Kısa cevap · TMK 145
TMK 145, evlenmenin mutlak butlanla batıl olduğu dört hâli sayar: eşlerden birinin evlenme sırasında evli bulunması, sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olması, evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı bulunması ve eşler arasında evlenmeye engel olacak derecede hısımlık bulunması. Nisbî butlan sebepleri ise TMK 148-151 ve 153'te düzenlenmiştir: geçici ayırt etme gücü yoksunluğu, yanılma, aldatma, korkutma ve yasal temsilcinin izninin bulunmaması. Yargıtay'a göre bu sebepler sınırlı sayıdadır; örneğin muvazaalı evliliğe ilişkin bir butlan sebebi kanunda yer almaz. Mutlak butlan davası Cumhuriyet savcısı tarafından re'sen ve ilgisi olan herkes tarafından açılabilirken, nisbî butlan davası altı ay ve her hâlde beş yıllık hak düşürücü süreye tabidir (TMK 152). En kritik kural TMK 156'dadır: batıl bir evlilik ancak hâkimin kararıyla sona erer ve mutlak butlan hâlinde bile evlenme, karara kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur.
Bu sayfada neler var? (11 bölüm)
- TMK 145 madde metni
- Değişiklik geçmişi
- Mutlak Butlan: Dört Sebep, Sınırsız Dava Hakkı
- Nisbî Butlan: Beş Sebep, Altı Ay ve Beş Yıl
- Butlan Sayılmayanlar ve Kararın İleriye Etkisi
- Sonuçlar: Çocuklar, Eşler, Mirasçılar ve Usul
- TMK 145 Yargıtay kararları
- TMK 145 ile ilgili maddeler
- Uygulamada dikkat edilecekler
- Konuyla ilgili yazılar
- Sıkça sorulan sorular
Temel kavramlar
- Mutlak butlan
- TMK 145: kamu düzenini ilgilendiren geçersizlik hâli. Dava savcı tarafından re'sen ve ilgisi olan herkes tarafından açılabilir.
- Nisbî butlan
- TMK 148-151 ve 153: taraf menfaatini ilgilendiren geçersizlik hâli. Dava eşlerden biri veya yasal temsilci tarafından açılır.
- Numerus clausus
- Sınırlı sayı ilkesi. Butlan sebepleri kanunda sayılanlarla sınırlıdır; muvazaalı evlilik bunlar arasında değildir.
- Sürekli ayırt etme gücü yoksunluğu
- TMK 145/2: mutlak butlan sebebi. Geçici yoksunluk ise TMK 148 uyarınca nisbî butlan sebebidir.
- Önemli nitelikte yanılma
- TMK 149/2: eşte bulunmaması birlikte yaşamayı çekilmez kılacak derecede önemli bir nitelikte yanılma.
- Aldatma
- TMK 150: namus ve onur hakkında aldatılma veya davacının ya da altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan hastalığın gizlenmesi.
- Korkutma
- TMK 151: kendisinin veya yakınının hayatı, sağlığı, namus ve onuruna yönelik pek yakın ve ağır tehlike ile evlenmeye razı edilme.
- Hak düşürücü süre
- TMK 152: sebebin öğrenildiği veya korkunun etkisinin kalktığı tarihten altı ay, her hâlde evlenmeden itibaren beş yıl.
- Butlan sayılmayan hâller
- TMK 154-155: bekleme süresine uymama ve diğer şekil kurallarına uyulmaması butlanı gerektirmez.
- Kararın ileriye etkisi
- TMK 156: batıl evlilik ancak hâkim kararıyla sona erer; karara kadar geçerli evliliğin bütün sonuçlarını doğurur.
- İyiniyetli eş
- TMK 158: butlan kararına rağmen evlenmeyle kazandığı kişisel durumunu koruyan eş. İyiniyet evlenme anında aranır.
- Mirasçıların dava hakkı
- TMK 159: butlan davası açma hakkı mirasçılara geçmez; ancak açılmış davayı sürdürebilirler.
