Kısa cevap · FSEK 40
FSEK 40, güzel sanat eserlerinin görüntüsünün kullanılmasına ve sergilenmesine ilişkin dört kural getirir. Birincisi: <strong>umumi yollar, caddeler ve meydanlara temelli kalmak üzere konulan</strong> güzel sanat eserlerini resim, grafik, fotoğraf ve saire ile çoğaltma, yayma, umumi mahallerde projeksiyonla gösterme ve yayımlama caizdir; mimarlık eserlerinde bu yetki <strong>yalnız dış şekle</strong> münhasırdır. İkincisi: üzerine sahibi tarafından <strong>sarahaten men edici bir kayıt</strong> konulmuş olmadıkça güzel sanat eserleri, malikleri veya bunların muvafakatiyle başkaları tarafından umumi mahallerde teşhir edilebilir. Üçüncüsü: açık artırma ile satılacak eserler umuma teşhir olunabilir ve bu maksatla çıkarılacak <strong>katalog, kılavuz</strong> ve benzeri matbualarla çoğaltma ve yayma caizdir. Dördüncüsü: bu hâllerde aksine yerleşmiş adet yoksa <strong>eser sahibinin adının zikrinden vazgeçilebilir</strong>.
Bu sayfada neler var? (9 bölüm)
Temel kavramlar
- Temelli kalmak üzere konulma
- Eserin umumi yol, cadde veya meydana kalıcı olarak yerleştirilmiş olması. Geçici sergiler bu kapsamda değildir.
- Panorama serbestisi
- Kamuya açık alanlara kalıcı olarak konulmuş güzel sanat eserlerinin görüntüsünün çoğaltılıp yayılabilmesi (FSEK 40/1).
- Mimarlık eserlerinde dış şekil sınırı
- Mimarlık eserlerinde serbestliğin yalnız dış şekle münhasır olması; iç mekân ve proje bu kapsamda değildir.
- Men edici kayıt
- Eser sahibinin eser üzerine açıkça koyduğu, umumi mahallerde teşhiri yasaklayan kayıt. Konulmamışsa malik eseri teşhir edebilir (FSEK 40/2).
- Malikin teşhir yetkisi
- Eserin fiziki mülkiyetine sahip olan kişinin eseri umumi mahallerde sergileyebilmesi; men edici kayıt yoksa izin gerekmez.
- Müzayede kataloğu
- Açık artırmaya konulan veya sergilenen eserin, sergi ya da artırmayı tertip edenlerce çıkarılan katalog, kılavuz ve benzeri matbualarda çoğaltılıp yayılabilmesi (FSEK 40/3).
- Adın zikrinden vazgeçme
- Bu hâllerde aksine yerleşmiş adet yoksa eser sahibinin adının belirtilmemesine izin verilmesi (FSEK 40/4).
- Mülkiyet devri ve umuma arz
- Yargıtay'a göre bir tablonun bağış, satım veya trampa ile fiziki mülkiyetinin devri, sahibinin rızasıyla eserin umuma arzı niteliğindedir.
