Kısa cevap · FSEK 61
FSEK 61, eser sahibinin en kırılgan değerlerini alacaklılardan korur. İcra ve İflas Kanunu'nun 24 ve 30. maddelerinin hükümleri saklı kalmak şartıyla üç kalem, kanuni veya akdi bir rehin hakkının, cebri icranın veya hapis hakkının konusu olamaz: (1) eser sahibinin veya mirasçılardan birinin mülkiyeti altında bulunan henüz alenileşmemiş bir eserin müsvedde veya asılları; (2) sinema eserleri hariç olmak üzere bu eserler üzerindeki mali haklar; (3) eser sahibinin mali haklara dair hukuki muamelelerden doğan paradan gayrı alacakları. Hükmün mantığı açıktır: eser sahibinin daha kamuya sunmadığı bir eseri, onun iradesi dışında piyasaya çıkaracak hiçbir icra işlemi yapılamaz. Alenileşmiş eserler ve para alacakları bakımından haciz ve rehnin caiz olduğu hâller ise FSEK 62'de düzenlenmiştir.
Bu sayfada neler var? (9 bölüm)
Temel kavramlar
- Alenileşme
- Eserin eser sahibinin rızasıyla kamuya sunulması. FSEK 61 alenileşmemiş eserleri korur.
- Müsvedde
- Eserin taslak, karalama veya el yazması hâli. Alenileşmemişse haczedilemez.
- Aslın haczedilemezliği
- Alenileşmemiş eserin özgün nüshasının cebri icraya konu edilememesi.
- Kanuni rehin hakkı
- Kanundan doğan rehin hakkı. FSEK 61 kapsamındaki değerler üzerinde kurulamaz.
- Akdi rehin hakkı
- Sözleşmeyle kurulan rehin hakkı. FSEK 61 kapsamındaki değerler üzerinde geçersizdir.
- Hapis hakkı
- Alacaklının, elinde bulunan borçluya ait eşyayı alacağı ödenene kadar geri vermeme yetkisi.
- Cebri icra
- Devlet gücüyle alacağın tahsili. FSEK 61'deki değerler üzerinde uygulanamaz.
- Sinema eseri istisnası
- Alenileşmemiş eserler üzerindeki mali hakların haczedilemezliği sinema eserlerini kapsamaz.
- Paradan gayrı alacak
- Mali haklara ilişkin işlemlerden doğan ve para dışında bir edimi konu alan alacak. Haczedilemez.
- İİK 24 ve 30 istisnası
- Taşınır teslimine ve bir işin yapılmasına veya yapılmamasına dair ilamların icrasına ilişkin hükümlerin saklı tutulması.
Bir bakışta FSEK 61
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Genel kural | Sayılan üç kalem rehin, cebri icra ve hapis hakkına konu olamaz. | FSEK m. 61 |
| Birinci kalem | Eser sahibinin veya mirasçılardan birinin mülkiyetindeki, henüz alenileşmemiş eserin müsvedde veya asılları. | FSEK m. 61/1-1 |
| İkinci kalem | Sinema eserleri hariç olmak üzere bu eserler üzerindeki mali haklar. | FSEK m. 61/1-2 |
| Üçüncü kalem | Eser sahibinin mali haklara dair işlemlerden doğan para dışı alacakları. | FSEK m. 61/1-3 |
| Saklı hükümler | İİK 24 (taşınır teslimi) ve İİK 30 (bir işin yapılması veya yapılmaması) ilamlarının icrası etkilenmez. | FSEK m. 61 |
| Belirleyici ölçüt | Alenileşme. Eser alenileşmişse FSEK 62 devreye girer. | FSEK m. 61, 62 |
| Mirasçılar | Koruma mirasçılardan birinin mülkiyetindeki eserler için de geçerlidir. | FSEK m. 61/1-1 |
| Akdi rehin | Sözleşmeyle kurulmuş olsa dahi bu değerler üzerindeki rehin geçersizdir. | FSEK m. 61 |
| Para alacakları | Eser sahibinin para alacakları bu yasağın dışındadır; FSEK 62/1-4 uyarınca haczedilebilir. | FSEK m. 62/1-4 |
| Manevi haklar | Manevi haklar zaten devredilemez ve icraya konu olamaz; alenileşme sonrası da tükenmez. | HGK 2019/373 |
FSEK 61 madde metni
Dördüncü Bölüm: Sözleşme ve Tasarruflar · C) Haciz ve rehin — I – Caiz olmıyan haller
Caiz olmıyan haller — Madde 61
- Saklı tutulan İİK 24, taşınır teslimine dair ilamların icrasını; İİK 30 ise bir işin yapılmasına veya yapılmamasına dair ilamların icrasını düzenler. Yani eser sahibi aleyhine verilmiş bir teslim veya yapma ilamı bu yasaktan etkilenmez.İcra ve İflas Kanununun 24 ve 30 uncu maddelerinin hükümleri mahfuz kalmak şartiyle: 1. Eser sahibinin veya mirasçılardan birinin mülkiyeti altında bulunan henüz alenileşmemiş bir eserin müsvedde veya asılları; 2. Sinema eserleri hariç olmak üzere birinci bentte zikredilen eserler üzerindeki mali haklar; 3. Eser sahibinin, mali haklara dair hukuki muamelelerden doğan paradan gayrı alacakları; Kanuni veya akdi bir rehin hakkının, cebri icranın veya hapis hakkının konusu olamaz.
