Kısa cevap · FSEK 63
FSEK 63 iki kısa cümlede telif hukukunun miras rejimini kurar: bu Kanun'un tanıdığı mali haklar miras yolu ile intikal eder ve mali haklar üzerinde ölüme bağlı tasarruflar yapılması caizdir. Yani bir yazarın, ressamın veya bestecinin ölümüyle eseri üzerindeki mali haklar sona ermez; koruma süresi içinde mirasçılarına geçer. Eser sahibi isterse vasiyetname veya miras sözleşmesiyle bu hakların kime geçeceğini de belirleyebilir. Buna karşılık manevi haklar mali haklar gibi mirasla intikal etmez; FSEK 19, belirli kişilere bu hakları kullanma yetkisi tanır. Mirasçılar birden fazlaysa tereke üzerindeki haklar elbirliği hâlindedir ve tasarruf birlikte yapılır; temsilci atanmış olması hâlinde temsilcinin yetkisi FSEK 65'te sınırlanmıştır.
Bu sayfada neler var? (9 bölüm)
Temel kavramlar
- Mirasla intikal
- Eser sahibinin ölümüyle mali hakların mirasçılara geçmesi. FSEK 63/1 bunu açıkça kabul eder.
- Ölüme bağlı tasarruf
- Vasiyetname veya miras sözleşmesi gibi ölümden sonra hüküm doğuran işlem. Mali haklar bunlara konu olabilir.
- Manevi hakların kullanılması
- Manevi haklar mirasla geçmez; FSEK 19 belirli kişilere bu hakları kullanma yetkisi tanır.
- Elbirliği (iştirak) hâli
- Mirasçıların tereke üzerindeki hakları birlikte kullanması. Tasarruf için hep birlikte hareket edilmesi gerekir.
- Miras ortaklığı temsilcisi
- Mirasçılardan birinin istemi üzerine sulh mahkemesince atanan temsilci. Yetkisi FSEK 65'te sınırlanmıştır.
- Koruma süresi sınırı
- Mirasla geçen mali haklar koruma süresi içinde vardır; süre dolduğunda sona erer.
- Mirasçıların dava hakkı
- Mirasçıların eser sahibinin mali haklarına yapılan tecavüz nedeniyle dava açma yetkisi.
- Mirasçıların devir yetkisi
- Mirasçıların mali hakları üçüncü kişilere devredebilmesi. FSEK 48/1 bu yetkiyi açıkça tanır.
Bir bakışta FSEK 63
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Temel kural | Kanunun tanıdığı mali haklar miras yoluyla intikal eder. | FSEK m. 63/1 |
| Ölüme bağlı tasarruf | Mali haklar üzerinde vasiyetname ve miras sözleşmesi yapılabilir. | FSEK m. 63/2 |
| Manevi haklar | Mirasla intikal etmez; FSEK 19 belirli kişilere kullanma yetkisi tanır. | FSEK m. 19 |
| Süre sınırı | Mirasla geçen haklar koruma süresi içinde vardır; süre dolduğunda sona erer. | FSEK m. 27 |
| Mirasçıların devir yetkisi | Mirasçılar mali hakları süre, yer ve muhteva itibarıyla devredebilir veya ruhsat verebilir. | FSEK m. 48/1 |
| Mirasçıların dava hakkı | Mirasçılar, murisin bağlantılı hakları da dâhil olmak üzere haklarına tecavüz nedeniyle dava açabilir. | HGK 2022/1638 |
| Yeni devir | Hak eser sahibine döndükten sonra mirasçıların yaptığı devir geçerlidir. | 11. HD 2018/6624 |
| Birden fazla mirasçı | Tereke üzerindeki haklar elbirliği hâlindedir; tasarruf birlikte yapılır. | FSEK m. 63, 65 |
| Temsilci | Atanmış temsilci, mali haklar üzerinde yapacağı işlemler için mirasçıların kararını almak zorundadır. | FSEK m. 65 |
| Müşterek eser sahibinin ölümü | Eseri birlikte meydana getirenlerden birinin ölümü FSEK 64'te ayrıca düzenlenmiştir. | FSEK m. 64 |
FSEK 63 madde metni
Dördüncü Bölüm: Sözleşme ve Tasarruflar · Ç) Miras — I – Genel olarak
Mirasla intikal: genel olarak — Madde 63
- (1)Hüküm yalnız mali hakları kapsar. Manevi hakların kullanılması FSEK 19'da ayrıca düzenlenmiştir.Bu Kanunun tanıdığı mali haklar miras yolu ile intikal eder.
