Kısa cevap · FSEK 60
FSEK 60, eser sahibine ve mirasçılarına mali haklarını kendi iradesiyle bırakma imkânı tanır. Bu, eseri kamuya açmanın Türk hukukundaki resmî yoludur. Ancak kanun iki katı şart koyar: vazgeçme bir resmî senet tanzimi ve bu hususun Resmî Gazete'de ilanı suretiyle yapılmalıdır; ayrıca önceden vaki tasarrufları ihlal etmemek şartı vardır. Yani daha önce başkasına devrettiğiniz veya ruhsat verdiğiniz haklar bakımından vazgeçme hüküm doğurmaz. İkinci fıkra sonucu belirler: vazgeçme, ilan tarihinden başlayarak koruma süresinin bitmesi hâlindeki hukuki neticeleri doğurur. Yani eser, süresi dolmuş bir eser gibi serbestçe kullanılabilir hâle gelir. Vazgeçme yalnız mali haklar içindir; manevi haklar bu yolla bırakılamaz.
Bu sayfada neler var? (9 bölüm)
Temel kavramlar
- Vazgeçme (feragat)
- Eser sahibinin veya mirasçılarının kanunen tanınan mali haklarından tek taraflı olarak ve kamuya yönelik biçimde vazgeçmesi.
- Resmî senet
- Yetkili makam önünde düzenlenen senet. FSEK 60 vazgeçmeyi bu şekle bağlamıştır.
- Resmî Gazete ilanı
- Vazgeçmenin kamuya duyurulması. İlan tarihi, vazgeçmenin hüküm doğurmaya başladığı tarihtir.
- Önceki tasarrufların korunması
- Vazgeçmenin, daha önce yapılmış devir ve ruhsatları ihlal edememesi.
- Koruma süresinin bitmesi neticeleri
- Eserin mali haklar bakımından serbestçe kullanılabilir hâle gelmesi. Vazgeçme bu sonucu ilan tarihinden itibaren doğurur.
- Manevi hakların vazgeçme dışılığı
- FSEK 60 yalnız mali haklardan vazgeçmeyi düzenler; umuma arz, adın belirtilmesi ve eserde değişikliği men etme hakları bu yolla bırakılamaz.
- Kamuya maletme ile fark
- FSEK 47'deki kamuya mâl etme bir kamu işlemidir; FSEK 60'taki vazgeçme ise eser sahibinin kendi iradesine dayanır.
- Açık lisans
- Uygulamada eseri serbest bırakmak için kullanılan sözleşmesel lisans modelleri. Bunlar FSEK 60 anlamında vazgeçme değil, ruhsat verilmesi niteliğindedir.
Bir bakışta FSEK 60
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Kim vazgeçebilir | Eser sahibi veya mirasçıları. | FSEK m. 60/1 |
| Neyden vazgeçilir | Yalnız kanunen tanınan mali haklardan. | FSEK m. 60/1 |
| Şekil | Resmî senet tanzimi ve bu hususun Resmî Gazete'de ilanı. | FSEK m. 60/1 |
| Sınır | Önceden yapılmış tasarruflar ihlal edilemez. | FSEK m. 60/1 |
| Etki tarihi | İlan tarihinden başlayarak hüküm doğurur. | FSEK m. 60/2 |
| Sonuç | Koruma süresinin bitmesi hâlindeki hukuki neticeler doğar. | FSEK m. 60/2 |
| Manevi haklar | Vazgeçme kapsamına girmez; eser sahibinin manevi hakları devam eder. | FSEK m. 14-16, 60 |
| Süre dolması ile benzerlik | Koruma süresi sona erdiğinde devralanın mali hakları da sona erer. | 11. HD 2011/9022 |
| FSEK 47 ile fark | Kamuya mâl etme kamu işlemi, vazgeçme eser sahibinin tek taraflı iradesidir. | FSEK m. 47, 60 |
| Geri alınabilirlik | Kanun vazgeçmeden dönmeyi düzenlemez; ilanla doğan sonuç kamuya yöneliktir. | FSEK m. 60/2 |
FSEK 60 madde metni
Dördüncü Bölüm: Sözleşme ve Tasarruflar · B) Vazgeçme
Vazgeçme — Madde 60
- (1)Üç unsur: (1) yalnız mali haklar, (2) önceki tasarrufların ihlal edilmemesi, (3) resmî senet + Resmî Gazete ilanı. Şekil şartı ağırdır ve eksikliği vazgeçmeyi sonuçsuz bırakır.Eser sahibi yahut mirasçıları, kendilerine kanunen tanınan mali haklardan, önceden vakı tasarruflarını ihlal etmemek şartiyle, bir resmi senet tanzimi ve bu hususun Resmi Gazete'de ilanı suretiyle vazgeçebilirler.