Kaynak: 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, mevzuat.gov.tr.
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Kaynak | Değişiklik |
|---|---|---|
| 13.12.1951 | 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (kabul 05.12.1951, RG 13.12.1951, S. 7981) | Madde bugünkü metniyle kabul edildi ve o tarihten bu yana hiç değişmedi. Atıf yapılan 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu yürürlüktedir; 24. madde taşınır teslimine dair ilamların icrasını, 30. madde ise bir işin yapılmasına veya yapılmamasına dair ilamların icrasını düzenler. |
Alenileşmemiş Eser Neden Haczedilemez?
FSEK 61'in koruduğu çekirdek değer umuma arz hakkıdır. FSEK 14 uyarınca bir eserin kamuya sunulup sunulmamasına, yayımlanma zamanına ve tarzına karar verme yetkisi münhasıran eser sahibine aittir. Eğer alacaklılar henüz yayımlanmamış bir romanın müsveddesini haczedip satabilseydi, eser sahibinin bu yetkisi fiilen ortadan kalkardı.
Bu nedenle kanun, alenileşmemiş eser bakımından üç kalemi icradan tümüyle korumuştur:
- Müsvedde ve asıllar. Eser sahibinin veya mirasçılardan birinin mülkiyeti altında bulunan, henüz alenileşmemiş bir eserin taslakları ve özgün nüshaları.
- Bu eserler üzerindeki mali haklar. Yalnız fiziksel nüsha değil, o eser üzerindeki mali haklar da korunur. Sinema eserleri istisnadır: bu eserler üzerindeki mali haklar alenileşmemiş olsa bile icraya konu olabilir. Kanun koyucu, sinema eserlerinin tipik olarak yüksek yatırımla ve ticari örgütlenmeyle üretildiğini gözetmiş görünmektedir.
- Paradan gayrı alacaklar. Eser sahibinin mali haklara dair hukuki muamelelerden doğan ve para dışında bir edimi konu alan alacakları. Örneğin yayınevinden belirli sayıda nüsha teslimini istemek hakkı.
Alenileşme ölçütü belirleyicidir. Eser bir kez alenileştiğinde FSEK 61'in koruması sona erer ve FSEK 62 devreye girer. Buna karşılık alenileşme, eser sahibinin manevi haklarını tüketmez. Hukuk Genel Kurulu bunu açıkça belirtmiştir: eser alenileştikten sonra da sözleşmeye aykırı veya izinsiz olarak eserin kamuya sunulmasına karşı koymak hakkı mevcuttur; bunun aksi eser sahibinin değil korsan yayıncılığın korunması sonucunu doğurur (Yargıtay HGK, 28.03.2019, E. 2018/998, K. 2019/373).
İİK 24 ve 30 Neden Saklı Tutuldu?
Madde, yasağı kurmadan önce bir kayıt düşer: "İcra ve İflas Kanununun 24 ve 30 uncu maddelerinin hükümleri mahfuz kalmak şartiyle". Bu iki hüküm, para alacağının tahsiline değil ilamların aynen icrasına ilişkindir:
- İİK 24 – taşınır teslimi. Bir taşınırın teslimine dair ilam icra dairesine verildiğinde icra memuru, bir icra emri tebliğiyle borçluya yedi gün içinde o şeyin teslimini emreder. Borçlu bu emri tutmaz ve hükmolunan taşınır yedinde bulunursa elinden zorla alınıp alacaklıya verilir.