- (2)Vasiyetname ve miras sözleşmesiyle mali hakların kime geçeceği belirlenebilir. Ölüme bağlı tasarrufun şekli Türk Medeni Kanunu hükümlerine tabidir.Mali haklar üzerinde ölüme bağlı tasarruflar yapılması caizdir.
Kaynak: 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, mevzuat.gov.tr. Fıkra numaraları okumayı kolaylaştırmak için eklenmiştir.
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Kaynak | Değişiklik |
|---|---|---|
| 13.12.1951 | 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (kabul 05.12.1951, RG 13.12.1951, S. 7981) | Madde iki fıkra hâlinde bugünkü metniyle kabul edildi ve o tarihten bu yana hiç değişmedi. FSEK'in 1995, 2001, 2004 ve 2008 değişikliklerinin hiçbiri bu maddeye dokunmamıştır. |
Mali Haklar Mirasçılara Nasıl Geçer?
FSEK 63/1 kısa ve nettir: bu Kanun'un tanıdığı mali haklar miras yolu ile intikal eder. Yani işleme, çoğaltma, yayma, temsil ve umuma iletim hakları eser sahibinin ölümüyle sona ermez; koruma süresi içinde mirasçılarına geçer.
Geçiş kendiliğinden olur; ayrı bir devir işlemi gerekmez. Mirasçılar bu hakları:
- Kullanabilir. Eseri yayımlamak, çoğaltmak, temsil ettirmek yetkisi onlara geçer.
- Devredebilir veya ruhsat verebilir. FSEK 48/1, mali hakların devri ve ruhsat verilmesi yetkisini "eser sahibi veya mirasçıları"na tanır (FSEK 48).
- Koruyabilir. Tecavüz hâlinde dava açma yetkisi mirasçılara geçer. Hukuk Genel Kurulu, bir sanatçının mirasçılarının murislerinin bağlantılı haklarına dayanarak açtıkları davada, bu hakların icralarının ilk tespit tarihlerinden itibaren yetmiş yıl süreyle koruma altında bulunduğunu belirlemiştir (Yargıtay HGK, 01.12.2022, E. 2020/350, K. 2022/1638).
- Mali haklardan vazgeçebilir. FSEK 60/1 vazgeçme yetkisini de "eser sahibi yahut mirasçıları"na tanır (FSEK 60).
Önemli sınır: koruma süresi. Mirasla geçen hak sınırsız değildir. FSEK 27 uyarınca koruma süresi kural olarak eser sahibinin yaşadığı sürece ve ölümünden sonra yetmiş yıl devam eder; süre dolduğunda mirasçıların hakkı da sona erer. Koruma sürelerinin ayrıntısı FSEK 26 ve FSEK 27 şerhlerindedir.
Mirasçılar hakkı yeniden devredebilir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, koruma süresinin uzatılması nedeniyle hakkın eser sahibine avdet ettiği bir olayda, mirasçıların sonradan yaptığı devir sözleşmesinin geçerli olduğunu ve yeni devralanın aktif dava ehliyetinin bulunduğunu belirlemiştir (Yargıtay 11. HD, 24.10.2018, E. 2017/952, K. 2018/6624). Ayrıntı için FSEK 59 şerhine bakabilirsiniz.