- (2)Sonuç geriye değil ileriye etkilidir: ilan tarihinden itibaren eser, koruma süresi dolmuş gibi kullanılabilir.Vazgeçme, ilan tarihinden başlıyarak koruma süresinin bitmesi halindeki hukuki neticeleri doğurur.
Kaynak: 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, mevzuat.gov.tr. Fıkra numaraları okumayı kolaylaştırmak için eklenmiştir.
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Kaynak | Değişiklik |
|---|---|---|
| 13.12.1951 | 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (kabul 05.12.1951, RG 13.12.1951, S. 7981) | Madde iki fıkra hâlinde bugünkü metniyle kabul edildi ve o tarihten bu yana hiç değişmedi. FSEK'in 1995, 2001, 2004 ve 2008 değişikliklerinin hiçbiri bu maddeye dokunmamıştır. |
Vazgeçmenin Üç Şartı
Bir eseri "kamuya bırakmak", uygulamada sanıldığı kadar kolay değildir. FSEK 60/1 vazgeçmeyi üç şarta bağlar ve bunlardan birinin eksikliği vazgeçmeyi sonuçsuz bırakır.
1. Konu yalnız mali haklardır. Madde "kendilerine kanunen tanınan mali haklardan" der. Yani işleme, çoğaltma, yayma, temsil ve umuma iletim hakları vazgeçmeye konu olabilir. Buna karşılık manevi haklar — umuma arz hakkı, adın belirtilmesi hakkı, eserde değişiklik yapılmasını men etme hakkı — bu yolla bırakılamaz. Hukuk Genel Kurulu, eser sahibinin manevi haklarının kişiliğinin bir parçası olduğunu ve eser alenileştikten sonra bile sözleşmeye aykırı veya izinsiz kamuya sunmaya karşı koyma hakkının mevcut olduğunu vurgulamıştır (Yargıtay HGK, 28.03.2019, E. 2018/998, K. 2019/373).
2. Önceki tasarruflar ihlal edilemez. Madde "önceden vakı tasarruflarını ihlal etmemek şartiyle" kaydını koyar. Daha önce bir yayınevine devrettiğiniz basım hakkı veya bir platforma verdiğiniz tam ruhsat, vazgeçmeyle ortadan kalkmaz. Vazgeçme ancak eser sahibinin elinde kalan haklar bakımından sonuç doğurur.
3. Şekil: resmî senet artı Resmî Gazete ilanı. Kanun iki aşamalı bir şekil öngörür: önce bir resmî senet tanzimi, sonra bu hususun Resmî Gazete'de ilanı. İlan, vazgeçmenin kamuya duyurulmasını sağlar; eseri kullanacak herkesin bu durumu öğrenebilmesi amaçlanmıştır. Bu ağır şekil, FSEK 52'deki yazılı şekil şartından da ağırdır — çünkü vazgeçme yalnız bir kişiye değil herkese karşı sonuç doğurur (FSEK 52).
Vazgeçmenin Sonuçları: Eser Ne Hâle Gelir?
FSEK 60/2 sonucu bir benzetmeyle kurar: vazgeçme, ilan tarihinden başlayarak koruma süresinin bitmesi hâlindeki hukuki neticeleri doğurur. Yani eser, sanki koruma süresi dolmuş gibi muamele görür.
Bu benzetmenin pratik anlamı şudur:
- Mali haklar herkes için serbest hâle gelir. Eseri çoğaltmak, yaymak, temsil etmek ve umuma iletmek için artık izin gerekmez.
- Ama manevi haklar devam eder. Koruma süresinin bitmesi manevi hakları da tümüyle ortadan kaldırmaz; FSEK 19 belirli kişilere manevi hakların takibi yetkisi verir. Vazgeçmede de aynı çerçeve geçerlidir: eser sahibinin adının belirtilmesi ve eserde değişiklik yapılmaması beklentisi sürer.
