki üç şartı birlikte taşıyan kişi. İşlemlerini tek başına yapar.
- Ayırt etme gücü
- Akla uygun biçimde davranma yeteneği. TMK 13'te tanımlanmıştır ve fiilî bir durumdur.
- Erginlik
- On sekiz yaşın doldurulmasıyla başlar; evlenme kişiyi ergin kılar. Mahkeme kararıyla da kazanılabilir.
- Kısıtlılık
- Mahkeme kararıyla kişinin fiil ehliyetinin sınırlanması. Vesayet hükümlerine göre doğar.
- Ergin kılınma
- On beş yaşını dolduran küçüğün, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınması.
- Sınırlı ehliyetsiz
- Ayırt etme gücüne sahip ancak ergin olmayan veya kısıtlı olan kişi. İşlemleri yasal temsilcinin rızasına bağlıdır.
- Tam ehliyetsiz
- Ayırt etme gücü bulunmayan kişi. Fiilleri kural olarak hukuki sonuç doğurmaz.
- Sınırlı ehliyetli
- Öğretide, kendisine yasal danışman atanan kişi gibi ehliyeti belirli işlemler bakımından sınırlanmış kişiler için kullanılan kategori.
- Vesayet
- Kısıtlananların ve velayet altında bulunmayan küçüklerin korunması için kurulan hukuki düzen.
- Yasal danışman
- TMK 429: kısıtlanması için yeterli sebep bulunmamakla beraber korunması bakımından fiil ehliyetinin sınırlanması gerekli görülen ergin kişiye, dava açma, taşınmaz alım-satımı, kefil olma gibi dokuz işte görüşü alınmak üzere atanan kişi.
Bir bakışta TMK 10
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Temel kural | Ayırt etme gücüne sahip ve kısıtlı olmayan her ergin kişinin fiil ehliyeti vardır. | TMK m. 10 |
| Birinci şart | Ayırt etme gücüne sahip olmak. | TMK m. 10; m. 13 |
| İkinci şart | Ergin olmak. | TMK m. 10; m. 11 |
| Üçüncü şart | Kısıtlı olmamak. | TMK m. 10 |
| Şartların birlikteliği | Üç şart birlikte aranır; biri eksikse kişi tam ehliyetli değildir. | TMK m. 10 |
| Yargıtay'ın konumlandırması | Kanun koyucu, fiil ehliyetinin başlıca koşulu olarak ayırt etme gücü ile ergin olmayı kabul etmiştir. | HGK 2025/369 |
| Erginliğin kazanılması | On sekiz yaşın doldurulması, evlenme veya mahkeme kararıyla ergin kılınma. | TMK m. 11; m. 12 |
| Kısıtlılığın doğuşu | Kısıtlama mahkeme kararıyla gerçekleşir; kendiliğinden doğmaz. | TMK m. 10; vesayet hükümleri |
| Ayırt etme gücünün niteliği | Fiilî bir durumdur; mahkeme kararına bağlı değildir ve her işlem bakımından ayrıca değerlendirilir. | TMK m. 13; HGK 2025/369 |
| Sonuç: tam ehliyetli | Üç şartı taşıyan kişi işlemlerini tek başına yapar; yasal temsilcinin rızası gerekmez. | TMK m. 9; m. 10 |
| Şart eksikse | Ayırt etme gücü yoksa tam ehliyetsizlik; ayırt etme gücü varken erginlik veya kısıtlı olmama şartı yoksa sınırlı ehliyetsizlik doğar. | TMK m. 14; m. 15; m. 16 |
| Değişiklik | Madde 2001'den bu yana değiştirilmemiştir. | 4721 s.K. (ilk metin) |
TMK 10 madde metni
Birinci Kitap: Kişiler Hukuku › Birinci Kısım: Gerçek Kişiler · A. Kişilik — II. Fiil ehliyeti — 2. Şartları — a. Genel olarak
Fiil ehliyetinin şartları: genel olarak — Madde 10
- Üç şart birlikte aranır. Cümlenin kuruluşu önemlidir: ehliyet kural, eksiklik istisnadır. Bu nedenle ehliyetsizliği ileri süren taraf onu ortaya koymalıdır.Ayırt etme gücüne sahip ve kısıtlı olmayan her ergin kişinin fiil ehliyeti vardır.