Bir bakışta FSEK 40
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Panorama | Umumi yol, cadde ve meydanlara temelli konulan güzel sanat eserleri resim, grafik, fotoğraf ve saire ile çoğaltılıp yayılabilir. | FSEK m. 40/1 |
| Mimarlık eseri | Serbestlik mimarlık eserlerinde yalnız dış şekle münhasırdır. | FSEK m. 40/1 |
| Teşhir | Üzerine sahibi tarafından sarahaten men edici kayıt konulmadıkça güzel sanat eserleri malikleri veya izinleriyle başkalarınca umumi mahallerde teşhir edilebilir. | FSEK m. 40/2 |
| Açık artırma | Açık artırma ile satılacak eserler umuma teşhir olunabilir. | FSEK m. 40/3 |
| Katalog | Sergi veya artırmayı tertip edenlerce çıkarılacak katalog, kılavuz ve benzeri matbualarla çoğaltma ve yayma caizdir. | FSEK m. 40/3 |
| Ad zikri | Bu hâllerde aksine yerleşmiş adet yoksa eser sahibinin adının zikrinden vazgeçilebilir. | FSEK m. 40/4 |
| Mülkiyet devri | Tablonun bağış, satım veya trampa ile fiziki mülkiyetinin devri, sahibinin rızasıyla eserin umuma arzı niteliğindedir. | 11. HD 2010/9305 |
| Umuma arzın geri alınamaması | Rızayla umuma arz edilen eser alenileşmiş sayılır; FSEK 14/3'teki hâller dışında umuma arz geri alınamaz. | 11. HD 2010/9305 |
| Malikin yapabilecekleri | Eseri teslim alan kişi eseri sergileyebilir, evine asabilir, galeri veya müzayedede satış için teşhir edebilir. | 11. HD 2010/9305 |
| İspat yükü | Men edici kayıt konulduğu veya şeref ve itibarın zedelendiği iddia ve ispat edilemezse manevi tazminata hükmedilemez. | 11. HD 2010/9305 |
| Malikin sınırı | Aslın maliki eserden kaynaklanan hakların sahibi olamaz; eseri boyayamaz, küçültemez, fotoğrafını çekerek çoğaltamaz. | HGK 2020/806 |
| Maddenin yeri | Hususi menfaat mülahazasıyla mali haklara getirilen sınırlamalar arasındadır. | CGK 2020/34 |
FSEK 40 madde metni
Üçüncü Bölüm: Fikrî Haklar · B) Tahditler — III. Hususi menfaat mülahazasiyle
Kopya ve teşhir — Madde 40
- (1)Umumi yollar, caddeler ve meydanlara, temelli kalmak üzere konulan güzel sanat eserlerini; resim, grafik, fotoğraf ve saire ile çoğaltma, yayma, umumi mahallerde projeksiyonla gösterme, radyo ve benzeri vasıtalarla yayımlama caizdir. Bu salahiyet mimarlık eserlerinde yalnız dış şekle munhasırdır.
- (2)Üzerlerine, sahibi tarafından sarahaten menedici bir kayıt konulmuş olmadıkça güzel sanat eserleri, malikleri veya bunların muvafakatiyle başkaları tarafından umumi mahallerde teşhir edilebilir.
- (3)Açık artırma ile satılacak eserler umuma teşhir olunabilir. Umumi mahallerde teşhir edilen veya açık artırmaya konulan bir eseri sergi veya artırmayı tertip eden kimseler tarafından bu maksatlarla çıkarılacak kataloğ, kılavuz veya bunlara benzer matbualar vasıtasiyle çoğaltma ve yayma caizdir.
- (4)Bu hallerde, aksine yerleşmiş adet yoksa, eser sahibinin adının zikrinden vazgeçilebilir.
Kaynak: 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, mevzuat.gov.tr. Fıkra numaraları okumayı kolaylaştırmak için eklenmiştir.
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Kaynak | Değişiklik |
|---|---|---|
| 13.12.1951 | 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (kabul 05.12.1951, RG 13.12.1951, S. 7981) | Madde bugünkü metniyle kabul edildi ve o tarihten bu yana hiç değişmedi. Metindeki "radyo ve benzeri vasıtalarla yayımlama" ibaresi dönemin teknolojisine işaret etmekle birlikte "benzeri vasıtalar" ifadesi bugünkü dijital mecraları da kapsayacak genişliktedir. |
Meydandaki Heykelin Fotoğrafını Kullanabilir miyim?
FSEK 40/1 buna imkân tanır ve bu, telif hukukunda "panorama serbestisi" olarak bilinen kuralın Türk hukukundaki karşılığıdır. Hükmün üç unsuru vardır.
1. Yer unsuru. Eser umumi yollar, caddeler ve meydanlara konulmuş olmalıdır. Bu ifade kamuya açık dış mekânı işaret eder; bir müze salonu, bir otel lobisi veya özel bir bahçe bu kapsamda değildir.
2. Süreklilik unsuru. Eser temelli kalmak üzere konulmuş olmalıdır. Geçici bir sergi, festival dekoru veya süreli yerleştirme istisnadan yararlanmaz.
3. Serbest fiiller. Bu şartlar varsa eseri resim, grafik, fotoğraf ve saire ile çoğaltma, yayma, umumi mahallerde projeksiyonla gösterme ve radyo ve benzeri vasıtalarla yayımlama caizdir.
