Kısa cevap · FSEK 46
FSEK 46, kamu kurumlarında saklı bulunan ve <strong>henüz yayımlanmamış veya alenileşmemiş</strong> eserlerin akıbetini düzenler. Çoğaltma ve yayımı eser sahibi tarafından <strong>açıkça men edilmemiş</strong> olan ve umumi kütüphane, müze ve benzeri müesseselerde saklı bulunan bu eserler, <strong>mali haklarla ilgili koruma süresi dolmuş olmak şartıyla</strong>, bulunduğu kamu kurum ve kuruluşuna ait olur. Bu eserlerden kamu kurum ve kuruluşları ile bilimsel ve sair amaçla yararlanmak isteyen kişi ve kuruluşların <strong>izin alacakları merci</strong>, alınacak <strong>ücretler</strong>, bu ücretlerin hangi kültürel gayelerde sarf edileceği ve diğer hususlar Cumhurbaşkanınca çıkarılan yönetmelikle belirlenir. Madde, FSEK 26/1'in koruma süresinin bitiminden sonra da saklı tuttuğu iki istisnadan biridir.
Bu sayfada neler var? (9 bölüm)
Temel kavramlar
- Devletin faydalanma salahiyeti
- Kamu kurumlarında saklı, yayımlanmamış veya alenileşmemiş eserlerin koruma süresi dolduğunda bulunduğu kuruma ait olması.
- Men edilmemiş olma şartı
- Çoğaltma ve yayımın eser sahibi tarafından açıkça menedilmemiş bulunması. Açık men kaydı varsa madde uygulanmaz.
- Saklı bulunma
- Eserin umumi kütüphane, müze ve benzeri müesseselerde bulunması. Özel koleksiyonlar madde kapsamında değildir.
- Yayımlanmamış veya alenileşmemiş eser
- Henüz umuma arz edilmemiş eser. Alenileşmiş veya yayımlanmış eserler madde kapsamında değildir.
- Koruma süresinin dolması
- Maddenin uygulanmasının ön şartı. Mali haklarla ilgili koruma süresi dolmuş olmalıdır.
- Kuruma ait olma
- Şartların gerçekleşmesi hâlinde eserin bulunduğu kamu kurum ve kuruluşuna ait olması.
- İzin mercii
- Bu eserlerden bilimsel ve sair amaçla yararlanmak isteyenlerin izin alacağı merci; yönetmelikle belirlenir.
- Kültürel gaye şartı
- Alınacak ücretlerin hangi kültürel gayelerde sarf edileceğinin yönetmelikle belirlenmesi.
- FSEK 26/1 istisnası
- Koruma süresinin bitiminden sonra dahi geçerliliğini koruyan iki hâlden biri; diğeri FSEK 47 kamuya mal etmedir.
Bir bakışta FSEK 46
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| 1. şart | Çoğaltma ve yayım eser sahibi tarafından açıkça men edilmemiş olmalıdır. | FSEK m. 46/1 |
| 2. şart | Eser umumi kütüphane, müze ve benzeri müesseselerde saklı bulunmalıdır. | FSEK m. 46/1 |
| 3. şart | Eser henüz yayımlanmamış veya alenileşmemiş olmalıdır. | FSEK m. 46/1 |
| 4. şart | Mali haklarla ilgili koruma süresi dolmuş olmalıdır. | FSEK m. 46/1 |
| Sonuç | Eser, bulunduğu kamu kurum ve kuruluşuna ait olur. | FSEK m. 46/1 |
| Yararlanma | Kamu kurum ve kuruluşları ile bilimsel ve sair amaçla yararlanmak isteyenler izin almak zorundadır. | FSEK m. 46/1 |
| Ücret | Alınacak ücretler ve bunların hangi kültürel gayelerde sarf edileceği yönetmelikle belirlenir. | FSEK m. 46/1 |
| Düzenleme yetkisi | İzin mercii, ücretler ve diğer hususlar Cumhurbaşkanınca çıkarılan yönetmelikle belirlenir. | FSEK m. 46/1 |
| Süre istisnası | FSEK 26/1 uyarınca 46 ve 47'deki hâller koruma süresinin bitiminden sonra da saklıdır. | FSEK m. 26/1 |
| Manevi haklar | Süre bitse bile eser kültür bakımından önemli görülürse Bakanlık FSEK 14, 15 ve 16/3'teki hakları kendi adına kullanabilir. | FSEK m. 19/5 |
| Sürenin sonucu | Koruma süresi sona erdiğinde devralanın sahibi olduğu mali haklar da sona erer. | 11. HD 2011/9022 |
| Ad koruması | FSEK 83 kapsamındaki ad korumasında koruma süresinin sona erip ermemesi önem arz etmez. | HGK 2021/1367 |
