Kısa cevap · FSEK 62
FSEK 62, FSEK 61'deki yasağın karşı yüzüdür: hangi telif değerlerinin rehin, cebri icra ve hapis hakkına konu olabileceğini sayar. Dört kalem vardır: (1) alenileşmiş bir eserin müsveddesi veya aslı; (2) yayımlanmış bir eserin çoğaltılmış nüshaları; (3) eser sahibinin korunmaya lâyık manevi menfaatlerini ihlal etmemek şartıyla alenileşmiş bir eser üzerindeki mali hakları; (4) eser sahibinin mali haklara dair hukuki muamelelerden doğan para alacakları. Madde ayrıca üç önemli usul kuralı getirir: rehin sözleşmesinin geçerliliği yazılı şekle bağlıdır ve rehin olarak verilenler ayrı ayrı gösterilmelidir; güzel sanat eserlerine ait kalıplar ile mimarlık eserleri hariç güzel sanat eserlerinin asılları ve müsveddeleri, cebri icra için lüzumlu görüldüğü ölçüde zilyetlerden geçici olarak alınabilir.
Bu sayfada neler var? (9 bölüm)
Temel kavramlar
- Alenileşmiş eser
- Eser sahibinin rızasıyla kamuya sunulmuş eser. FSEK 62 korumasının eşiğidir.
- Yayımlanmış eser
- Çoğaltılmış nüshaları eser sahibinin rızasıyla satışa çıkarılmış veya dağıtılmış eser.
- Korunmaya lâyık manevi menfaat
- Eser sahibinin adının belirtilmesi, eserde değişiklik yapılmaması ve umuma arz biçimi gibi menfaatleri. Mali hakların haczinde bu menfaatler ihlal edilemez.
- Para alacağı
- Mali haklara ilişkin işlemlerden doğan ve parayla ölçülebilen alacak. Sınırsız biçimde haczedilebilir.
- Rehin sözleşmesinde yazılı şekil
- FSEK 62/2 uyarınca rehin sözleşmesinin geçerliliği yazılı yapılmasına bağlıdır.
- Ayrı ayrı gösterme
- Rehin olarak verilen konuların sözleşmede tek tek sayılması zorunluluğu.
- Geçici olarak alma
- Kalıp, çoğaltma aracı, güzel sanat eserinin aslı veya müsveddenin cebri icra için gereken ölçüde zilyetten geçici alınması.
- Mimarlık eseri istisnası
- Mimarlık eserlerinin asıllarının geçici olarak alınamaması.
- FSEK 61 ile ilişki
- FSEK 61 alenileşmemiş eserleri korur, FSEK 62 alenileşmiş eserler ve para alacakları bakımından icraya izin verir.
Bir bakışta FSEK 62
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Birinci kalem | Alenileşmiş bir eserin müsveddesi veya aslı icraya konu olabilir. | FSEK m. 62/1-1 |
| İkinci kalem | Yayımlanmış bir eserin çoğaltılmış nüshaları icraya konu olabilir. | FSEK m. 62/1-2 |
| Üçüncü kalem | Alenileşmiş eser üzerindeki mali haklar, manevi menfaatleri ihlal etmemek şartıyla icraya konu olabilir. | FSEK m. 62/1-3 |
| Dördüncü kalem | Eser sahibinin mali haklara dair işlemlerden doğan para alacakları icraya konu olabilir. | FSEK m. 62/1-4 |
| Rehin şekli | Rehin sözleşmesi yazılı olmalı; rehin olarak verilenler ayrı ayrı gösterilmelidir. | FSEK m. 62/2 |
| Kalıplar | Güzel sanat eserlerine ait kalıp ve çoğaltma araçları gereken ölçüde geçici olarak alınabilir. | FSEK m. 62/3 |
| Asıllar ve müsveddeler | Mimarlık eserleri hariç güzel sanat eserlerinin asılları ile musiki, ilim ve edebiyat eserlerinin müsveddeleri geçici alınabilir. | FSEK m. 62/4 |
| Mimarlık eseri | Geçici alma imkânının dışındadır. | FSEK m. 62/4 |
| Alenileşmemiş eser | FSEK 61 uyarınca icraya konu olamaz. | FSEK m. 61 |
| Manevi haklar | Manevi haklar hiçbir hâlde icraya konu olamaz; eser sahibinde kalır. | HGK 2020/806 |