Mimarlık eserlerinde özel sınır: "Bu salahiyet mimarlık eserlerinde yalnız dış şekle munhasırdır." Yani bir binanın cephesinin fotoğrafı bu kapsamdadır; iç mekânının, planının veya projesinin çoğaltılması değildir. Mimari projelerin eser niteliği için FSEK 4 ve FSEK 2 şerhlerine bakabilirsiniz.
Dördüncü fıkra bir kolaylık getirir: bu hâllerde aksine yerleşmiş adet yoksa eser sahibinin adının zikrinden vazgeçilebilir. "Aksine yerleşmiş adet" kaydı önemlidir; belirli alanlarda (örneğin sanat yayıncılığında) eser sahibinin adını yazmak yerleşmiş bir uygulamaysa bundan vazgeçilemez.
Ceza Genel Kurulu FSEK 40'ı, mali haklara hususi menfaat mülahazasıyla getirilen sınırlamalar arasında saymıştır (Yargıtay CGK, 28.01.2020, E. 2017/788, K. 2020/34).
Tabloyu Satın Alan Onu Sergileyebilir mi?
Kural olarak evet. FSEK 40/2 açıktır: üzerlerine sahibi tarafından sarahaten men edici bir kayıt konulmuş olmadıkça güzel sanat eserleri, malikleri veya bunların muvafakatiyle başkaları tarafından umumi mahallerde teşhir edilebilir.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi bu kuralı bir müzayede uyuşmazlığında uygulamıştır (Yargıtay 11. HD, 27.09.2010, E. 2009/3278, K. 2010/9305). Olayda ressam, yağlı boya tablosunu bir galeri işletmecisine hediye etmiş; tablo daha sonra el değiştirerek müzayedeye konulmuştur. Ressam, umuma arz yetkisinin manevi haklardan olduğunu ve kimseye devredilmediğini ileri sürerek manevi tazminat istemiş; yerel mahkeme bu istemi kabul etmiştir.
Daire kararı bozarken şu zinciri kurmuştur:
- Tablonun bağış (satım veya trampa) suretiyle fiziki mülkiyetinin başkasına devri, sahibinin rızasıyla eserin umuma arzı niteliğindedir.
- Sahibinin rızasıyla umuma arz edilen eser alenileşmiş sayılır ve FSEK 14/3'te yazılı hâller dışında umuma arzın geri alınması mümkün değildir.
- Eseri teslim alan kişi bu eseri sergileyebilir, evine asabileceği gibi bir galeri veya müzayedede satış için teşhir edebilir.
- FSEK 40/2-3 uyarınca üzerine açıkça men edici bir kayıt konulmadıkça güzel sanat eserleri malikleri veya izinleriyle başkaları tarafından umumi mahallerde teşhir edilebilir ve açık artırma ile satılacak eserler teşhir olunabilir.
- Men edici kayıt konulduğu veya bu suretle umuma arzın FSEK 14/3 uyarınca eser sahibinin şeref ve itibarını zedelediği iddia ve ispat edilemediğine göre manevi tazminata hükmedilmesi doğru değildir.
Pratik sonuç: eser sahibi teşhiri engellemek istiyorsa bunu eserin üzerine açıkça kaydetmelidir. Sonradan ileri sürülen itiraz, kural olarak teşhiri engellemez.
Umuma arz yetkisinin genel rejimi ve alenileşmenin hakkı tüketip tüketmediği için FSEK 14 şerhine bakabilirsiniz.
Malikin Yetkisi Nereye Kadar?
FSEK 40/2 malike teşhir yetkisi tanır; ancak bu, malikin eser üzerinde sınırsız yetkili olduğu anlamına gelmez. Hukuk Genel Kurulu bu sınırı çizmiştir (Yargıtay HGK, 21.10.2020, E. 2017/137, K. 2020/806):
- Aslın maliki, eseri edinmekle eser sahibinin haklarını elde etmez.
- Malik eseri bozamaz, değiştiremez veya yok edemez.