- İİK 30 – bir işin yapılması veya yapılmaması. Bir işin yapılmasına dair ilam icra dairesine verildiğinde icra memuru, borçluya işi yapmayı emreder; ilam bir işin yapılmamasına ilişkinse ilamın hükmü borçluya aynı müddetli bir emirle tebliğ olunur.
Bu kaydın anlamı şudur: FSEK 61, eser sahibinin borçları için alenileşmemiş eserinin haczedilmesini yasaklar. Ama eser sahibi hakkında, örneğin belirli bir müsveddeyi hak sahibine teslim etmesine veya bir işi yapmaktan kaçınmasına dair bir ilam verilmişse, o ilamın icrası bu yasaktan etkilenmez. Yasak bir icra imtiyazı değil, eser sahibinin umuma arz yetkisini koruyan bir güvencedir.
Manevi haklar zaten icraya konu olamaz. Manevi haklar eser sahibinin kişiliğine bağlıdır ve devredilemez. Hukuk Genel Kurulu, eserlerin somutlaştığı eşyanın mülkiyetini edinen kişinin (aslın maliki) eserden kaynaklanan hakların sahibi olamayacağını; eserden kaynaklanan tüm hakların eser sahibinde kalmaya devam ettiğini belirtmiştir (Yargıtay HGK, 21.10.2020, E. 2017/137, K. 2020/806). Nüsha üzerindeki mülkiyetle fikri hakkın ayrılığı FSEK 57 şerhinde ayrıntılı ele alınmıştır.
Uygulamada Dikkat Edilecek Noktalar
Haciz sırasında ne yapılmalı? Eser sahibinin evinde veya bürosunda yapılan bir hacizde, alenileşmemiş eserlerin müsveddeleri ve asılları haciz tutanağına geçirilmemelidir. Geçirilmişse FSEK 61'e dayanılarak icra mahkemesine şikâyet yoluna gidilir.
Rehin sözleşmesi geçersizdir. Madde "kanuni veya akdi bir rehin hakkının" konusu olamayacağını söyler. Dolayısıyla tarafların anlaşmasıyla kurulan rehin de geçersizdir; alacaklı sözleşmeye dayanarak bu değerler üzerinde rehin iddia edemez.
Alenileşmenin ispatı önemlidir. Korumanın kapsamı "henüz alenileşmemiş" olma ölçütüne bağlı olduğundan, uyuşmazlıkta eserin alenileşip alenileşmediğinin tespiti belirleyicidir. Alenileşmiş eserler bakımından haciz ve rehin FSEK 62 çerçevesinde mümkündür.
Mirasçılar da korunur. Madde "eser sahibinin veya mirasçılardan birinin mülkiyeti altında bulunan" ifadesini kullanır. Yani eser sahibinin ölümünden sonra da alenileşmemiş eserin müsvedde ve asılları mirasçıların alacaklıları tarafından haczedilemez.
Elbirliği hâlinde eser sahipliği. Birden çok kişinin katkısıyla ayrılmaz bir bütün olarak meydana gelen eserlerde hak sahipliği birliktedir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, FSEK 10 kapsamındaki bu birliğe adi ortaklık hükümlerinin uygulandığını; elbirliği hâlinde eser sahipliğinin oy birliğiyle alınacak kararlarla yönetildiğini; buna karşılık esere tecavüz hâlinde eser sahiplerinden her birinin tek başına hareket edebileceğini belirtmiştir (Yargıtay 11. HD, 28.03.2019, E. 2017/3587, K. 2019/2414). Bu, ortaklardan birinin borcu için eser üzerinde icra takibi yapılmasının sınırlarını da belirler.
Haciz ve rehnin caiz olduğu hâller, rehin sözleşmesinin şekli ve kalıpların geçici olarak alınması FSEK 62 şerhinde ele alınmıştır.
FSEK 61 Yargıtay kararları
Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 3 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve konularına göre gruplandı; Hukuk Genel Kurulu kararları bulundukları grubun başında yer alır. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.