| Para alacağının doğumu | FSEK 68 uyarınca belirlenecek bedel farazi bir bedeldir ve iki yöntem benimsenmiştir. | HGK 2020/483 |
FSEK 62 madde metni
Dördüncü Bölüm: Sözleşme ve Tasarruflar · C) Haciz ve rehin — II – Caiz olan haller
Caiz olan haller — Madde 62
- (1)Üçüncü bent şartlıdır: mali hakların icraya konu olması eser sahibinin korunmaya lâyık manevi menfaatlerini ihlal etmemelidir.Aşağıdaki hükümler dairesinde: 1. Alenileşmiş bir eserin müsveddesi veya aslı; 2. Yayımlanmış bir eserin çoğaltılmış nüshaları; 3. Eser sahibinin korunmaya layık olan manevi menfaatlerini ihlal etmemek şartiyle alenileşmiş bir eser üzerindeki mali hakları; 4. Eser sahibinin mali haklara dair hukuki muamelelerden doğan para alacakları; Kanuni veya akdi bir rehin hakkının, cebri icranın yahut hapis hakkının konusunu teşkil edebilir.
- (2)FSEK 52'deki şekil şartının rehin alanındaki karşılığı: yazılı şekil ve konuların ayrı ayrı gösterilmesi.Birinci fıkrada sayılan konulara dair rehin sözleşmesinin muteber olması için yazılı şekilde yapılması lazımdır. Sözleşmede rehin olarak verilenler ayrı ayrı gösterilmelidir.
- (3)Kalıp ve çoğaltma araçları mülkiyeti değiştirmeksizin geçici olarak alınır. FSEK 57/2'deki kalıp karinesiyle birlikte okunmalıdır.Güzel sanat eserlerine ait kalıplar ve sair çoğaltma vasıtaları, birinci fıkranın üçüncü bendinde yazılı mali haklar üzerinde cebri icra tatbikı için lüzumlu görüldüğü nispette zilyed olan kimselerden geçici olarak alınabilir.
- (4)Mimarlık eserleri bu geçici alma imkânının dışındadır; yapının kendisi söküp götürülemez.Mimarlık eserleri hariç olmak üzere güzel sanat eserlerinin asılları ve eser sahibine yahut mirasçılarına ait musiki, ilim ve edebiyat eserlerinin müsveddeleri, birinci fıkranın üçüncü bendinde yazılı mali haklar üzerinde cebri icra tatbikı için lüzumlu görüldüğü nispette zilyed olan kimselerden geçici olarak alınabilir.
Kaynak: 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, mevzuat.gov.tr. Fıkra numaraları okumayı kolaylaştırmak için eklenmiştir.
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Kaynak | Değişiklik |
|---|---|---|
| 13.12.1951 | 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (kabul 05.12.1951, RG 13.12.1951, S. 7981) | Madde dört fıkra hâlinde bugünkü metniyle kabul edildi ve o tarihten bu yana hiç değişmedi. FSEK'in 1995, 2001, 2004 ve 2008 değişikliklerinin hiçbiri bu maddeye dokunmamıştır. |
Telif Alanında Neler Haczedilebilir?
FSEK 62, eser sahibinin borçları için hangi değerlere el atılabileceğini dört kalemde sayar. Tümünde ortak eşik alenileşmedir:
- Alenileşmiş bir eserin müsveddesi veya aslı. Eser kamuya sunulmuşsa, artık umuma arz hakkı kullanılmış sayılır ve fiziksel nüsha haczedilebilir.
- Yayımlanmış bir eserin çoğaltılmış nüshaları. Depodaki kitaplar, basılı afişler, üretilmiş CD'ler bu kapsamdadır.
- Alenileşmiş bir eser üzerindeki mali haklar — ancak eser sahibinin korunmaya lâyık olan manevi menfaatlerini ihlal etmemek şartıyla. Bu şart, maddenin en önemli sınırıdır: mali hak haczedilirken eser sahibinin adının belirtilmesi, eserde değişiklik yapılmaması ve eserin itibarını zedeleyecek biçimde kullanılmaması beklentileri korunur.