Manevi Haklar da Mirasçılara Geçer mi?
FSEK 63/1 yalnız mali haklardan söz eder. Bu bilinçli bir tercihtir: manevi haklar eser sahibinin kişiliğine bağlı olduğundan mali haklar gibi mirasla intikal etmez.
Peki eser sahibinin ölümünden sonra manevi haklar korunmaz mı? Korunur, ama farklı bir teknikle: FSEK 19, ölümden sonra manevi hakları kullanma yetkisini belirli kişilere tanır. Yani mirasçılar manevi hakların sahibi olmaz; kanunun belirlediği kişiler bu hakları kullanır.
Bu ayrımın pratik sonuçları vardır:
- Mirasçılar mali hakları satabilir, ama eser sahibinin adının belirtilmemesine veya eserde değişiklik yapılmasına rıza göstererek manevi hakları tasfiye edemez.
- Manevi haklara dayanan talepler, mali hak devirlerinden bağımsız olarak sürer.
- Eserin alenileşmesi manevi hakları tüketmez. Hukuk Genel Kurulu bunu açıkça belirtmiştir: eser alenileştikten sonra da sözleşmeye aykırı veya izinsiz olarak eserin kamuya sunulmasına karşı koymak hakkı mevcuttur; bunun aksi eser sahibinin değil korsan yayıncılığın korunması sonucunu doğurur (Yargıtay HGK, 28.03.2019, E. 2018/998, K. 2019/373).
Ölüme bağlı tasarruflar. FSEK 63/2, mali haklar üzerinde ölüme bağlı tasarruflar yapılmasının caiz olduğunu söyler. Yani eser sahibi vasiyetname veya miras sözleşmesiyle hangi eserinin mali haklarının kime geçeceğini belirleyebilir. Uygulamada bu, arşiv ve koleksiyonların bir vakfa veya kuruma bırakılması biçiminde karşımıza çıkar.
Ölüme bağlı tasarrufun şekli FSEK'te değil Türk Medeni Kanunu'nda düzenlenmiştir; el yazılı vasiyetname, resmî vasiyetname, sözlü vasiyet ve miras sözleşmesi biçimlerinden birine uyulması gerekir. FSEK 63/2 yalnız konu bakımından imkânı tanır, şekli düzenlemez.
Birden Fazla Mirasçı Varsa Kim Karar Verir?
Telif haklarının miras yoluyla geçtiği hâllerde en sık yaşanan sorun, mirasçıların birden fazla olması ve aralarında anlaşamamasıdır. FSEK bu soruna iki maddeyle yaklaşır:
- FSEK 64 — eseri birlikte meydana getirenlerden birinin ölümü hâlini düzenler (FSEK 64).
- FSEK 65 — mirasçıların birden fazla olması ve temsilci atanması hâlinde temsilcinin yetkisini sınırlar: temsilci, mali haklar üzerinde yapacağı işlemler için mirasçıların kararını almaya mecburdur (FSEK 65).
Elbirliği ilkesi. Tereke üzerindeki haklar mirasçılar arasında elbirliği hâlindedir; mali haklar üzerinde tasarruf için kural olarak hep birlikte hareket edilmesi gerekir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, benzer bir mantıkla FSEK 10 kapsamındaki eser sahipleri birliğinin oy birliğiyle alınacak kararlarla yönetildiğini; buna karşılık esere tecavüz hâlinde eser sahiplerinden her birinin tek başına hareket edebileceğini belirtmiştir. Aynı kararda ince bir ayrım daha yapılmıştır: eser sahiplerinden her birinin tek başına tecavüzün önlenmesini talep etme hakkı olmakla birlikte, tek başına tazminat talep etme ya da dava dışı kişilerin eser sahipliğinin tespitini talep hakkı bulunmamaktadır (Yargıtay 11. HD, 28.03.2019, E. 2017/3587, K. 2019/2414).