Karar seçimi hakkında
FSEK 61'i doğrudan uygulayan yayımlanmış yargı kararı bulunmadığından, maddenin dayandığı alenileşme, nüsha-hak ayrılığı ve birlikte eser sahipliği ölçütlerini ortaya koyan kararlar seçildi. Her kararın somut konusu not alanında belirtildi.
Alenileşme manevi hakkı tüketmez
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu
Eser alenileştikten sonra da sözleşmeye aykırı veya izinsiz kamuya sunmaya karşı koyma hakkı mevcuttur
Olay: Eser sahibinin izniyle piyasaya sunulan eserin birebir kopyalarının korsan olarak çoğaltılıp satılması üzerine manevi hakların ihlal edildiği ileri sürülmüş; eserin bir kez alenileşmiş olması nedeniyle manevi hakkın tükendiği savunulmuştur.
Karar: Kurul, FSEK 14. madde metni içeriğinde eser alenileştikten sonra da sözleşmeye aykırı veya izinsiz olarak eserin kamuya sunulmasına karşı koymak hakkının mevcut olduğunu; bunun aksinin eser sahibinin değil korsan yayıncılığın korunması sonucunu doğuracağını belirtmiştir. Eserin bir kez kamuya sunularak alenileşmesi nedeniyle manevi hakkın tükendiğinin benimsenmesinin eser sahibinin etkin korunması ilkeleriyle bağdaşmayacağını saptamıştır. Önceki bozma kararını oy çokluğuyla kaldırmış; direnme kararını bir bölüm bakımından oy birliğiyle, diğer bölüm bakımından oy çokluğuyla bozmuştur.
“eser alenileştikten sonra da, sözleşmeye aykırı veya izinsiz olarak eserin kamuya sunulmasına karşı koymak hakkı mevcuttur.”
Ne anlama geliyor?
Eserin alenileşmesi FSEK 61 korumasını sona erdirir ama eser sahibinin manevi haklarını ortadan kaldırmaz.
Not: Karar FSEK 14 ve 67 kapsamında manevi haklara ilişkindir; buraya, FSEK 61'in dayandığı alenileşme ölçütünün manevi haklar bakımından sınırını göstermesi nedeniyle alınmıştır. Karar kısmen oy çokluğuyla verilmiş olup karşı oy ve benimsenmeyen görüşler buraya alınmamıştır.
Nüsha mülkiyeti hak vermez
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu
Eserin somutlaştığı eşyanın mülkiyetini edinen kişi eserden kaynaklanan hakların sahibi olamaz; tüm haklar eser sahibinde kalır
Olay: Bir sanat parkında sergilenen ve bank biçiminde tasarlanmış güzel sanat eserleri üzerinde değişiklik yapıldığı ve eserlerin eser sahibinin iradesine aykırı kullanıldığı ileri sürülmüştür.
Karar: Kurul, güzel sanat eserlerinde eserin somutlaştığı eşyanın mülkiyetini edinen kişinin (aslın maliki) eserden kaynaklanan hakların sahibi olamayacağını; eserden kaynaklanan tüm hakların eser sahibinde kalmaya devam edeceğini belirlemiştir. FSEK 16/1 uyarınca eserde değişiklik yapılmasını men etme hakkının ve FSEK 17/2 çerçevesinde aslın maliki ile eser sahibi arasındaki ilişkinin kapsamını değerlendirerek kararı oy çokluğuyla vermiştir.
“Bu eserlerin somutlaştığı eşyanın mülkiyetini edinen kişi (aslın maliki), eserden kaynaklanan hakların sahibi olamaz.”
Ne anlama geliyor?
Bir nüshanın el değiştirmesi veya icra işlemine konu olması, eser üzerindeki hakları devretmez. Bu, FSEK 61'in koruma mantığını tamamlar.
Not: Karar FSEK 16 ve 17 çerçevesinde manevi haklara ilişkindir; buraya, eserin fiziksel nüshası üzerindeki işlemlerin fikri hakka etkisini göstermesi nedeniyle alınmıştır. Karar oy çokluğuyla verilmiş olup karşı oy görüşleri buraya alınmamıştır.
Elbirliği hâlinde eser sahipliği
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
FSEK 10 kapsamındaki birliğe adi ortaklık hükümleri uygulanır; birlik oy birliğiyle yönetilir, tecavüz hâlinde her eser sahibi tek başına hareket edebilir
Olay: Birden çok yazarın katkısıyla hazırlanan kitapların eser sahipliğinin tespiti ve sözleşme kapsamında ücret ile cezai şart istenmiş; dava dışı bir yazarın da eser sahibi olduğu kabul edilmiştir.