- Eser sahibinin para alacakları. Mali haklara dair hukuki muamelelerden doğan para alacakları — telif ücreti, lisans bedeli, mahkeme kararıyla hükmedilen tazminat — sınırsız biçimde haczedilebilir.
Bu kalemler kanuni veya akdi bir rehin hakkının, cebri icranın yahut hapis hakkının konusunu teşkil edebilir. Yani üç farklı hukuki yol da açıktır: sözleşmeyle rehin kurulabilir, icra takibinde haczedilebilir ve alacaklının elinde bulunuyorsa hapis hakkı kullanılabilir.
Para alacağının kaynağı nasıl belirlenir? Telif alanındaki para alacaklarının önemli bir kısmı FSEK 68'e dayanır. Hukuk Genel Kurulu bu bedelin niteliğini açıklamıştır: FSEK 68/1 gereğince belirlenecek bedelin farazi bir bedel olduğu ve bu bedelin belirlenmesi bakımından iki yöntemin benimsendiği saptanmıştır (Yargıtay HGK, 30.06.2020, E. 2017/71, K. 2020/483). Ayrıntı için FSEK 68 şerhine bakabilirsiniz.
Alenileşmemiş eserler tümüyle dışarıdadır. FSEK 61 uyarınca eser sahibinin veya mirasçılardan birinin mülkiyetindeki alenileşmemiş eserin müsvedde ve asılları ile — sinema eserleri hariç — bu eserler üzerindeki mali haklar icraya konu olamaz.
Rehin Sözleşmesi Nasıl Yapılır?
FSEK 62/2, rehin sözleşmesini iki şarta bağlar ve bu şartlar FSEK 52'deki devir rejimiyle birebir örtüşür:
- Yazılı şekil. "Birinci fıkrada sayılan konulara dair rehin sözleşmesinin muteber olması için yazılı şekilde yapılması lazımdır." Sözlü rehin anlaşması geçersizdir.
- Ayrı ayrı gösterme. "Sözleşmede rehin olarak verilenler ayrı ayrı gösterilmelidir." "Bütün telif hakları rehin verilmiştir" biçiminde genel bir ifade yeterli değildir; hangi eser, hangi mali hak, hangi nüsha rehin konusudur — hepsi tek tek yazılmalıdır.
Bu paralellik tesadüf değildir. Kanun koyucu, telif haklarının el değiştirdiği bütün işlemlerde belirlilik arar. Devirde (FSEK 52), rehinde (FSEK 62/2) ve vazgeçmede (FSEK 60) şekil şartı getirilmiştir. Eser sahibi lehine daraltıcı yorum ilkesi de bunu tamamlar (FSEK 55).
Hak sahipliğinin ispatı. Rehin veya haciz işleminde hakkın gerçekten borçluya ait olduğu tespit edilmelidir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, eser sahipliğinin karine olarak kabul edilip aksini savunan tarafın ispat yükü altında olduğunu belirtmiştir (Yargıtay 11. HD, 20.03.2023, E. 2022/983, K. 2023/1680). Bu, ticari işletme devri gibi hâllerde hakların kime ait olduğunun belirlenmesinde önem taşır.
Alacaklı için pratik uyarı. Telif hakkı üzerinde rehin kurmak isteyen alacaklı:
- Eserin alenileşmiş olduğunu belgelemeli,
- Rehin konusu hakları tek tek saymalı,
- Hakkın borçluya ait olduğunu hak zinciriyle göstermeli,
- Eser sahibinin manevi menfaatlerinin ihlal edilmeyeceğini gözetmelidir.
Kalıplar ve Asıllar Geçici Olarak Nasıl Alınır?
Maddenin son iki fıkrası, mali hakların cebri icrasını fiilen mümkün kılmak için özel bir araç getirir: geçici olarak alma. İki ayrı kalem düzenlenmiştir:
1. Kalıplar ve çoğaltma vasıtaları (FSEK 62/3). "Güzel sanat eserlerine ait kalıplar ve sair çoğaltma vasıtaları, birinci fıkranın üçüncü bendinde yazılı mali haklar üzerinde cebri icra tatbikı için lüzumlu görüldüğü nispette zilyed olan kimselerden geçici olarak alınabilir."