- Etki ileriye yöneliktir. "İlan tarihinden başlayarak" ifadesi, geçmişe etki bulunmadığını gösterir. İlandan önceki kullanımlar hâlâ izinsiz kullanım sayılabilir.
- Sonuç kamuya yöneliktir. Kanun vazgeçmeden dönmeyi düzenlememiştir. İlan yoluyla yaratılan güven, geri alınmasını fiilen imkânsızlaştırır.
Koruma süresinin bitmesinin sonuçlarına dair Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin tespiti, vazgeçmenin etkisini anlamayı da kolaylaştırır: koruma süresi sona erdikten sonra devralan kişinin sahibi bulunduğu mali haklar da sona erer (Yargıtay 11. HD, 19.07.2011, E. 2011/5205, K. 2011/9022). Vazgeçmede de mali haklar bu şekilde "boşalır".
Koruma sürelerinin genel rejimi FSEK 26 ve FSEK 27 şerhlerinde ele alınmıştır. Koruma süresinin sonradan uzatılması hâlinde hakkın eser sahibine döndüğüne dair Yargıtay uygulaması ise FSEK 59 şerhinde açıklanmıştır (Yargıtay 11. HD, 24.10.2018, E. 2017/952, K. 2018/6624).
Vazgeçme, Kamuya Mâl Etme ve Açık Lisanslar
Türk telif hukukunda bir eserin "serbest" hâle gelmesinin üç farklı yolu vardır ve bunları karıştırmamak gerekir:
- Koruma süresinin dolması. Kanunî sürenin geçmesiyle eser kendiliğinden serbest kalır. Eser sahibinin iradesi rol oynamaz (FSEK 26-27).
- Eser sahibinin vazgeçmesi (FSEK 60). Eser sahibi veya mirasçıları kendi iradesiyle mali haklarını bırakır. Resmî senet ve Resmî Gazete ilanı şarttır.
- Kamuya mâl etme (FSEK 47). Bu bir kamu işlemidir: eserin kamuya mâl edilmesine ilişkin karar ve bedel rejimi kanunla düzenlenmiştir. Eser sahibinin iradesine dayanmaz. FSEK 47/1'in birinci cümlesi Anayasa Mahkemesinin 14.05.2015 tarihli ve E. 2014/177, K. 2015/49 sayılı kararıyla iptal edilmiştir (FSEK 47).
Açık lisanslar vazgeçme değildir. Uygulamada eserlerini serbest bırakmak isteyen yazar, yazılımcı ve fotoğrafçılar çoğunlukla açık lisans metinleri kullanır. Bunlar hukuken vazgeçme değil, ruhsat (lisans) verilmesi niteliğindedir:
- Ruhsat, belirli koşullarla ve belirli kullanımlar için verilir; eser sahibinin hakkı devam eder.
- FSEK 56/2 uyarınca kanun veya sözleşmeden aksi anlaşılmadıkça her ruhsat basit sayılır; yani eser sahibi aynı izni başkalarına da verebilir (FSEK 56).
- Ruhsatın kapsamı FSEK 55 uyarınca daraltıcı yorumlanır: aksi kararlaştırılmadıkça işlenmeler kapsam dışıdır (FSEK 55).
- Ruhsat verilmesi de FSEK 52 uyarınca yazılı şekle tabidir.
Hangi yolu seçmeli? Eserini geri dönüşsüz biçimde kamuya bırakmak isteyen için FSEK 60 doğru yoldur; ancak resmî senet ve Resmî Gazete ilanı külfeti ağırdır. Belirli koşullarla serbest kullanıma açmak isteyen için yazılı bir ruhsat sözleşmesi daha esnek ve geri alınabilir bir çözümdür. Her iki hâlde de manevi hakların bırakılamayacağı ve önceki tasarrufların korunacağı unutulmamalıdır.
FSEK 60 Yargıtay kararları
Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 3 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve konularına göre gruplandı; Hukuk Genel Kurulu kararları bulundukları grubun başında yer alır. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.
Karar seçimi hakkında
FSEK 60'ı doğrudan uygulayan yayımlanmış yargı kararı bulunmadığından, vazgeçmenin kapsamını ve sonuçlarını aydınlatan kararlar seçildi. Her kararın somut konusu not alanında belirtildi.