| Maddenin yeri | Ceza Genel Kurulunun tasnifinde "devletin faydalanma salahiyeti" başlığıyla ayrı bir sınırlama grubudur. | CGK 2020/34 |
FSEK 46 madde metni
Üçüncü Bölüm: Fikrî Haklar · B) Tahditler — Devletin faydalanma salahiyeti
Devletin faydalanma salahiyeti — Madde 46
- (Değişik: 1/11/1983 - 2936/10 md.) — "Bakanlar Kurulu"na ilişkin ibare 700 sayılı KHK ile "Cumhurbaşkanınca çıkarılan yönetmelik" şeklinde değiştirilmiştir.Çoğaltma ve yayımı eser sahibi tarafından açıkça men edilmemiş olan ve umumi kütüphane, müze ve benzeri müesseselerde saklı bulunan henüz yayımlanmamış veya alenileşmemiş eserler, mali haklarla ilgili koruma süresi dolmuş olmak şartıyla, bulunduğu kamu kurum ve kuruluşuna ait olur. Bunlardan kamu kurum ve kuruluşları ile bilimsel vesair amaçla yararlanmak isteyen kişi ve kuruluşların izin alacakları merci ve bunlardan alınacak ücretlerle bu ücretlerin hangi kültürel gayelerde sarfedileceği ve diğer hususlar, Cumhurbaşkanınca çıkarılan yönetmelikle belirlenir.
Kaynak: 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, mevzuat.gov.tr.
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Kaynak | Değişiklik |
|---|---|---|
| 13.12.1951 | 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (kabul 05.12.1951, RG 13.12.1951, S. 7981) | Madde, devletin kamu kurumlarında saklı yayımlanmamış eserlerden faydalanma salahiyetini düzenleyen bir hüküm olarak kabul edildi. |
| 01.11.1983 | 2936 sayılı Kanun m. 10 | Madde bütünüyle değiştirilerek bugünkü tek fıkralı hâline getirildi. Düzenlemede eserin <strong>bulunduğu kamu kurum ve kuruluşuna ait olacağı</strong>, yararlanmak isteyenlerin <strong>izin alacağı merci</strong> ile alınacak ücretler ve bu ücretlerin <strong>kültürel gayelerde sarfı</strong> düzenleme altına alındı. Aynı Kanunla FSEK 19'un son fıkrası da değiştirilerek Kültür ve Turizm Bakanlığına manevi hakları kullanma yetkisi verildi. |
| 02.07.2018 | 700 sayılı Kanun Hükmünde Kararname | Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine uyum kapsamında maddede yer alan düzenleme yetkisine ilişkin ibare <strong>"Cumhurbaşkanınca çıkarılan yönetmelik"</strong> şeklinde değiştirildi. |
Maddenin Dört Şartı
FSEK 46 çok özel bir durumu düzenler: bir eser hiç yayımlanmamıştır, bir kütüphane veya müzede durmaktadır ve koruma süresi dolmuştur. Bu eserin akıbeti ne olacaktır? Kanun dört şartı birlikte arar:
- Men kaydı bulunmaması. Çoğaltma ve yayımı eser sahibi tarafından açıkça men edilmemiş olmalıdır. Eser sahibi "bu eser yayımlanmasın" demişse madde uygulanmaz. Bu, FSEK 40/2'deki men edici kayıt mantığının burada da işlediğini gösterir; ayrıntı için FSEK 40 şerhine bakabilirsiniz.
- Kamu müessesesinde saklı bulunma. Eser, umumi kütüphane, müze ve benzeri müesseselerde saklı olmalıdır. Özel bir koleksiyonda veya mirasçıların elinde bulunan eser madde kapsamında değildir.
- Yayımlanmamış veya alenileşmemiş olma. Eser henüz yayımlanmamış veya alenileşmemiş olmalıdır. Alenileşme ve yayımlanma kavramları için FSEK 7 şerhine bakabilirsiniz.
- Koruma süresinin dolması. Mali haklarla ilgili koruma süresi dolmuş olmalıdır. Burada bir gerilim vardır: FSEK 26/3 uyarınca koruma süresi eserin alenileşmesinden önce işlemeye başlamaz; buna karşılık FSEK 27/2, sahibinin ölümünden sonra alenileşen eserlerde sürenin ölüm tarihinden sonra yetmiş yıl olduğunu söyler. Sürelerin hesabı için FSEK 26 ve FSEK 27 şerhlerine bakabilirsiniz.