Bir bakışta TMK 145
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Mutlak butlan sebepleri | Evlenme sırasında evli bulunma, sürekli sebeple ayırt etme gücünden yoksunluk, evlenmeye engel akıl hastalığı ve evlenmeye engel hısımlık. | TMK m. 145 |
| Dava açma | Mutlak butlan davası Cumhuriyet savcısı tarafından re'sen açılır; ilgisi olan herkes tarafından da açılabilir. | TMK m. 146 |
| Sona ermiş evlilik | Sona ermiş bir evliliğin mutlak butlanı savcı tarafından re'sen dava edilemez; her ilgili mutlak butlanın karar altına alınmasını isteyebilir. | TMK m. 147/1 |
| İyileşme | Ayırt etme gücünün sonradan kazanılması veya akıl hastalığının iyileşmesi hâlinde mutlak butlan davasını yalnız o eş açabilir. | TMK m. 147/2 |
| İkinci evlilik | Evliyken yeniden evlenenin önceki evliliği butlan kararından önce sona ermişse ve ikinci evlenmede diğer eş iyiniyetliyse butlana karar verilemez. | TMK m. 147/3 |
| Nisbî butlan sebepleri | Evlenme sırasında geçici sebeple ayırt etme gücünden yoksunluk, yanılma, aldatma, korkutma ve yasal temsilcinin izninin bulunmaması. | TMK m. 148-151, 153 |
| Sınırlı sayı | Mutlak ve nisbî butlan sebepleri kanunda sınırlı biçimde sayılmıştır; muvazaalı evliliğe ilişkin bir butlan sebebi kanunda yer almaz. | 2. HD 21.11.2023 |
| Hastalığın gizlenmesi | TMK 150/2 uygulanırken hastalığın ağır tehlike oluşturup oluşturmadığı, tedavi edilebilir nitelikte olup olmadığı ve altsoy için tehlike doğurup doğurmadığı heyet raporuyla tespit edilmelidir. | HGK 23.09.2020 |
| Süre | İptal davası açma hakkı, sebebin öğrenildiği veya korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten altı ay ve her hâlde evlenmenin üzerinden beş yıl geçmekle düşer. | TMK m. 152 |
| Yasal temsilci | Küçük veya kısıtlı izinsiz evlenirse yasal temsilci iptal davası açabilir; kişi ergin olur, kısıtlılıktan çıkar veya karı gebe kalırsa iptale karar verilemez. | TMK m. 153 |
| Butlan sayılmayan | Kadının bekleme süresi bitmeden evlenmesi ve yetkili memur önünde yapılmış evlilikte diğer şekil kurallarına uyulmaması butlanı gerektirmez. | TMK m. 154-155 |
| İleriye etki | Batıl evlilik ancak hâkimin kararıyla sona erer; mutlak butlan hâlinde bile karara kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur. | TMK m. 156 |
| Çocuklar | Butlanına karar verilen evlilikten doğan çocuklar, ana ve baba iyiniyetli olmasalar bile evlilik içinde doğmuş sayılır; ilişkilere boşanma hükümleri uygulanır. | TMK m. 157 |
| Mirasçılık | Butlan davası açma hakkı mirasçılara geçmez ama açılmış dava sürdürülebilir; iyiniyetli olmadığı anlaşılan sağ kalan eş yasal mirasçı olamaz ve ölüme bağlı tasarrufla sağlanan hakları kaybeder. | TMK m. 159 |
TMK 145 madde metni
İkinci Kitap: Aile Hukuku › Birinci Kısım: Evlilik Hukuku · Birinci Bölüm: Evlenme — Dördüncü Ayırım: Batıl Olan Evlenmeler
Mutlak butlan sebepleri — Madde 145
- Dört sebep sınırlı sayıdadır ve kıyasen genişletilemez. Hepsinde ölçüt anı aynıdır: evlenme sırası. Sonradan doğan bir durum mutlak butlan sebebi olmaz.Aşağıdaki hâllerde evlenme mutlak butlanla batıldır: 1. Eşlerden birinin evlenme sırasında evli bulunması, 2. Eşlerden birinin evlenme sırasında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun bulunması, 3. Eşlerden birinde evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı bulunması, 4. Eşler arasında evlenmeye engel olacak derecede hısımlığın bulunması.
Kaynak: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, mevzuat.gov.tr.
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Kaynak | Değişiklik |
|---|---|---|
| 22.11.2001 | 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (RG 08.12.2001, S. 24607; yürürlük: 01.01.2002) | Madde, "Dördüncü Ayırım: Batıl Olan Evlenmeler" başlığı altında yer alır. TMK 145 ilâ 160, Kanunun ilk metninden bu yana hiç değiştirilmemiştir. 4721 sayılı Kanun, mülga 743 sayılı Türk Kanunu Medenîsinden farklı olarak butlan sebeplerini mutlak ve nisbî biçiminde iki ayrı başlık altında toplamış; nisbî butlan için altı ay ve beş yıllık hak düşürücü süreleri TMK 152'de tek maddede birleştirmiştir. TMK 155 ile de yetkili memur önünde yapılmış evlenmelerde diğer şekil kurallarına uyulmamasının butlan sebebi olmadığı açıkça hükme bağlanmıştır. |
Mutlak Butlan: Dört Sebep, Sınırsız Dava Hakkı
Mutlak butlan, kamu düzenini ilgilendiren geçersizlik hâlidir; bu yüzden dava hakkı geniş tutulmuştur.