Manevi haklar bırakılamaz
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu
Eser alenileştikten sonra da sözleşmeye aykırı veya izinsiz kamuya sunmaya karşı koyma hakkı mevcuttur; manevi hak tükenmez
Olay: Eser sahibinin izniyle piyasaya sunulan eserin birebir kopyalarının korsan olarak çoğaltılıp satılması üzerine manevi hakların ihlal edildiği ileri sürülmüş; eserin bir kez alenileşmiş olması nedeniyle manevi hakkın tükendiği savunulmuştur.
Karar: Kurul, FSEK 14. madde metni içeriğinde eser alenileştikten sonra da sözleşmeye aykırı veya izinsiz olarak eserin kamuya sunulmasına karşı koymak hakkının mevcut olduğunu; bunun aksinin eser sahibinin değil korsan yayıncılığın korunması sonucunu doğuracağını belirtmiştir. Eserin bir kez kamuya sunularak alenileşmesi nedeniyle manevi hakkın tükendiğinin ve korsan yayın yapanlara karşı taleplerin yalnız mali haklarla sınırlı olduğunun benimsenmesinin, eser sahibinin etkin korunması ilkeleriyle bağdaşmayacağını saptamıştır. Kendi izniyle piyasaya arz edilen eserin birebir aynısı olan kopyalarının korsan olarak piyasaya sunulması hâlinde, eser sahibinin kişiliğinin bir parçası olarak sahip olduğu kamuya sunma hakkının zarar görmeyeceği düşüncesinin kabul edilemeyeceğini belirtmiştir. Önceki bozma kararını oy çokluğuyla kaldırmış; direnme kararını bir bölüm bakımından oy birliğiyle, diğer bölüm bakımından oy çokluğuyla bozmuştur.
“eser alenileştikten sonra da, sözleşmeye aykırı veya izinsiz olarak eserin kamuya sunulmasına karşı koymak hakkı mevcuttur. Bunun aksi ise, eser sahibinin değil, korsan yayıncılığın korunması sonucunu doğurur.”
Ne anlama geliyor?
Mali haklardan vazgeçmek manevi hakları bırakmak değildir. Eser sahibi, adının belirtilmesi ve eserinin izinsiz sunulmaması bakımından korunmaya devam eder.
Not: Karar FSEK 14 ve 67 kapsamında manevi haklara ilişkindir; buraya, FSEK 60'taki vazgeçmenin manevi hakları kapsamadığını göstermesi nedeniyle alınmıştır. Karar kısmen oy çokluğuyla verilmiş olup karşı oy ve benimsenmeyen görüşler buraya alınmamıştır.
Koruma süresinin bitmesinin sonuçları
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
FSEK 59 uyarınca koruma süresi sona erdikten sonra devralan kişinin sahibi bulunduğu mali haklar da sona erer
Olay: Bir yapım şirketi, mali haklarını sözleşmeyle devrettiği filmlerin koruma süresi dolduktan sonra haklarının kendisine döndüğünü ve davalıların izinsiz gösterime devam ettiğini ileri sürerek tazminat istemiştir.
Karar: Daire, sözleşme tarihinde yürürlükte bulunan mülga FSEK 29 uyarınca sinema eserlerinin koruma süresinin aleniyet tarihinden itibaren yirmi yıl olduğunu; FSEK 59 uyarınca koruma süresi sona erdikten sonra devralan kişinin sahibi bulunduğu mali hakların sona ereceğini saptamıştır. 4630 sayılı Kanun'la koruma süresinin yetmiş yıla çıkarıldığını ve yirmi yıllık sürenin dolmasından sonra filmlerin mali haklarının davacıya döndüğünü belirterek kararı bozmuştur.
“aynı Yasa'nın 59. maddesi uyarınca koruma süresi sona erdikten sonra devralan kişinin sahibi bulunduğu mali hakların sona ereceği”
Ne anlama geliyor?
Mali haklar boşaldığında hem eser sahibinin hem devralanın hakkı sona erer. Vazgeçme ilan tarihinden itibaren aynı sonucu doğurur.