- Malik, eserin korunması bakımından objektif özen yükümlülüğü altındadır ve bu yükümlülüğe uygun davrandığını ispat yükü kendisindedir.
Bu nedenle FSEK 40/2'deki teşhir serbestisi ile FSEK 16 ve 17'deki manevi haklar birlikte okunmalıdır: malik eseri sergileyebilir, ama sergileme biçimi eserin bütünlüğünü bozuyor veya eser sahibinin şeref ve itibarını zedeliyorsa manevi hak ihlali gündeme gelir. Eser sahibinin zilyet ve malike karşı hakları için FSEK 17, eserde değişiklik yapılmasını menetme hakkı için FSEK 16 şerhlerine bakabilirsiniz.
Katalog istisnası. Üçüncü fıkra sergi ve müzayede organizatörlerine özel bir yetki verir: umumi mahallerde teşhir edilen veya açık artırmaya konulan bir eseri, sergi veya artırmayı tertip eden kimseler tarafından bu maksatlarla çıkarılacak katalog, kılavuz veya bunlara benzer matbualar vasıtasıyla çoğaltma ve yayma caizdir. Dikkat edilmesi gereken iki sınır vardır: yetki organizatöre aittir ve bu maksatlarla çıkarılan yayınlarla sınırlıdır. Aynı görüntülerin bağımsız bir sanat kitabında veya ticari bir üründe kullanılması bu kapsamda değildir.
Güzel sanat eserlerinin satış bedellerinden eser sahibine pay verilmesine ilişkin hak (pay ve takip hakkı) ise ayrı bir konudur ve FSEK 45'te düzenlenir.
FSEK 40 Yargıtay kararları
Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 3 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve konularına göre gruplandı; Hukuk Genel Kurulu kararları bulundukları grubun başında yer alır. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.
Karar seçimi hakkında
Kartlar, FSEK 40'ı doğrudan uygulayan veya malikin yetkisinin sınırını gösteren kararlardan seçildi. Oy çokluğuyla verilen kararda benimsenmeyen görüş ayıklandı ve bu husus not alanında belirtildi.
Malikin teşhir yetkisi
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
Tablonun mülkiyetinin devri sahibinin rızasıyla umuma arz niteliğindedir; men edici kayıt yoksa malik eseri galeri veya müzayedede teşhir edebilir
Olay: Bir ressam, yağlı boya tablosunu bir galeri işletmecisine hediye etmiştir. Tablo daha sonra el değiştirmiş ve müzayede yoluyla satışa sunulmuştur. Ressam, satışın önlenmesi için ihtarname çekmesine rağmen tablonun satışa sunulduğunu, umuma arz yetkisinin manevi haklardan olduğunu ve kimseye devredilmediğini ileri sürerek manevi tazminat istemiştir. Yerel mahkeme, eserin hibe edilmekle mali haklardan vazgeçildiği ama manevi hakların devredilemeyeceği gerekçesiyle davalı şirket yönünden manevi tazminata hükmetmiştir.
Karar: Daire, FSEK 14'te bir eserin umuma arz edilip edilmemesini, yayımlanma zamanını ve tarzını münhasıran eser sahibinin tayin ettiğini belirttikten sonra, yağlı boya tablonun bizzat eser sahibi tarafından hediye edilmek suretiyle fiziki mülkiyetinin devrinin aynı zamanda sahibinin rızasıyla eserin umuma arzı olduğunu saptamıştır. Sahibinin rızasıyla umuma arz edilen eserin alenileşmiş sayılacağını ve FSEK 14/3'te yazılı hâller dışında umuma arzın geri alınmasının mümkün olmadığını; eseri teslim alan kişinin eseri sergileyebileceği, evine asabileceği gibi bir galeri veya müzayedede satış için teşhir edebileceğini belirtmiştir. FSEK 40/2-3 uyarınca üzerine eser sahibi tarafından açıkça men edici bir kayıt konulmadıkça güzel sanat eserlerinin malikleri veya izinleriyle başkaları tarafından umumi mahallerde teşhir edilebileceğini ve açık artırma ile satılacak eserlerin teşhir olunabileceğini vurgulamıştır. Men edici kayıt konulduğu veya bu suretle umuma arzın eser sahibinin şeref ve itibarını zedelediği iddia ve ispat edilemediğine göre manevi tazminata hükmedilmesini doğru bulmayarak kararı davalı şirket yararına oy birliğiyle bozmuştur.