1. Eşlerden birinin evlenme sırasında evli bulunması,
2. Eşlerden birinin evlenme sırasında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun bulunması,
3. Eşlerden birinde evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı bulunması,
4. Eşler arasında evlenmeye engel olacak derecede hısımlığın bulunması.
Madde 146 — Mutlak butlan davası, Cumhuriyet savcısı tarafından re'sen açılır.
Bu dava, ilgisi olan herkes tarafından da açılabilir.
Dört sebebin ortak noktası zaman ölçütüdür: hepsi evlenme sırasında mevcut olmalıdır. Hısımlık engelinin kapsamı TMK 129'da gösterilmiştir.
Ayırt etme gücünün sonradan kazanılması veya akıl hastalığının iyileşmiş olması durumlarında mutlak butlan davasını yalnız ayırt etme gücünü sonradan kazanan veya akıl hastalığı iyileşen eş açabilir.
Evliyken yeniden evlenen bir kimsenin önceki evliliği mutlak butlan kararı verilmeden önce sona ermişse ve ikinci evlenmede diğer eş iyiniyetli ise, bu evlenmenin butlanına karar verilemez.
Üçüncü fıkra çok önemli bir düzeltme imkânı tanır: önceki evlilik butlan kararından önce sona ermişse ve ikinci eş iyiniyetliyse ikinci evlenme geçerli kalır.
Söz konusu dosyada evlilik ölümle sona ermiş, evlilik sözleşmesinin kurulduğu anda murisin sürekli sebeple ayırt etme gücünden yoksun olduğu belirlenmişti. Daire, bu durumda butlan kararının hüküm altına alınmasıyla yetinilmesi gerekirken evliliğin iptaline karar verilmesini doğru bulmamıştır (Yargıtay 2. HD, 07.05.2024, E. 2023/7502, K. 2024/3219, oy birliğiyle).
Nisbî Butlan: Beş Sebep, Altı Ay ve Beş Yıl
Nisbî butlan yalnız taraf menfaatini ilgilendirir; bu nedenle dava hakkı da süresi de sınırlıdır.
| Sebep | Madde | Kim dava açar |
|---|---|---|
| Geçici sebeple ayırt etme gücünden yoksunluk | 148 | O eş |
| Yanılma | 149 | Yanılan eş |
| Aldatma | 150 | Aldatılan eş |
| Korkutma | 151 | Korkutulan eş |
| Yasal temsilci izninin bulunmaması | 153 | İzni alınmayan yasal temsilci |
1. Evlenmeyi hiç istemediği veya evlendiği kişiyle evlenmeyi düşünmediği hâlde yanılarak bu evlenmeye razı olmuşsa,
2. Eşinde bulunmaması onunla birlikte yaşamayı kendisi için çekilmez bir duruma sokacak derecede önemli bir nitelikte yanılarak evlenmişse.
Madde 150 — Aşağıdaki durumlarda eşlerden biri evlenmenin iptalini dava edebilir:
1. Eşinin namus ve onuru hakkında doğrudan doğruya onun tarafından veya onun bilgisi altında bir başkası tarafından aldatılarak evlenmeye razı olmuşsa,
2. Davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan bir hastalık kendisinden gizlenmişse.
Evlilik içi sadakatsizliğin dayandığı hüküm için bkz. TMK 161.
Yanılmaya somut bir örnek. Bir dosyada erkek, eşinin evlenmeden önce iki kez hırsızlık suçundan ceza aldığını ve bunu kendisine söylemediğini ileri sürerek TMK 149/2 uyarınca iptal istemişti. İlk derece mahkemesi davayı kabul etmiş, bölge adliye mahkemesi ise reddetmişti. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, hırsızlık suçunun yüz kızartıcı suçlardan olduğunu, böyle bir mahkûmiyeti bilmeden evlenmenin önemli bir nitelikte yanılma sayılması gerektiğini ve bu yanılmanın birlikte yaşamayı çekilmez kılacak nitelikte olduğunu belirterek ret kararını bozmuştur (Yargıtay 2. HD, 12.12.2022, E. 2022/8299, K. 2022/10349, oy birliğiyle).
Hastalığın gizlenmesinde üç soru. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, TMK 150/2 iddiasının hangi ölçütlerle araştırılacağını belirlemiştir: hastalığın davacı ya da altsoyu için ağır tehlike oluşturup oluşturmadığı, oluşturuyorsa tedavi edilebilir nitelikte olup olmadığı ve altsoy için tehlike doğurup doğurmadığı. Bu tespit için tam teşekküllü bir devlet hastanesi ya da üniversite hastanesinden heyet raporu alınması gerekir; tek hekimin "akıl hastalığı yok" şeklindeki raporu hüküm kurmaya elverişli değildir (Yargıtay HGK, 23.09.2020, E. 2017/2294, K. 2020/671, oy birliğiyle).