Sonuç: Şartlar gerçekleşirse eser, bulunduğu kamu kurum ve kuruluşuna ait olur. Yani eser kamuya mal edilmiş sayılmaz veya serbest hâle gelmez; belirli bir kurumun tasarrufuna girer.
Ceza Genel Kurulu FSEK 46'yı, mali haklara ilişkin sınırlamalar tasnifinde "devletin faydalanma salahiyeti" başlığıyla ayrı bir grup olarak göstermiştir (Yargıtay CGK, 28.01.2020, E. 2017/788, K. 2020/34).
Bu Eserlerden Yararlanmak İçin İzin Gerekir mi?
Gerekir. Maddenin ikinci cümlesi bir izin ve ücret rejimi kurar: bu eserlerden kamu kurum ve kuruluşları ile bilimsel ve sair amaçla yararlanmak isteyen kişi ve kuruluşların izin alacakları merci ve bunlardan alınacak ücretlerle bu ücretlerin hangi kültürel gayelerde sarf edileceği ve diğer hususlar, Cumhurbaşkanınca çıkarılan yönetmelikle belirlenir.
Dikkat çekici üç nokta vardır:
- Kamu kurumları da izne tabidir. Hüküm "kamu kurum ve kuruluşları ile bilimsel vesair amaçla yararlanmak isteyen kişi ve kuruluşlar" derken kamu kurumlarını da saymıştır. Eserin bir kuruma ait olması, diğer kamu kurumlarının onu serbestçe kullanabileceği anlamına gelmez.
- Ücret alınabilir. Koruma süresi dolmuş bir eser için ücret alınması, FSEK 26/1'in genel kuralına getirilen bir istisnadır: mali haklar sona ermiştir ama kuruma ait olma, ücret talep etme imkânı doğurur.
- Ücret kültürel gayeye tahsis edilir. Hüküm, ücretlerin hangi kültürel gayelerde sarf edileceğinin yönetmelikle belirlenmesini ister. Yani bu gelir genel bir bütçe kalemi değil, amaca bağlı bir kaynaktır. Benzer bir amaç bağı FSEK 44/3'te boş taşıyıcı kesintisi için de kurulmuştur; ayrıntı için FSEK 44 şerhine bakabilirsiniz.
Maddenin pratik önemi arşiv ve müze çalışmalarında görülür: bir müzede bulunan, hiç yayımlanmamış bir el yazması veya tablonun yayımlanması, tıpkıbasımı veya dijitalleştirilmesi için kurumdan izin alınması ve belirlenen ücretin ödenmesi gerekir.
FSEK 46 ile FSEK 47 Arasındaki Fark
FSEK 26/1, mali hakların zamanla sınırlı olduğunu söyledikten sonra "46 ve 47 nci maddelerdeki haller dışında" kaydını koyar. Yani bu iki madde, koruma süresinin bitiminden sonra da geçerliliğini koruyan istisnalardır. Ancak birbirinden tamamen farklıdır:
- FSEK 46 — devletin faydalanma salahiyeti. Kendiliğinden işler. Şartlar (men kaydı yokluğu, kamu müessesesinde saklı bulunma, yayımlanmamışlık, süre dolması) gerçekleştiğinde eser bulunduğu kuruma ait olur. Ayrı bir işlem gerekmez.
- FSEK 47 — kamuya mal etme. Bir Cumhurbaşkanı kararıyla gerçekleşir; kararda eser ve sahibinin adı, hakları kullanacak makam veya müessese, hak sahiplerine ödenecek bedelin nasıl belirleneceği ve gelirin hangi gayelere tahsis edileceği gösterilir. Ayrıntı için FSEK 47 şerhine bakabilirsiniz.
Manevi haklar ne olur? FSEK 46 mali haklara ilişkindir; manevi haklar FSEK 19 rejimine tabidir. FSEK 19/5 uyarınca maddede sayılan yetkili kimselerden hiçbiri bulunmaz veya bulunup da yetkilerini kullanmazlarsa yahut yetmiş yıllık süre bitmişse, eser memleketin kültürü bakımından önemli görüldüğü takdirde Kültür ve Turizm Bakanlığı FSEK 14, 15 ve 16'nın üçüncü fıkralarındaki hakları kendi adına kullanabilir. Bu hüküm de 1983'te 2936 sayılı Kanunla getirilmiştir; ayrıntı için FSEK 19 şerhine bakabilirsiniz.