Kaynak: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, mevzuat.gov.tr.
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Kaynak | Değişiklik |
|---|---|---|
| 22.11.2001 | 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (RG 08.12.2001, S. 24607; yürürlük: 01.01.2002) | Madde, kanunun ilk metninde "A. Kişilik — II. Fiil ehliyeti — 2. Şartları — a. Genel olarak" başlığı altında yer aldı ve bugüne kadar hiç değiştirilmedi. Mülga 743 sayılı Kanun döneminde ehliyet için "mümeyyiz ve reşit olmak ve mahcur bulunmamak" ifadeleri kullanılıyordu; 4721 sayılı Kanun bunları ayırt etme gücü, ergin ve kısıtlı terimleriyle karşıladı. |
Üç Şart ve Birbirinden Farkları
Madde tek cümledir ama üç ayrı şart içerir ve bu şartlar farklı niteliktedir. Bir dosyada hangisinin tartışıldığını doğru saptamak, hangi delilin toplanacağını da belirler.
| Şart | Niteliği | Nasıl doğar / kalkar | Nasıl ispatlanır |
|---|---|---|---|
| Ayırt etme gücü | Fiilî durum | Kendiliğinden; hastalık, sarhoşluk vb. ile kalkar | Sağlık raporu, tanık, olayın koşulları |
| Erginlik | Hukuki durum | 18 yaş, evlenme veya mahkeme kararı | Nüfus kaydı, evlenme kaydı, mahkeme kararı |
| Kısıtlı olmamak | Hukuki durum | Kısıtlama mahkeme kararıyla doğar | Vesayet kaydı, mahkeme kararı |
En kritik fark: ayırt etme gücü karar gerektirmez. Erginlik ve kısıtlılık hukuki durumlardır; resmî kayıtlardan görülür. Ayırt etme gücü ise fiilî bir durumdur: hakkında hiçbir mahkeme kararı bulunmayan bir kişi de, işlem anında ayırt etme gücünden yoksunsa tam ehliyetsiz sayılır. Bu nedenle uygulamada en çok tartışılan şart budur (TMK 13).
Yargıtay'ın konumlandırması. Hukuk Genel Kurulu, TMK 9'un hak elde etmeyi ve borç altına girmeyi fiil ehliyetine bağladığını belirttikten sonra maddeyi şöyle tanıtır: kanun koyucu "10. maddesinde de, fiil ehliyetinin başlıca koşulu olarak ayırt etme gücü ile ergin (reşit) olmayı kabul ederek" bu hükmü getirmiştir (Yargıtay HGK, 18.06.2025, E. 2024/625, K. 2025/369).
Cümlenin kuruluşu ispat yükünü belirler. Madde, "şu şartlar varsa ehliyet doğar" demez; "kısıtlı olmayan her ergin kişinin fiil ehliyeti vardır" der. Yani ehliyet kural, eksiklik istisnadır. Aynı yaklaşım TMK 13'te de görülür: ölçüt olumsuz kurulmuştur. Sonuç: ehliyetsizliği ileri süren taraf onu ortaya koymalıdır (TMK 6).
Hangi Şart Eksikse Ne Olur?
Şartların hangisinin eksik olduğu, kişinin hukuki durumunu tümüyle değiştirir. Bu nedenle "ehliyeti yok" demek yeterli değildir; hangi anlamda yok olduğu belirtilmelidir.
1. Ayırt etme gücü yoksa: tam ehliyetsizlik. Kişi kaç yaşında olursa olsun, kısıtlı olmasa bile fiil ehliyeti yoktur. TMK 15 uyarınca kanunda gösterilen ayrık durumlar saklı kalmak üzere, ayırt etme gücü bulunmayan kimsenin fiilleri hukuki sonuç doğurmaz. Yargıtay bu durumu mutlak ehliyetsizlik hâli olarak nitelendirir ve işlemlerin butlan ile malul olduğunu belirtir (TMK 15).