Not: Karar FSEK 29 ve 59 kapsamında koruma sürelerine ilişkindir; buraya, FSEK 60/2'nin atıf yaptığı "koruma süresinin bitmesi hâlindeki hukuki neticeler" ifadesinin ne anlama geldiğini göstermesi nedeniyle alınmıştır.
Önceki tasarrufların sınırı
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
Devir sözleşmesi ancak yapıldığı tarihte yürürlükte bulunan süre için hüküm ifade eder; uzatılan süre eser sahibine avdet eder
Olay: Dört sinema eserinin işletme hakkı 1992 ve 2000 tarihli sözleşmelerle bir şirkete devredilmiş; eser sahibinin mirasçıları 2015'te aynı mali hakları başka bir şirkete devretmiştir.
Karar: Daire, 4630 sayılı Kanun'la sinema eserleri hakkındaki uzatılmış koruma süresinin eser sahiplerine avdet ettiğini; koruma süresinin kısa olduğu dönemde yapılan sözleşme ve tasarrufların ancak yapıldığı tarihte yürürlükte bulunan yirmi yıllık süre için hüküm ifade ettiğini belirtmiştir. FSEK 51/2 ve 59 uyarınca hakkın eser sahibine avdet ettiğinin kabulü gerektiğini; mirasçılarla yapılan yeni devir sözleşmesinin geçerli olduğunu belirleyerek kararı oy birliğiyle bozmuştur.
“Koruma süresinin kısa olduğu dönemde yapılan sözleşme ve tasarruflar da ancak yapıldığı tarihte yürürlükte bulunan 20 yıllık süre için hüküm ifade eder.”
Ne anlama geliyor?
Vazgeçme, önceki tasarrufları ortadan kaldırmaz; buna karşılık o tasarrufların kendi kapsamı da sözleşme tarihindeki hukuki durumla sınırlıdır.
Not: Karar FSEK 51/2 ve 59 kapsamındadır; buraya, FSEK 60/1'deki "önceden vaki tasarrufları ihlal etmemek" kaydının kapsamını göstermesi nedeniyle alınmıştır.
FSEK 60 ile ilgili maddeler
- FSEK m. 14 — Umuma arz hakkı
- FSEK m. 15 — Adın belirtilmesi yetkisi
- FSEK m. 16 — Eserde değişiklik yapılmasını men etmek
- FSEK m. 26 — Koruma süreleri: genel olarak
- FSEK m. 27 — Sürelerin devamı
- FSEK m. 47 — Kamuya maletme
- FSEK m. 52 — Sözleşmelerde şekil
- FSEK m. 56 — Ruhsat
- FSEK m. 59 — Hakkın eser sahibine avdeti
- FSEK m. 63 — Mirasla intikal
Uygulamada dikkat edilecekler
Pratik notlar
- 1.Vazgeçmeyi yalnız mali haklar için düşünün; manevi haklar bu yolla bırakılamaz.
- 2.Daha önce yaptığınız devir ve ruhsatları listeleyin; vazgeçme bunları ihlal edemez.
- 3.Resmî senet düzenlenmesi ve Resmî Gazete'de ilan şartlarını birlikte yerine getirin.
- 4.İlan tarihinin, vazgeçmenin hüküm doğurmaya başladığı tarih olduğunu gözetin.
- 5.Vazgeçmeden dönmenin kanunda düzenlenmediğini; ilanın kamuya güven yarattığını bilin.
- 6.Eseri sınırlı biçimde serbest bırakmak istiyorsanız vazgeçme değil yazılı ruhsat yolunu seçin.
- 7.Açık lisans metinlerinin FSEK 60 anlamında vazgeçme değil ruhsat olduğunu gözetin.
- 8.Ruhsat verecekseniz kapsamı ayrıntılı yazın; FSEK 55 aksi hâlde işlenmeleri kapsam dışı sayar.
- 9.Mirasçı olarak vazgeçiyorsanız bütün mirasçıların birlikte hareket etmesi gerektiğini gözetin.
- 10.Kamuya mâl etmenin (FSEK 47) bir kamu işlemi olduğunu, vazgeçmeyle karıştırmamak gerektiğini bilin.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir uyuşmazlık için hukuki görüş yerine geçmez. Madde metni resmî kaynaktan alınmış, kararlar resmî tam metinleri üzerinden özetlenmiştir.