Bu ayrım mirasçılar bakımından da yol gösterir: bir mirasçı tek başına tecavüzün durdurulmasını isteyebilirken, tazminat ve devir gibi tasarrufî işlemler için birliğin iradesi gerekir.
Uygulamada ne yapılmalı?
- Mirasçılar arasında bir yetki belgesi veya vekâlet düzenleyin; tek muhatap belirlemek üçüncü kişilerle ilişkiyi kolaylaştırır.
- Mirasçılardan birinin istemi üzerine sulh mahkemesinden miras ortaklığına temsilci atanması istenebilir; ancak temsilcinin mali haklar üzerindeki işlemler için mirasçıların kararını alması zorunludur (FSEK 65).
- Mali hak devri yapacaksanız bütün mirasçıların imzasını alın; eksik imza FSEK 54 uyarınca yetkisizlik sonucu doğurur (FSEK 54).
- Devir sözleşmesini FSEK 52 uyarınca yazılı yapın ve hakları ayrı ayrı gösterin (FSEK 52).
FSEK 63 Yargıtay kararları
Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 4 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve konularına göre gruplandı; Hukuk Genel Kurulu kararları bulundukları grubun başında yer alır. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.
Karar seçimi hakkında
FSEK 63'ü doğrudan uygulayan yayımlanmış yargı kararı bulunmadığından, mirasçıların yetkilerini ve manevi hakların ayrı rejimini ortaya koyan kararlar seçildi. Her kararın somut konusu not alanında belirtildi.
Mirasçıların dava hakkı
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu
Mirasçılar, murisin icracı sanatçı olarak sahip olduğu bağlantılı haklara dayanarak dava açabilir; bu haklar ilk tespit tarihinden itibaren yetmiş yıl korunur
Olay: 12.06.1995'ten önce çekilmiş filmlerin başrol oyuncusunun mirasçıları, filmlerin sinema salonu dışındaki gösterimleri nedeniyle hakları devraldığını savunan şirketten tazminat istemiştir.
Karar: Kurul, başrol oyuncusunun filmdeki icrasına dayalı olarak FSEK 80/1-A ve Ek m. 2 uyarınca komşu hak sahibi olduğunu; davacıların murisinin bu kapsamdaki mali haklarının FSEK 82/5 gereği eserlerdeki icralarının ilk tespit tarihlerinden itibaren yetmiş yıl süreyle koruma altında bulunduğunu belirlemiştir. İcracı sanatçının haklarının yapımcının eser sahipliğinden kaynaklanan haklardan bağımsız olarak aslen kazanıldığını; tasarruf anında mevcut olmayan mali hakların devrinin geçersiz olduğunu kabul ederek direnme kararını oy birliğiyle uygun bulmuştur.
“davacıların murisinin bu kapsamdaki mali hakları, FSEK'in 82/V. hükmü gereği eserlerdeki icralarının ilk tespit tarihlerinden itibaren yetmiş yıl süre ile koruma altındadır.”
Ne anlama geliyor?
Mirasçılar yalnız mali hakları devralmakla kalmaz; murisin haklarına yapılan tecavüz nedeniyle dava açma yetkisini de kazanır.
Not: Karar bağlantılı haklar ve koruma sürelerinin geçiş rejimine ilişkindir; buraya, mirasçıların murisin haklarına dayanarak dava açabildiğini göstermesi nedeniyle alınmıştır.
Mirasçıların devir yetkisi
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
Hak eser sahibine avdet ettikten sonra mirasçıların yaptığı yeni devir sözleşmesi geçerlidir
Olay: Dört sinema eserinin işletme hakkı 1992 ve 2000 tarihli sözleşmelerle bir şirkete devredilmiş; eser sahibinin mirasçıları 2015'te aynı mali hakları başka bir şirkete devretmiştir. İlk derece mahkemesi yeni devralanın aktif dava ehliyeti bulunmadığı gerekçesiyle davayı reddetmiştir.