Madde 153 — Küçük veya kısıtlı, yasal temsilcisinin izni olmadan evlenirse, izni alınmayan yasal temsilci evlenmenin iptalini dava edebilir.
Bu suretle evlenen kimse sonradan onsekiz yaşını doldurmak suretiyle ergin olur, kısıtlı olmaktan çıkar veya karı gebe kalırsa evlenmenin iptaline karar verilemez.
Butlan Sayılmayanlar ve Kararın İleriye Etkisi
Kanun, hangi aykırılıkların butlan doğurmadığını da ayrıca yazmıştır.
Madde 155 — Evlendirmeye yetkili memur önünde yapılmış olan bir evliliğin kanunun diğer şekil kurallarına uyulmaması sebebiyle butlanına karar verilemez.
TMK 155, tören kurallarının yaptırımını dengeler: yetkili memur önünde yapılmış bir evlilikte diğer şekil kurallarındaki aksaklık butlan doğurmaz. Buna karşılık memurun hiç bulunmaması bir şekil aykırılığı değil, kurucu unsur eksikliğidir ve sonucu yokluktur (TMK 134-144).
Sebepler kıyasen genişletilemez. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi bunu açık bir cümleyle ifade etmiştir: mutlak butlan ve nisbî butlan sebepleri kanunda sınırlı biçimde sayılmıştır ve muvazaalı evliliğe ilişkin bir butlan sebebi kanunda yer almamaktadır (Yargıtay 2. HD, 21.11.2023, E. 2023/3550, K. 2023/5469, oy birliğiyle).
Bu hüküm, yaygın bir yanlış inancı ortadan kaldırır: butlan kararı geçmişe etkili değildir. Karara kadar evlilik bütün sonuçlarını doğurur; bu nedenle kararın verildiği tarihe kadar doğan nafaka, mal rejimi ve mirasa ilişkin ilişkiler geçerli evlilik esasına göre değerlendirilir.
Sonuçlar: Çocuklar, Eşler, Mirasçılar ve Usul
Butlan kararının sonuçları, kanunda üç ayrı başlıkta düzenlenmiştir ve çoğu boşanma hükümlerine yollama yapar.
Çocuklar ile ana ve baba arasındaki ilişkilere boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır.
Madde 158 — Evlenmenin butlanına karar verilirse, evlenirken iyiniyetli bulunan eş bu evlenme ile kazanmış olduğu kişisel durumunu korur.
Eşler arasındaki mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı hakkında boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır.
Çocuklar bakımından hüküm kesindir: ana ve baba iyiniyetli olmasalar bile çocuklar evlilik içinde doğmuş sayılır. Velayet ve kişisel ilişki gibi konularda boşanma hükümleri uygulanır.
Madde 160 — Evlenmenin butlanı davasında, yetki ve yargılama usulü bakımından boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır.
İyiniyet hangi anda aranır? Yargıtay 2. Hukuk Dairesi bu soruyu net biçimde yanıtlamıştır: iyiniyetin varlığı evlilik sözleşmesinin kurulduğu anda yeterlidir; sözleşmenin gerçekleşmesinden sonra iyiniyetin devam edip etmemesi sonuca etkili değildir. Evlilik sürecinde gerçekleşen olaylara ilişkin beyanlar ancak boşanma davasına konu olabilir (Yargıtay 2. HD, 07.05.2024, E. 2023/7502, K. 2024/3219).
İspat yükü kimde? Aynı kararda Daire, TMK 3'e dayanarak asıl olanın iyiniyetin varlığı olduğunu; eşlerden birinin ölümünden sonra butlan davası açılmışsa sağ kalan eşin evlilik sözleşmesinin kurulması anında iyiniyetli olmadığının davayı açan ilgililer tarafından kanıtlanması gerektiğini belirtmiştir.
Mirasçı davayı dönüştürebilir mi? Hayır. Bölge adliye mahkemesi, TMK 181/2'nin uygulanabilmesi için ortada açılmış bir boşanma davasının bulunması gerektiğini; iptal davası sırasında ölen eşin mirasçılarının davaya bu fıkra kapsamında kusur tespiti olarak devam edemeyeceğini belirtmiş, Yargıtay 2. Hukuk Dairesi de bu gerekçeye göre hükmü onamıştır (Yargıtay 2. HD, 22.11.2023, E. 2023/3042, K. 2023/5549, oy birliğiyle).
Davacının ölümü. Nisbî butlan davası sürerken davacı ölürse evlilik ölümle sona erer; mirasçı TMK 159 uyarınca davaya devam edebilir. Bu hâlde mahkemenin yapacağı iş önce nisbî butlan sebebinin bulunup bulunmadığını belirlemek, sebep kanıtlanırsa davalının iyiniyetli olup olmadığını saptamaktır (Yargıtay 2. HD, 21.11.2023, E. 2023/3550, K. 2023/5469).