“5846 Sayılı FSEK 40/II-III. fıkraları uyarınca, üzerine davacı tarafından açıkça men edici bir kayıt konulmadıkça güzel sanat eserleri malikleri veya bunların izniyle başkaları tarafından umumi mahallerde teşhir edilebilir ve açık ... ile satılacak eserler teşhir olunabilir.”
Ne anlama geliyor?
Eserinin sergilenmesini veya müzayedeye konulmasını istemeyen sanatçı, men edici kaydı eserin üzerine önceden ve açıkça koymalıdır. Sonradan çekilen ihtarname kural olarak teşhiri engellemez.
Malikin sınırları
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu
Aslın maliki eser sahibinin haklarını elde etmez; eseri bozamaz, değiştiremez veya yok edemez ve objektif özen yükümlülüğü altındadır
Olay: Bir sanatçı, bir belediye ve dernek tarafından birlikte organize edilen sanat parkı projesi kapsamında eser niteliğinde bir bank hazırlamış ve üç yıl süreyle sergilenmek üzere teslim etmiştir. Süre sonunda eserin parkta bulunmadığı, üçüncü kişiler tarafından tahrif edildiği ve çalındığı anlaşılmıştır. Sanatçı, davalıların eserin korunması için yeterli özeni göstermediklerini ileri sürerek FSEK 70 uyarınca maddi ve manevi tazminat istemiştir.
Karar: Kurul, heykel, yağlı boya tablo ve resim gibi bazı güzel sanat eserlerinin bir eşyada somutlaştığını; bu eşyanın mülkiyetini edinen kişinin (aslın malikinin) eserden kaynaklanan hakların sahibi olamayacağını ve eserden kaynaklanan tüm hakların eser sahibinde kalmaya devam ettiğini belirlemiştir. Örnek olarak bir yağlı boya tabloyu satın alan kişinin eserin bir kısmını boyayamayacağını, kenarlarından keserek küçültemeyeceğini ve fotoğrafını çekerek çoğaltamayacağını göstermiştir. FSEK 48 ve 52'ye uygun biçimde mali hakların devri yapılsa dahi malikin eser sahibinin manevi haklarını korumak zorunda olduğunu; FSEK 16/1 ve 17/2 uyarınca eserin bozulamayacağını ve yok edilemeyeceğini; eserin somutlaştığı eşya üzerinde ayni veya şahsi hakka dayanarak zilyet olan kişinin eser sahibinin haklarına riayet etmek ve bu hakların kullanılmasına izin vermek zorunda olduğunu saptamıştır. Kararı oy çokluğuyla vermiştir.
“Bu eserlerin somutlaştığı eşyanın mülkiyetini edinen kişi (aslın maliki), eserden kaynaklanan hakların sahibi olamaz. Eserden kaynaklanan tüm haklar eser sahibinde kalmaya devam eder.”
Ne anlama geliyor?
Malik eseri sergileyebilir; ancak eseri değiştirmek, bozmak veya yok etmek hakkı yoktur. Sergileme biçimi eserin bütünlüğünü bozuyorsa FSEK 40/2 savunma sağlamaz.
Not: Karar oy çokluğuyla verilmiştir; Kurul çoğunluğu tarafından benimsenmeyen görüş yukarıdaki özete alınmamıştır. Kararın konusu FSEK 16 ve 17 kapsamındaki manevi haklardır; buraya FSEK 40/2'deki teşhir yetkisinin sınırını göstermesi nedeniyle alınmıştır.
Maddenin sistem içindeki yeri
Yargıtay Ceza Genel Kurulu
Kopya ve teşhir, mali haklara hususi menfaat mülahazasıyla getirilen sınırlamalar arasındadır
Olay: Bir markette internet radyosu yayını müşterilere dinletilmiş; meslek birliklerinin şikâyeti üzerine işletme sahibi hakkında FSEK 71/1 uyarınca dava açılmıştır. Özel Daire ile Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı suçun unsurlarının oluşup oluşmadığında ayrılmıştır.