Karar: Daire, 4630 sayılı Kanun'la sinema eserleri hakkındaki uzatılmış koruma süresinin eser sahiplerine avdet ettiğini; koruma süresinin kısa olduğu dönemde yapılan sözleşme ve tasarrufların ancak yapıldığı tarihte yürürlükte bulunan yirmi yıllık süre için hüküm ifade ettiğini belirtmiştir. FSEK 51/2 ve 59 uyarınca hakkın eser sahibine avdet ettiğinin kabulü gerektiğini; mirasçılarla davacı arasında yapılan sözleşmenin geçerli olduğunu, davacının mali haklar üzerinde tasarruf ve devir yetkisine sahip kişilerden hakları devraldığını ve aktif dava ehliyetinin bulunduğunu belirleyerek kararı oy birliğiyle bozmuştur.
“davacının mali haklar üzerinde tasarruf yetkisine sahip ve devir yetkisine haiz kişilerden mali hakları devraldığı, bu suretle aktif dava ehliyetinin olduğu”
Ne anlama geliyor?
Mirasçılar mali haklar üzerinde tasarruf ve devir yetkisine sahiptir. Onlardan devralan kişi de tecavüz davası açabilir.
Not: Karar FSEK 51/2 ve 59 kapsamında koruma sürelerine ilişkindir; buraya, mirasçıların mali haklar üzerinde tasarruf yetkisine sahip olduğunu göstermesi nedeniyle alınmıştır.
Birlikte hak sahipliğinde tasarruf ve dava
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
Birlik oy birliğiyle yönetilir; her hak sahibi tek başına tecavüzün önlenmesini isteyebilir ama tek başına tazminat talep edemez
Olay: Birden çok yazarın katkısıyla hazırlanan kitapların eser sahipliğinin tespiti ile sözleşme kapsamında ücret ve cezai şart istenmiş; dava dışı bir yazarın da eser sahibi olduğu kabul edilmiştir.
Karar: Daire, FSEK 9 uyarınca birlikte vücuda getirilen eserin kısımlara ayrılması mümkünse her birinin vücuda getirdiği kısmın sahibi sayıldığını; FSEK 10 uyarınca eser ayrılmaz bir bütün teşkil ediyorsa eserin sahibinin onu vücuda getirenlerin birliği olduğunu ve birliğe adi şirket hakkındaki hükümlerin uygulandığını belirtmiştir. Elbirliği hâlinde eser sahipliğinin oy birliğiyle alınacak kararlarla yönetildiğini; esere tecavüz hâlinde eser sahiplerinden her birinin tek başına hareket edebileceğini; buna karşılık tek başına tazminat talep etme ya da dava dışı kişilerin eser sahipliğinin tespitini talep etme hakkı bulunmadığını belirterek kararı oy birliğiyle bozmuştur.
“Elbirliği halinde eser sahipliği oybirliği ile alınacak kararlarla yönetilir. Esere tecavüz halinde eser sahiplerinden her biri tek başına hareket edebilir.”
Ne anlama geliyor?
Birden fazla mirasçı bulunduğunda da benzer mantık işler: tecavüzün durdurulması tek başına istenebilirken, tasarrufî işlemler için birliğin iradesi gerekir.
Not: Karar FSEK 9 ve 10 kapsamında eser sahipliğine ilişkindir; buraya, birden fazla hak sahibi bulunduğunda tasarruf ve dava yetkisinin nasıl kullanıldığını göstermesi nedeniyle alınmıştır. Kararın gerekçesinde bir öğreti eserine de atıf yapılmıştır.
Manevi haklar tükenmez
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu
Eser alenileştikten sonra da sözleşmeye aykırı veya izinsiz kamuya sunmaya karşı koyma hakkı mevcuttur
Olay: Eser sahibinin izniyle piyasaya sunulan eserin birebir kopyalarının korsan olarak çoğaltılıp satılması üzerine manevi hakların ihlal edildiği ileri sürülmüş; eserin bir kez alenileşmiş olması nedeniyle manevi hakkın tükendiği savunulmuştur.