Usul. TMK 160 uyarınca yetki ve yargılama usulü bakımından boşanma hükümleri uygulanır; yetkili mahkeme TMK 168 uyarınca eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir.
TMK 145 Yargıtay kararları
Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 5 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve ilgili oldukları fıkraya göre gruplandı; Hukuk Genel Kurulu kararları bulundukları grubun başında yer alır. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.
Karar seçimi hakkında
TMK 145-160'ı doğrudan yorumlayan bir içtihadı birleştirme kararına rastlanmamıştır. Kartlar, butlan hukukunun dört kritik ekseninde seçilmiştir: TMK 150/2'de aranan rapor (Hukuk Genel Kurulunun 2020 tarihli kararı), sebeplerin sınırlı sayıda olması (2023 tarihli muvazaa kararı), TMK 149/2'nin somut uygulaması (2022 tarihli yanılma kararı) ve TMK 147/1 ile 159'un birlikte uygulanması (2024 tarihli iyiniyet kararı ile 2023 tarihli onama kararı). Kararların tamamı tam metinden okunmuş ve beşi de oy birliğiyle alınmıştır. Evlenmenin yokluğu ile butlan arasındaki ayrımı kuran Hukuk Genel Kurulunun 22.11.2022 tarihli kararı, kurucu unsurları işlediği için evlenme başvurusu ve töreni sayfasında ele alınmıştır. Kararlardaki muris ve eş adları ile yer bilgileri aktarılmamıştır.
TMK 145/1 ile ilgili Yargıtay kararları
TMK 145/1 · Yargıtay Hukuk Genel Kurulu
Hastalığın gizlenmesi sebebiyle açılan nisbî butlan davasında, hastalığın davacı ya da altsoyu için ağır tehlike oluşturup oluşturmadığı ve tedavi edilebilir nitelikte olup olmadığı tam teşekküllü devlet veya üniversite hastanesinden alınacak heyet raporuyla tespit edilmelidir
Olay: Davacı, eşinin psikolojik ve fiziksel rahatsızlıklarının kendisinden gizlendiğini, yanılma ve aldatma sonucu evlilik iradesinin sakatlandığını ileri sürerek evliliğin iptalini istemiştir. Mahkeme yargılama sırasında bir sağlık raporu almış; raporda kişinin herhangi bir akıl hastalığının olmadığı tespit edilmiştir. Bu rapor hükme esas alınarak nisbî butlan istemi reddedilmiş; Özel Dairenin bozma kararına karşı direnilmiştir.
Karar: Hukuk Genel Kurulu, butlan kavramını boşanmadan ayırarak tanımlamış; mutlak ve nisbî butlan sebeplerinin kanunda sınırlı biçimde sayıldığını, kademeli taleplerde önce butlan isteminin değerlendirilmesi gerektiğini ve nisbî butlanda süre geçmekle evlenmenin geçerli hâle geldiğini belirtmiştir. TMK 150 bakımından aldatmanın yalnız maddede sayılan iki durumla sınırlı olduğunu; bu iki durum dışında kalan aldatmanın iptal sebebi olamayacağını vurgulamıştır. TMK 150/2 uygulamasında hastalığın davacı ya da altsoyu için ağır tehlike oluşturup oluşturmadığının, oluşturuyorsa tedavi edilebilir nitelikte bulunup bulunmadığının ve altsoy için tehlike doğurup doğurmadığının ayrıca tespiti gerektiğini; bunun tam teşekküllü bir devlet hastanesi ya da üniversite hastanesinden aldırılacak heyet raporuyla sağlanması gerektiğini belirtmiştir. Mahkemenin akıl hastalığı bulunmadığına ilişkin raporu hüküm kurmaya elverişli sayarak istemi reddetmesini doğru bulmamış ve direnme kararını oy birliğiyle bozmuştur.
Karardan alıntı (aç)(kapat)
“davalıya ilişkin "davacı erkek ya da altsoyu için ağır tehlike oluşturan bir hastalığının bulunup bulunmadığı, bulunuyor ise, hastalığın tedavi edilebilir nitelikte olup olmadığı" yönünde tam teşekküllü bir devlet hastanesi ya da üniversite hastanesinden aldırılacak heyet raporuyla tespiti sağlandıktan sonra bir karar verilmesi gerektiği”
Ne anlama geliyor?
Hastalık iddiasında tek hekim raporu yetmez; üç soruyu yanıtlayan heyet raporu gerekir.
Not: Karar OY BİRLİĞİYLE alınmıştır. Karar, 6100 sayılı Kanuna eklenen geçici 3. madde atfıyla mülga 1086 sayılı Kanunun 429. maddesi uyarınca verilmiştir. Kararda Evlendirme Yönetmeliğinin 20. maddesine de atıf yapılmıştır. Kişi, kurum ve yer bilgileri aktarılmamıştır.