Karar: Daire, FSEK 9 uyarınca birlikte vücuda getirilen eserin kısımlara ayrılması mümkünse her birinin vücuda getirdiği kısmın sahibi sayıldığını; FSEK 10 uyarınca eser ayrılmaz bir bütün teşkil ediyorsa eserin sahibinin onu vücuda getirenlerin birliği olduğunu ve birliğe adi şirket hakkındaki hükümlerin uygulandığını belirtmiştir. Elbirliği hâlinde eser sahipliğinin, fesih ve tasfiyeye ilişkin olanlar dışında TBK'nın adi ortaklık hükümleri uyarınca yönetildiğini; birliğin oy birliğiyle alınacak kararlarla yönetildiğini; esere tecavüz hâlinde eser sahiplerinden her birinin tek başına hareket edebileceğini saptamıştır. Buna karşılık eser sahiplerinden her birinin tek başına tazminat talep etme ya da dava dışı kişilerin eser sahipliğinin tespitini talep etme hakkı bulunmadığını belirterek kararı oy birliğiyle bozmuştur.
“eser sahiplerinden her birinin tek başına esere vaki tecavüzün önlenmesini talep etme hakkı olmakla birlikte, tek başına tazminat talep etme ya da dava dışı kişilerin de eser sahipliğinin tespitini talep hakkı bulunmadığı”
Ne anlama geliyor?
Birlikte meydana getirilen eserlerde tasarruf birlikte yapılır. Ortaklardan birinin borcu için eser üzerinde tek başına işlem yapılamaz.
Not: Karar FSEK 9 ve 10 kapsamında eser sahipliğine ilişkindir; buraya, birden çok eser sahibinin bulunduğu hâllerde eser üzerindeki tasarrufların ve takiplerin sınırını göstermesi nedeniyle alınmıştır. Kararın gerekçesinde bir öğreti eserine de atıf yapılmıştır.
FSEK 61 ile ilgili maddeler
- FSEK m. 7 — Alenileşmiş ve yayımlanmış eserler
- FSEK m. 9 — Eser sahiplerinin birden fazla oluşu
- FSEK m. 10 — Eser sahipleri arasındaki birlik
- FSEK m. 14 — Umuma arz hakkı
- FSEK m. 17 — Eser sahibinin zilyed ve malike karşı hakları
- FSEK m. 57 — Mülkiyetin intikali
- FSEK m. 60 — Vazgeçme
- FSEK m. 62 — Caiz olan haller
- FSEK m. 63 — Mirasla intikal
Uygulamada dikkat edilecekler
Pratik notlar
- 1.Eser sahibi aleyhine yapılan hacizde alenileşmemiş müsvedde ve asılların tutanağa geçirilmemesini isteyin.
- 2.Tutanağa geçirilmişse FSEK 61'e dayanarak icra mahkemesine şikâyet yoluna gidin.
- 3.Alenileşmemiş eserler üzerinde rehin sözleşmesi yapmayın; akdi rehin de geçersizdir.
- 4.Sinema eserlerinin istisna olduğunu; bu eserler üzerindeki mali hakların alenileşmemiş olsa da icraya konu olabileceğini gözetin.
- 5.Eser sahibinin para alacaklarının bu yasak dışında kaldığını ve FSEK 62 uyarınca haczedilebileceğini bilin.
- 6.Para dışı alacakların (nüsha teslimi gibi) haczedilemeyeceğini gözetin.
- 7.Eserin alenileşip alenileşmediğini belgeyle ortaya koyun; koruma bu ölçüte bağlıdır.
- 8.Mirasçılardan birinin mülkiyetindeki alenileşmemiş eserlerin de korunduğunu hatırlayın.
- 9.İİK 24 ve 30 kapsamındaki teslim ve yapma ilamlarının icrasının bu yasaktan etkilenmediğini gözetin.
- 10.Birlikte meydana getirilen eserlerde tasarrufun oy birliğiyle yapılması gerektiğini gözetin.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir uyuşmazlık için hukuki görüş yerine geçmez. Madde metni resmî kaynaktan alınmış, kararlar resmî tam metinleri üzerinden özetlenmiştir.