Sürenin sona ermesinin genel sonucu. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, mülga FSEK 59 uyarınca koruma süresi sona erdikten sonra devralan kişinin sahibi bulunduğu mali hakların sona ereceğini belirtmiştir (Yargıtay 11. HD, 19.07.2011, E. 2011/5205, K. 2011/9022). Buna karşılık Hukuk Genel Kurulu, FSEK 83 kapsamındaki ad korumasında koruma süresinin sona erip ermemesinin önem arz etmediğini saptamıştır (Yargıtay HGK, 09.11.2021, E. 2018/348, K. 2021/1367). Dolayısıyla süresi dolmuş bir eser mali haklar bakımından serbest olsa bile adı iltibasa karşı korunmaya devam eder.
FSEK 46 Yargıtay kararları
Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 3 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve konularına göre gruplandı; Hukuk Genel Kurulu kararları bulundukları grubun başında yer alır. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.
Karar seçimi hakkında
FSEK 46'yı doğrudan uygulayan yayımlanmış yargı kararı bulunmadığından, maddenin ön şartı olan koruma süresinin dolmasının sonuçlarını, süre dolsa bile korunan hakları ve maddenin sistem içindeki yerini ortaya koyan kararlar seçildi. Kararların somut konusu not alanında belirtildi.
Sürenin sona ermesinin sonucu
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
Koruma süresi sona erdikten sonra devralan kişinin sahibi bulunduğu mali haklar da sona erer
Olay: Bir yapım şirketi, mali haklarını sözleşmeyle devrettiği filmlerin koruma süresi dolduktan sonra haklarının kendisine döndüğünü ve davalıların izinsiz gösterime devam ettiğini ileri sürerek tazminat istemiştir.
Karar: Daire, mali hakların devrine ilişkin sözleşme tarihinde yürürlükte bulunan mülga FSEK 29 uyarınca sinema eserlerinin koruma süresinin aleniyet tarihinden itibaren yirmi yıl olarak belirlendiğini; mülga FSEK 59 uyarınca koruma süresi sona erdikten sonra devralan kişinin sahibi bulunduğu mali hakların sona ereceğini saptamıştır. 4630 sayılı Kanunla koruma süresinin yetmiş yıla çıkarıldığını ve yirmi yıllık sürenin dolmasından sonra filmlerin mali haklarının davacıya döndüğünü; mali hakların 4630 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği 03.03.2001 tarihinde davacıya döndüğüne göre incelemenin de bu tarihten itibaren yapılması gerektiğini belirterek kararı bozmuştur.
“aynı Yasa'nın 59. maddesi uyarınca koruma süresi sona erdikten sonra devralan kişinin sahibi bulunduğu mali hakların sona ereceği”
Ne anlama geliyor?
Koruma süresinin dolması mali hakları bütünüyle sona erdirir. FSEK 46 tam bu noktada devreye girerek, kamu müessesesinde saklı yayımlanmamış eserin akıbetini düzenler.
Not: Kararın konusu koruma sürelerinin hesabı ve mülga FSEK 29 ile 59'dur; buraya, FSEK 46'nın ön şartı olan "koruma süresinin dolması"nın hukuki sonucunu göstermesi nedeniyle alınmıştır.
Süre dolsa bile korunan haklar
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu
FSEK 83 kapsamındaki ad korumasında koruma süresinin sona erip ermemesi önem arz etmez
Olay: Bir yayınevi, bir şairin dergilerde yayımlanmış yazılarını derleyip işleyerek kitap hâline getirmiş ve kitaba özgün bir ad vermiştir. Başka bir yayınevi aynı şairin yazılarından oluşturduğu derlemede aynı adı kullanmıştır.
Karar: Kurul, FSEK 83 kapsamındaki korumanın talep edilebilmesi için fikrî ürünün kanunun belirlediği unsurları taşıyan bir eser niteliğini haiz olması gerektiğini ve bu niteliğin re'sen araştırılacağını belirtmiştir. FSEK 83'ün uygulanmasında eserin niteliğinin ve türünün herhangi bir önemi olmadığı gibi koruma süresinin sona erip ermemesinin de önem arz etmediğini vurgulamıştır. Somut olayda her iki kitabın da derleme eser niteliğinde bulunduğunu saptayarak, önce kamuya sunulan özgün adın sonraki derlemede iltibasa yol açacak biçimde kullanılmasını hak ihlali kabul etmiş ve direnme kararını oy birliğiyle bozmuştur.
“FSEK'in 83. maddesinin uygulanmasında, eserin niteliğinin ve türünün herhangi bir önemi olmadığı gibi koruma süresinin sona erip ermemesi de önem arz etmez”
Ne anlama geliyor?