TMK 145/1 · Yargıtay 2. Hukuk Dairesi
Mutlak ve nisbî butlan sebepleri kanunda sınırlı biçimde sayılmıştır; muvazaalı evliliğe ilişkin bir butlan sebebi kanunda yer almaz. Davacının yargılama sırasında ölümü hâlinde mirasçı davayı sürdürebilir, ancak önce butlan sebebinin varlığı belirlenmelidir
Olay: Davacı, nisbî butlan sebebiyle evliliğin iptalini istemiştir. Yargılama sırasında davacı ölmüş ve evlilik ölümle sona ermiştir. Mirasçı, TMK 159 uyarınca davaya devam etmek istemiştir. İlk derece mahkemesi asıl davayı kabul etmiş; bölge adliye mahkemesi istinaf başvurusunu esastan reddetmiştir.
Karar: Daire, mutlak butlan ve nisbî butlan sebeplerinin kanunda sınırlı biçimde sayıldığını ve muvazaalı evliliğe ilişkin bir butlan sebebinin kanunda yer almadığını belirtmiştir. Davacının yargılama sırasında ölmesiyle evliliğin ölümle sona erdiğini, mirasçının TMK 159 uyarınca davaya devam etmek istediğini saptamıştır. Bu durumda mahkemenin yapacağı işin öncelikle nisbî butlan sebeplerinin bulunup bulunmadığını belirlemek, sebebin varlığı kanıtlanırsa bu kez davalının iyiniyetli olup olmadığını saptamaktan ibaret olduğunu açıklamıştır. Somut uyuşmazlıkta yapılan yargılama ve toplanan delillerden nisbî butlanı gerektirecek bir sebebin kanıtlanmadığını belirterek, davanın reddi gerekirken kabulünü doğru bulmamış ve kararı oy birliğiyle bozmuştur.
“Mutlak butlan ve nisbi butlan sebepleri kanunda sınırlı biçimde (numerus clausus) sayılmış olup muvazaalı evliliğe ilişkin bir butlan sebebi kanunda yer almamaktadır.”
Ne anlama geliyor?
Kanunda sayılmayan bir sebeple iptal istenemez; çıkar evliliği iddiası tek başına yetmez.
Not: Karar OY BİRLİĞİYLE alınmıştır. Kararda ilgili hukuk olarak TMK 149, 150, 152, 156, 158, 159 ve 160 ile HMK 190 ve 194 gösterilmiştir. Kişi ve yer bilgileri aktarılmamıştır.
TMK 145/1 · Yargıtay 2. Hukuk Dairesi
Eşin evlenmeden önce yüz kızartıcı bir suçtan mahkûm olduğunu bilmeden evlenmek TMK 149/2 anlamında önemli bir nitelikte yanılma sayılır ve bu yanılma birlikte yaşamayı çekilmez kılacak niteliktedir
Olay: Erkek, eşinin evlenmeden önce iki ayrı dosyada hırsızlık suçundan ceza aldığını, bunu evlenmeden önce veya evlenme sırasında kendisine söylemediğini ve durumu evlendikten sonra öğrendiğini ileri sürerek TMK 149/2 uyarınca evliliğin iptalini istemiştir. İlk derece mahkemesi, hırsızlık suçu işlemiş biriyle evlenmiş olmanın önemli bir nitelikte yanılma sayıldığı gerekçesiyle birleşen davayı kabul etmiştir. Bölge adliye mahkemesi ise kadının istinaf istemini kabul ederek birleşen davanın reddine karar vermiştir.
Karar: Daire, TMK 149/2 uyarınca eşinde bulunmaması onunla birlikte yaşamayı kendisi için çekilmez bir duruma sokacak derecede önemli bir nitelikte yanılarak evlenen eşin iptal davası açabileceğini aktarmıştır. Dosyadan kadının iki ayrı asliye ceza mahkemesi dosyasında ayrı ayrı hırsızlık suçundan ceza aldığı anlaşıldığını belirtmiş; hırsızlık suçunun yüz kızartıcı suçlardan olduğunu vurgulamıştır. Erkeğin bu durumu bilmeden evlenmesinin kendisi açısından eşin önemli bir niteliğinde yanılma olarak kabul edilmesi gerektiğini ve bu yanılmanın birlikte yaşamayı çekilmez kılacak nitelikte bulunduğunu belirterek, davanın nisbî butlan sebebiyle kabulü gerekirken reddine karar verilmesini doğru bulmamış ve bölge adliye mahkemesi kararını oy birliğiyle bozmuştur.