Karar: Kurul, FSEK 14. madde metni içeriğinde eser alenileştikten sonra da sözleşmeye aykırı veya izinsiz olarak eserin kamuya sunulmasına karşı koymak hakkının mevcut olduğunu; bunun aksinin eser sahibinin değil korsan yayıncılığın korunması sonucunu doğuracağını belirtmiştir. Manevi hakkın tükendiğinin benimsenmesinin eser sahibinin etkin korunması ilkeleriyle bağdaşmayacağını saptamıştır. Önceki bozma kararını oy çokluğuyla kaldırmış; direnme kararını bir bölüm bakımından oy birliğiyle, diğer bölüm bakımından oy çokluğuyla bozmuştur.
“eser alenileştikten sonra da, sözleşmeye aykırı veya izinsiz olarak eserin kamuya sunulmasına karşı koymak hakkı mevcuttur.”
Ne anlama geliyor?
Mirasçılar mali hakları devralır; manevi haklar ise kişiliğe bağlı kalır ve FSEK 19 çerçevesinde kullanılır.
Not: Karar FSEK 14 ve 67 kapsamında manevi haklara ilişkindir; buraya, FSEK 63'ün yalnız mali hakları kapsadığını ve manevi hakların ayrı bir rejime tabi olduğunu göstermesi nedeniyle alınmıştır. Karar kısmen oy çokluğuyla verilmiş olup karşı oy ve benimsenmeyen görüşler buraya alınmamıştır.
FSEK 63 ile ilgili maddeler
- FSEK m. 19 — Manevi hakları kullanacak kimseler
- FSEK m. 26 — Koruma süreleri: genel olarak
- FSEK m. 27 — Sürelerin devamı
- FSEK m. 48 — Asli iktisap
- FSEK m. 52 — Sözleşmelerde şekil
- FSEK m. 54 — Salahiyetin mevcut olmaması
- FSEK m. 59 — Hakkın eser sahibine avdeti
- FSEK m. 60 — Vazgeçme
- FSEK m. 64 — Müşterek eser sahiplerinden birinin ölümü
- FSEK m. 65 — Mirasçıların birden fazla oluşu
Uygulamada dikkat edilecekler
Pratik notlar
- 1.Eser sahibinin ölümüyle mali hakların kendiliğinden mirasçılara geçtiğini bilin; ayrı devir işlemi gerekmez.
- 2.Koruma süresinin dolup dolmadığını hesaplayın; süre bittiğinde mirasçıların hakkı da sona erer.
- 3.Mali hak devri yapacaksanız bütün mirasçıların imzasını alın; eksik imza yetkisizlik doğurur.
- 4.Devir sözleşmesini yazılı yapın ve hakları ayrı ayrı gösterin.
- 5.Mirasçılar arasında tek muhatap belirleyecek bir yetki belgesi veya vekâlet düzenleyin.
- 6.Temsilci atanmışsa mali haklar üzerindeki işlemler için mirasçıların kararını almanız gerektiğini gözetin.
- 7.Manevi hakların mirasla geçmediğini; FSEK 19 çerçevesinde kullanıldığını bilin.
- 8.Vasiyetname veya miras sözleşmesiyle mali hakların kime geçeceğini belirleyebileceğinizi gözetin.
- 9.Ölüme bağlı tasarrufun şeklinin Türk Medeni Kanunu hükümlerine tabi olduğunu unutmayın.
- 10.Tecavüz hâlinde bir mirasçının tek başına tecavüzün önlenmesini isteyebileceğini, tazminat için birliğin iradesinin gerekebileceğini gözetin.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir uyuşmazlık için hukuki görüş yerine geçmez. Madde metni resmî kaynaktan alınmış, kararlar resmî tam metinleri üzerinden özetlenmiştir.