FSEK 46 kapsamında kuruma ait olan bir eser kullanılırken de eser adı ve manevi haklar bakımından ayrı bir değerlendirme gerekir.
Not: Kararın konusu FSEK 6, 8 ve 83'tür; buraya, koruma süresinin dolmasının eseri her bakımdan serbest bırakmadığını göstermesi nedeniyle alınmıştır.
Maddenin sistem içindeki yeri
Yargıtay Ceza Genel Kurulu
Devletin faydalanma salahiyeti, mali haklara getirilen sınırlamalar tasnifinde ayrı bir başlık oluşturur
Olay: Bir markette internet radyosu yayını müşterilere dinletilmiş; meslek birliklerinin şikâyeti üzerine işletme sahibi hakkında FSEK 71/1 uyarınca dava açılmıştır.
Karar: Kurul, eser sahibine tanınan mali ve manevi hakların Kanun'da sayılanlarla sınırlı olduğunu ve korumanın kapsamını kanun hükümlerinin içeriğinin tayin ettiğini belirtmiştir. Mali hakların kanunla getirilen sınırlamalarını altı başlıkta sıralamış; beşinci başlıkta "devletin faydalanma salâhiyeti (mad. 46)", altıncı başlıkta ise "kamuya mâl etme (mad. 47)" hükümlerini göstermiştir. Somut olayda suçun maddi unsurlarının oluştuğunu, ancak yayın içeriğine müdahale imkânı bulunmayan sanıkta kast bulunmadığından manevi unsurun gerçekleşmediğini kabul ederek Başsavcılık itirazını oy birliğiyle reddetmiştir.
“5- Devletin faydalanma salâhiyeti (mad. 46) 6- Kamuya mâl etme (mad. 47)”
Ne anlama geliyor?
FSEK 46 ve 47 birbirinden ayrı iki istisnadır. FSEK 46 şartların gerçekleşmesiyle kendiliğinden işler; FSEK 47 ise Cumhurbaşkanı kararına bağlıdır.
Not: Kararın somut konusu FSEK 41 ve 71'dir; buraya, FSEK 46'nın Kanun sistematiğindeki yerini göstermesi nedeniyle alınmıştır.
FSEK 46 ile ilgili maddeler
- FSEK m. 7 — Alenileşmiş ve yayımlanmış eserler
- FSEK m. 14 — Umuma arz salahiyeti
- FSEK m. 19 — Manevi hakları kullanabilecek kimseler
- FSEK m. 26 — Koruma sürelerinin hesabı
- FSEK m. 27 — Koruma süresi
- FSEK m. 40 — Kopya ve teşhir
- FSEK m. 44 — Fikir ve sanat eserlerinin işaretlenmesi
- FSEK m. 45 — Satış bedellerinden pay verilmesi
- FSEK m. 47 — Kamuya maletme
- FSEK m. 83 — Eserin ad ve alametlerinin korunması
Uygulamada dikkat edilecekler
Pratik notlar
- 1.Kütüphane veya müzede bulunan yayımlanmamış bir eseri kullanmadan önce dört şartın gerçekleştiğini kontrol edin.
- 2.Eser sahibinin açık men kaydı bulunup bulunmadığını araştırın; men kaydı varsa madde uygulanmaz.
- 3.Eserin özel bir koleksiyonda değil, umumi kütüphane, müze veya benzeri bir müessesede saklı olduğunu doğrulayın.
- 4.Eserin henüz yayımlanmamış veya alenileşmemiş olduğunu tespit edin.
- 5.Mali haklarla ilgili koruma süresinin dolduğunu FSEK 26 ve 27'ye göre hesaplayın.
- 6.Eserin bulunduğu kamu kurum ve kuruluşundan izin alın; kamu kurumları da izne tabidir.
- 7.Belirlenen ücreti ödemeye hazırlıklı olun; koruma süresinin dolması ücret yükümlülüğünü kaldırmaz.
- 8.FSEK 46 ile FSEK 47'yi ayırın: birincisi kendiliğinden işler, ikincisi Cumhurbaşkanı kararına bağlıdır.
- 9.Manevi haklar bakımından FSEK 19'un ayrı rejimini ve Bakanlığın yetkisini gözetin.
- 10.Süresi dolmuş eserin adının FSEK 83 kapsamında hâlâ korunduğunu hatırlayın.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir uyuşmazlık için hukuki görüş yerine geçmez. Madde metni resmî kaynaktan alınmış, kararlar resmî tam metinleri üzerinden özetlenmiştir.