“Hırsızlık suçu yüz kızartıcı suçlardandır. Davalı-davacı erkeğin hırsızlık suçundan mahkum olmuş birinin böyle bir durumunu bilmeden onunla evlenmesi, davalı-davacı erkek açısından davacı-davalı kadının önemli bir niteliğinde yanılma olarak kabul edilmelidir.”
Ne anlama geliyor?
Gizlenen geçmiş, kanunda sayılan yanılma hâlleri içinde değerlendirilebilir.
Not: Karar OY BİRLİĞİYLE alınmıştır. Değerlendirme yalnızca TMK 149/2 kapsamında yapılmış olup evlilik birliği kurma iradesinin bulunmadığı yönündeki iddia bakımından ayrı bir tespit içermez. Kişi, mahkeme dosya numaraları ve yer bilgileri aktarılmamıştır.
TMK 145/1 · Yargıtay 2. Hukuk Dairesi
Evlilik ölümle sona ermişse TMK 147/1 uyarınca butlanın karar altına alınmasıyla yetinilmelidir; iyiniyet evlilik sözleşmesinin kurulduğu anda aranır ve sağ kalan eşin kötüniyetli olduğu davayı açan ilgililer tarafından kanıtlanmalıdır
Olay: Davacılar, muris ile davalıların murisi arasındaki evlilik akdi sırasında murisin akıl sağlığının yerinde olmadığını ileri sürerek evliliğin mutlak butlanla iptalini ve sağ kalan eşin evlilik akdi sırasında iyiniyetli olmadığının tespitini istemiştir. İlk derece mahkemesi evliliğin mutlak butlanla iptaline, iyiniyetli olmama tespiti talebinin reddine karar vermiştir. Bölge adliye mahkemesi ise tanık beyanlarına dayanarak sağ kalan eşin iyiniyetli olmadığının tespitine hükmetmiştir.
Karar: Daire iki ayrı isabetsizlik saptamıştır. Birincisi, evlilik ölümle sona erdiğinden ve evlilik sözleşmesinin kurulduğu anda murisin sürekli sebeple ayırt etme gücünden yoksun olduğu anlaşıldığından, TMK 147/1 uyarınca butlan kararının hüküm altına alınmasıyla yetinilmesi gerekirken evliliğin iptaline karar verilmesidir. İkincisi, iyiniyet değerlendirmesidir: TMK 159 uyarınca kötüniyetli sağ kalan eş yasal mirasçı olamaz ve ölüme bağlı tasarruflarla sağlanan hakları kaybeder; ancak iyiniyetin varlığı evlilik sözleşmesinin kurulduğu anda aranır, sonrasında devam edip etmemesi sonuca etkili değildir. TMK 3 uyarınca asıl olan iyiniyetin varlığı olduğundan, eşlerden birinin ölümünden sonra açılan butlan davasında sağ kalan eşin kurulma anında iyiniyetli olmadığı davayı açan ilgililerce kanıtlanmalıdır. Somut olayda bu kanıtlanamadığından ve evlilik sürecinde gerçekleşen olaylara ilişkin beyanlar ancak boşanma davasına konu olabileceğinden karar oy birliğiyle bozulmuştur.
“Burada, evlenme sırasında (evlilik sözleşmesinin kurulduğu anda) iyi niyetin varlığı yeterlidir. Evlilik sözleşmesinin gerçekleşmesinden sonra iyi niyetin devam edip etmediği sonuca etkili değildir.”
Ne anlama geliyor?
Mirasçılıktan düşürmek isteyen taraf, kötüniyeti evlenme anına ilişkin delille ispatlamak zorundadır.
Not: Karar OY BİRLİĞİYLE alınmıştır. Kararda ispat yükü bakımından YHGK 02.11.2011 tarihli ve E. 2011/1-695, K. 2011/673 sayılı ilama atıf yapılmıştır. Muris ve eş adları ile yer bilgileri aktarılmamıştır.
TMK 145/1 · Yargıtay 2. Hukuk Dairesi
Mirasçının TMK 159 uyarınca sürdürdüğü evlenmenin butlanı davası, ıslah yoluyla boşanma ve kusur tespiti istemine dönüştürülemez
Olay: Evlenmenin butlanı istemiyle açılan davada davacı taraf yargılama sırasında ölmüş, mirasçı TMK 159 uyarınca davayı sürdürmüştür. Yargılama sırasında talep, ıslah yoluyla boşanma ve kusur tespiti istemine dönüştürülmek istenmiştir.