Karar: Kurul, eser sahibine tanınan mali ve manevi hakların Kanun'da sayılanlarla sınırlı olduğunu ve korumanın kapsamını kanun hükümlerinin içeriğinin tayin ettiğini belirtmiştir. Mali hakların kanunla getirilen sınırlamalarını altı başlıkta sıralamış; kopya ve teşhiri (m. 40) şahsen kullanma (m. 38) ve umuma açık mahallerde kullanım (m. 41) ile birlikte "hususi menfaat mülahazasiyle" getirilen sınırlamalar arasında göstermiştir. Somut olayda suçun maddi unsurlarının oluştuğunu, ancak radyo yayınının içeriğine müdahale imkânı bulunmayan sanıkta kast bulunmadığından manevi unsurun gerçekleşmediğini kabul ederek Başsavcılık itirazını oy birliğiyle reddetmiştir.
“3- Hususi menfaat mülahazasiyle; şahsen kullanma (mad 38), kopya ve teşhir (mad.40), umuma açık mahallerde eser, icra, fonogram, yapım ve yayınların kullanılması ve/veya iletilmesine ilişkin esaslar (mad.41)”
Ne anlama geliyor?
FSEK 40 bir istisnadır ve metindeki şartlarla sınırlıdır. Yer, süreklilik ve organizatör şartlarını taşımayan kullanımlar kural rejimine tabidir.
Not: Kararın somut konusu FSEK 41 ve 71'dir; buraya, FSEK 40'ın sınırlamalar sistemindeki yerini göstermesi nedeniyle alınmıştır.
FSEK 40 ile ilgili maddeler
- FSEK m. 2 — İlim ve edebiyat eserleri
- FSEK m. 4 — Güzel sanat eserleri
- FSEK m. 7 — Alenileşmiş ve yayımlanmış eserler
- FSEK m. 14 — Umuma arz salahiyeti
- FSEK m. 15 — Adın belirtilmesi salahiyeti
- FSEK m. 16 — Eserde değişiklik yapılmasını menetmek
- FSEK m. 17 — Eser sahibinin zilyet ve malike karşı hakları
- FSEK m. 22 — Çoğaltma hakkı
- FSEK m. 35 — İktibas serbestisi
- FSEK m. 38 — Şahsen kullanma
- FSEK m. 41 — Umuma açık mahallerde kullanım
- FSEK m. 45 — Güzel sanat eserlerinin satış bedellerinden pay verilmesi
Uygulamada dikkat edilecekler
Pratik notlar
- 1.Panorama serbestisinden yararlanmak için eserin umumi yol, cadde veya meydana temelli kalmak üzere konulmuş olduğunu doğrulayın.
- 2.Geçici sergi, festival dekoru ve süreli yerleştirmelerin istisna kapsamında olmadığını gözetin.
- 3.Mimarlık eserlerinde yalnız dış şekli kullanın; iç mekân, plan ve proje bu kapsamda değildir.
- 4.Eserinizin sergilenmesini istemiyorsanız men edici kaydı eserin üzerine önceden ve açıkça koyun.
- 5.Malik olarak sergileme yaparken eserin bütünlüğünü bozmayın; FSEK 16 ve 17 ayrıca işler.
- 6.Sergi veya müzayede kataloğu istisnasının yalnız organizatöre ve bu maksatla çıkarılan yayınlara özgü olduğunu gözetin.
- 7.Katalog görüntülerini bağımsız bir sanat kitabında veya ticari üründe kullanmayın.
- 8.Eser sahibinin adını, aksine yerleşmiş adet bulunup bulunmadığını değerlendirerek belirtin.
- 9.Eseri hediye eden veya satan sanatçının, mülkiyet devriyle birlikte umuma arz rızasının da bulunduğunun kabul edildiğini hatırlayın.
- 10.Manevi hak iddiasında men edici kaydı veya şeref ve itibarın zedelendiğini ispat edecek delilleri hazırlayın.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir uyuşmazlık için hukuki görüş yerine geçmez. Madde metni resmî kaynaktan alınmış, kararlar resmî tam metinleri üzerinden özetlenmiştir.