2. Ayırt etme gücü var ama ergin değilse: sınırlı ehliyetsizlik. Ayırt etme gücüne sahip küçük, yasal temsilcisinin rızasıyla işlem yapabilir. TMK 16 uyarınca rıza olmadıkça kendi işlemleriyle borç altına giremez; buna karşılık karşılıksız kazanmada ve kişiye sıkı sıkıya bağlı hakları kullanmada rıza gerekmez (TMK 16).
3. Ayırt etme gücü var ama kısıtlıysa: sınırlı ehliyetsizlik. Kısıtlanan ergin kişi de aynı rejime tabidir: işlemleri kural olarak yasal temsilcisinin rızasına bağlıdır. Kısıtlama mahkeme kararıyla doğar; kendiliğinden ortaya çıkmaz.
Ara kategori: ehliyetin belirli işlemler bakımından sınırlanması. Vesayet hukukunda, kişinin ehliyetini tümden kaldırmayan hafif tedbirler de vardır. TMK 429 uyarınca kısıtlanması için yeterli sebep bulunmamakla beraber korunması bakımından fiil ehliyetinin sınırlanması gerekli görülen ergin bir kişiye, maddede sayılan dokuz işte görüşü alınmak üzere bir yasal danışman atanır. Bu işler arasında dava açma ve sulh olma, taşınmazların alımı, satımı, rehnedilmesi, ödünç verme ve alma, bağışlama ve kefil olma bulunur. Aynı koşullar altında kişinin malvarlığını yönetme yetkisi, gelirlerinde dilediği gibi tasarruf hakkı saklı kalmak üzere kaldırılabilir. Bu hâlde kişi ergin ve ayırt etme gücüne sahip olmayı sürdürür; öğretide bu kişiler sınırlı ehliyetli olarak adlandırılır ve tam ehliyetsizlerden ayrılır (TMK 429).
Pratik sonuç: hangi delil?
- Erginlik tartışması varsa: nüfus kaydı, evlenme kaydı, ergin kılınma kararı.
- Kısıtlılık tartışması varsa: vesayet dosyası, kısıtlama kararı, kararın kesinleşme tarihi ve ilanı.
- Ayırt etme gücü tartışması varsa: işlem tarihine en yakın tıbbi kayıtlar, sağlık kurulu raporu, tanık beyanları ve işlemin koşulları.
Ehliyet Somut İşleme ve Ana Göre Değerlendirilir
TMK 10 soyut bir statü tanımlar gibi görünür; ancak uygulamada somut işlem ve somut an esas alınır.
İşlem anı esastır. Yargıtay'ın incelediği bir olayda kredi sözleşmesini imzalayan kişi hakkında sözleşmeden sonra vesayet kararı verilmiş, sağlık kurulu raporu da sonradan alınmıştı. Özel Daire, bu belgelerin sözleşmenin imzalandığı tarihte hukuki işlem ehliyeti olup olmadığına dair tespitler içermediği gerekçesiyle Adli Tıp Kurumundan rapor alınmasını istemişti. Hukuk Genel Kurulu ise dosyadaki raporlardan kişinin sözleşme tarihinde ayırt etme kabiliyetini yitirmiş olduğu sonucuna varmış ve yeniden rapor alınmasının sonucu etkilemeyeceğini belirtmiştir (Yargıtay HGK, 18.06.2025, E. 2024/625, K. 2025/369).
İşlemin niteliği de etkiler. Ayırt etme gücü, işlemin karmaşıklığına göre değerlendirilir. Basit bir alışveriş için yeterli olan kavrayış düzeyi, kredi veya taşınmaz devri gibi sonuçları ağır bir işlem için yeterli olmayabilir. Anılan olayda ilk derece mahkemesinin direnme gerekçesinde, kişinin "kredi kullandırıldığı anda kredi sözleşmesinin hükümlerini anlayıp yorumlayacak kapasitede olup olmadığı"nın değerlendirilmediği vurgulanmıştır.