Karar: Bölge adliye mahkemesi, TMK 181'in ikinci fıkrasının boşanma davası devam ederken ölen eşin mirasçılarından birinin davaya devam etmesi ve diğer eşin kusurunun ispatlanması hâlinde uygulanacağını; bu fıkranın söz konusu olabilmesi için ortada açılmış bir BOŞANMA DAVASININ bulunması gerektiğini belirtmiştir. Buna göre evliliğin iptali davası sırasında ölen eşin mirasçılarının davaya TMK 181/2 kapsamında kusur tespiti olarak devam etmelerinin mümkün olmadığını değerlendirmiştir. Yeniden yapılan yargılamada ilk derece mahkemesi kusur tespitine yönelik istemi reddetmiş, bölge adliye mahkemesi istinaf başvurusunu esastan reddetmiştir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi uyuşmazlığı, iptal şartlarının oluşup oluşmadığı ile davacının ölümü sonrasında mirasçıların ıslahla davayı boşanma davasına çevirip çeviremeyecekleri noktasında toplamış; tarafların iddia ve savunmalarına, ispat kurallarına ve kararda belirtilen gerekçelere göre kararı usul ve kanuna uygun bularak oy birliğiyle onamıştır.
“4721 sayılı Kanun'un 181 inci maddesinin ikinci fıkrasının söz konusu olabilmesi için açılmış olan bir boşanma davasının bulunması gerektiği, evliliğin iptali davası sırasında ölen eşin mirasçılarının davaya 181 inci maddesinin ikinci fıkrası kapsamında kusur tespiti olarak devam etmeleri mümkün olmadığı”
Ne anlama geliyor?
Mirasçının yetkisi davayı sürdürmekle sınırlıdır; TMK 181/2 ancak açılmış bir boşanma davasında işler.
Not: Karar OY BİRLİĞİYLE ve ONAMA biçiminde verilmiştir; BOZMA DEĞİLDİR. Alıntılanan değerlendirme BÖLGE ADLİYE MAHKEMESİNİN gönderme kararı gerekçesine aittir; Daire bu gerekçeye göre hükmü onamıştır. Evliliğin maddi amaç ve çıkarla yapıldığı yönündeki beyanlar temyiz dilekçesindeki İDDİALARDIR. Kişi ve yer bilgileri aktarılmamıştır.
TMK 145 ile ilgili maddeler
- TMK m. 134 — Evlenme başvurusu ve töreni
- TMK m. 124 — Evlenme yaşı ve evlenme engelleri
- TMK m. 161 — Zina sebebiyle boşanma
- TMK m. 166 — Evlilik birliğinin sarsılması
- TMK m. 3 — İyiniyet
- TMK m. 13 — Ayırt etme gücü
Uygulamada dikkat edilecekler
Pratik notlar
- 1.Butlan mı yokluk mu ayrımını baştan yapın: kurucu unsur eksikse yokluk, nitelik eksikse butlan.
- 2.Talebi kademeli kurun: önce butlan, olmazsa boşanma; kademeli talepte butlan önce değerlendirilir.
- 3.Kanunda sayılmayan bir sebebe dayanmayın; butlan sebepleri sınırlı sayıdadır.
- 4.Muvazaa, çıkar veya vatandaşlık iddiasının tek başına butlan sebebi olmadığını müvekkile söyleyin.
- 5.Mutlak butlanda dava hakkının savcıya ve ilgisi olan herkese ait olduğunu gözetin.
- 6.Evlilik sona ermişse talebi iptal değil, butlanın karar altına alınması biçiminde yazın.
- 7.Nisbî butlanda altı ay ve beş yıllık sürelerin hak düşürücü olduğunu ve resen gözetildiğini hatırlayın.
- 8.Süre başlangıcını belgeleyin: sebebin öğrenildiği ya da korkunun etkisinin kalktığı tarih.
- 9.TMK 150'deki aldatmanın iki hâlle sınırlı olduğunu, evlilik içi sadakatsizliğin boşanma sebebi olduğunu ayırt edin.
- 10.Hastalık iddiasında tam teşekküllü devlet veya üniversite hastanesinden heyet raporu talep edin.
- 11.Raporda üç sorunun yanıtlanmasını isteyin: ağır tehlike var mı, tedavi edilebilir mi, altsoy için tehlike doğuruyor mu?
- 12.Yasal temsilcinin davasında TMK 153/2'deki üç engeli kontrol edin: erginlik, kısıtlılığın kalkması ve gebelik.
- 13.Butlan kararının ileriye etkili olduğunu, karara kadar evliliğin tüm sonuçlarını doğurduğunu açıklayın.
- 14.Mirasçı olarak dava sürdürüyorsanız talebi değiştirmeye çalışmayın; TMK 181/2 için açılmış bir boşanma davası gerekir.
- 15.Sağ kalan eşi mirasçılıktan düşürmek istiyorsanız kötüniyeti evlenme anına ilişkin delille ispatlayın.
Konuyla ilgili yazılar
Sıkça Sorulan Sorular
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir uyuşmazlık için hukuki görüş yerine geçmez. Madde metni resmî kaynaktan alınmış, kararlar resmî tam metinleri üzerinden özetlenmiştir.