Kısıtlama kararının etkisi ileriye dönüktür. Kısıtlama mahkeme kararıyla doğduğundan, karar öncesindeki işlemler kısıtlılık nedeniyle sakat sayılmaz. Bu işlemler ancak ayırt etme gücünün yokluğu ileri sürülerek tartışılabilir. Bu ayrım dilekçede doğru kurulmalıdır: dayanak kısıtlılık değil ayırt etme gücünün bulunmamasıdır.
Karşı tarafın özeni. Ehliyet tartışmasında yalnız işlem yapanın durumu değil, karşı tarafın gösterdiği özen de gündeme gelir. Anılan olayda kredi verenin, ileri yaşta ve okuma yazma bilmeyen, sözleşmeye parmak basan kişiden hiç sağlık raporu almamış olması ilk derece mahkemesinin gerekçesinde yer almıştır. İyiniyet ve beklenen özen bakımından TMK 3 sayfasına bakabilirsiniz.
TMK 10 Yargıtay kararları
Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 1 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve konularına göre gruplandı; Hukuk Genel Kurulu kararları bulundukları grubun başında yer alır. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.
Karar seçimi hakkında
TMK 10, ehliyet bloğunun ölçüt hükmü olduğundan kararlarda TMK 9, 13, 14 ve 15 ile birlikte anılır. Bu sayfaya, maddeyi doğrudan konumlandıran ve işlem anına göre değerlendirme ölçütünü uygulayan karar seçilmiştir. Karar oy birliğiyle alınmıştır. Kararda atıf yapılan eski Hukuk Genel Kurulu kararları, anılan kararın kendi metnindeki künyelerle aktarılmıştır.
Fiil ehliyetinin şartları ve işlem anı
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu
Kanun koyucu fiil ehliyetinin başlıca koşulu olarak ayırt etme gücü ile ergin olmayı kabul etmiştir; ehliyet işlemin yapıldığı ana göre değerlendirilir
Olay: İleri yaşta, okuma yazma bilmeyen ve sözleşmeye parmak basan bir kişi adına banka şubesinde tüketici kredisi kullandırılmış; kredi maaşından kesilmeye başlayınca yakınları durumdan haberdar olmuş ve açılan vesayet davasında oğlu vasi atanmıştır. Vasi, kredi sözleşmesinin iptali ile maaş kesintilerinin iadesini istemiştir. İlk derece mahkemesi, sözleşme sırasında akli dengenin yerinde olmadığı ve hiç sağlık raporu alınmadığı gerekçesiyle borçlu olunmadığının tespitine karar vermiş; Özel Daire, sözleşme tarihindeki ehliyet yönünden Adli Tıp Kurumu raporu alınması gerektiği gerekçesiyle kararı bozmuş, mahkeme direnmiştir.
Karar: Kurul, TMK 9'un hak elde etmeyi ve borç altına girmeyi fiil ehliyetine bağladığını belirttikten sonra, kanun koyucunun TMK 10'da fiil ehliyetinin başlıca koşulu olarak ayırt etme gücü ile ergin olmayı kabul ettiğini saptamıştır. TMK 13'teki ayırt etme gücü tanımını ve gücü ortadan kaldıran sebepleri aktarmış; TMK 14 ile 15'i birlikte değerlendirerek ayırt etme gücü bulunmayan kimsenin fiillerinin hukuki sonuç doğurmayacağını, işlemlerin butlan ile malul olduğunu ve bunun mutlak ehliyetsizlik hâli olarak nitelendirilebileceğini belirtmiştir. Somut olayda sözleşmeden sonra vesayet altına alınmış olsa da dosyaya giren raporlardan kişinin sözleşme tarihinde ayırt etme kabiliyetini yitirmiş olduğu ve fiil ehliyetine sahip olmadığı sonucuna varmış; yeniden rapor alınmasının sonucu etkilemeyeceğini saptayarak direnme kararını uygun bulmuştur.
“10. maddesinde de, fiil ehliyetinin başlıca koşulu olarak ayırt etme gücü ile ergin (reşit) olmayı kabul ederek "Ayırt etme gücüne sahip ve kısıtlı olmayan her ergin kişinin fiil ehliyeti vardır." hükmünü getirmiştir.”
Ne anlama geliyor?
Üç şarttan biri eksikse kişi tam ehliyetli değildir; ancak hangi şartın eksik olduğu sonucu ve toplanacak delili değiştirir.
Not: Karar OY BİRLİĞİYLE alınmıştır. Kararda aynı ilkelerin Hukuk Genel Kurulunun 18.07.2007 tarihli ve E. 2007/1-583, K. 2007/556; 17.02.2010 tarihli ve E. 2010/19-97, K. 2010/83; 16.01.2013 tarihli ve E. 2012/3-655, K. 2013/63 ile 30.04.2013 tarihli ve E. 2013/13-749, K. 2014/551 sayılı kararlarında da yer aldığı belirtilmiştir.
TMK 10 ile ilgili maddeler
- TMK m. 8 — Hak ehliyeti
- TMK m. 9 — Fiil ehliyeti: kapsamı
- TMK m. 11 — Erginlik
- TMK m. 12 — Ergin kılınma
- TMK m. 13 — Ayırt etme gücü
- TMK m. 14 — Fiil ehliyetsizliği: genel olarak
- TMK m. 15 — Ayırt etme gücünün bulunmaması
- TMK m. 16 — Ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar
- TMK m. 3 — İyiniyet
- TMK m. 6 — İspat yükü
- TMK m. 429 — Yasal danışmanlık
Uygulamada dikkat edilecekler
Pratik notlar
- 1.Üç şartı birlikte kontrol edin: ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlı olmama.
- 2.Hangi şartın tartışıldığını baştan belirleyin; bu, toplanacak delili de belirler.
- 3.Erginlik ve kısıtlılığın hukuki durum olduğunu; resmî kayıtlardan görülebileceğini gözetin.
- 4.Ayırt etme gücünün fiilî bir durum olduğunu; hakkında hiç karar bulunmayan kişinin de bu güçten yoksun olabileceğini bilin.
- 5.Maddenin cümle kuruluşunun ehliyeti kural, eksikliği istisna saydığını; ehliyetsizliği ileri sürenin bunu ortaya koyması gerektiğini belirtin.
- 6.Ayırt etme gücü yoksa tam ehliyetsizlik, varsa ama erginlik ya da kısıtlı olmama şartı yoksa sınırlı ehliyetsizlik doğduğunu ayırt edin.
- 7.Kısıtlama kararının ileriye etkili olduğunu; karar öncesi işlemler için dayanağın kısıtlılık değil ayırt etme gücünün bulunmaması olduğunu gözetin.
- 8.Yasal danışman atanmış kişilerin ehliyetinin tümden kalkmadığını; TMK 429'da sayılan dokuz işte danışmanın görüşünün gerektiğini bilin.
- 9.Ehliyeti işlem anına göre değerlendirin; sonradan alınan kararlar ve raporlar bu anı aydınlattığı ölçüde değerlidir.
- 10.İşlemin karmaşıklığını gözetin: basit bir alışveriş için yeterli kavrayış, kredi veya taşınmaz devri için yeterli olmayabilir.
- 11.Karşı tarafın gösterdiği özeni de tartışın; kuşku doğuran hâllerde sağlık raporu alınmamış olması aleyhine değerlendirilebilir.
- 12.Erginlik tartışmasında nüfus ve evlenme kaydı ile ergin kılınma kararını; kısıtlılık tartışmasında vesayet dosyasını ve kararın kesinleşme tarihini sunun.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir uyuşmazlık için hukuki görüş yerine geçmez. Madde metni resmî kaynaktan alınmış, kararlar resmî tam metinleri üzerinden özetlenmiştir.