2. Asıllar ve müsveddeler (FSEK 62/4). "Mimarlık eserleri hariç olmak üzere güzel sanat eserlerinin asılları ve eser sahibine yahut mirasçılarına ait musiki, ilim ve edebiyat eserlerinin müsveddeleri" de aynı ölçüde geçici olarak alınabilir.
Bu düzenlemenin üç özelliği dikkat çeker:
- Amaç sınırlıdır. Geçici alma yalnız birinci fıkranın üçüncü bendinde yazılı mali haklar üzerinde cebri icra tatbiki için yapılabilir. Yani kalıbın kendisi haczedilmiyor; mali hakkın icrası için gerekli olduğu ölçüde ödünç alınıyor.
- Ölçü sınırlıdır. "Lüzumlu görüldüğü nispette" ifadesi ölçülülük gerektirir; tüm kalıp koleksiyonu değil, gereken kadarı alınır.
- Zilyet kim olursa olsun uygulanır. Madde "zilyed olan kimselerden" der; kalıp üçüncü kişinin elinde olsa dahi alınabilir.
Mimarlık eseri istisnası pratik bir zorunluluktan doğar: bir yapının aslını söküp icra dairesine getirmek mümkün değildir. Bu nedenle mimarlık eserleri geçici alma dışında tutulmuştur.
Kalıp devri ile karıştırmayın. FSEK 57/2, çoğaltma hakkı sahibinden kalıp ve sair çoğaltma aletlerinin zilyetliğini iktisap eden kimsenin, aksi kararlaştırılmamışsa çoğaltma hakkını da iktisap etmiş sayılacağını düzenler. FSEK 62'deki geçici alma ise bir iktisap değildir; icra işlemi için geçici bir el koymadır ve çoğaltma hakkını devretmez (FSEK 57).
Manevi haklar her hâlde dışarıdadır. Hukuk Genel Kurulu, eserlerin somutlaştığı eşyanın mülkiyetini edinen kişinin eserden kaynaklanan hakların sahibi olamayacağını; eserden kaynaklanan tüm hakların eser sahibinde kalmaya devam ettiğini belirtmiştir (Yargıtay HGK, 21.10.2020, E. 2017/137, K. 2020/806). Dolayısıyla bir nüshanın veya kalıbın icra yoluyla el değiştirmesi, eser sahibinin manevi haklarını sona erdirmez.
FSEK 62 Yargıtay kararları
Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 3 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve konularına göre gruplandı; Hukuk Genel Kurulu kararları bulundukları grubun başında yer alır. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.
Karar seçimi hakkında
FSEK 62'yi doğrudan uygulayan yayımlanmış yargı kararı bulunmadığından, maddenin dayandığı ölçütleri — para alacağının doğumu, hak sahipliğinin ispatı ve manevi hakların dokunulmazlığı — ortaya koyan kararlar seçildi. Her kararın somut konusu not alanında belirtildi.
Para alacağının belirlenmesi
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu
FSEK 68/1 gereğince belirlenecek bedel farazi bir bedeldir ve belirlenmesi bakımından iki yöntem benimsenmiştir
Olay: Bir meslek birliği, repertuvarındaki eserlerin izinsiz kullanımı nedeniyle FSEK 68 uyarınca bedel istemiş; bedelin hesabı ve zamanaşımı tartışılmıştır.
Karar: Kurul, FSEK 68/1 gereğince belirlenecek bedelin farazi bir bedel olduğunu ve bu bedelin belirlenmesi bakımından iki yöntemin benimsendiğini saptamıştır. Talebin on yıllık zamanaşımına tabi olduğunu; FSEK 76/2'deki karinenin meslek birliğinin repertuvarının tamamına genişletilemeyeceğini belirtmiştir.
“FSEK'in 68/1 maddesi gereğince belirlenecek bedelin, farazi bir bedel olduğu ve bu bedelin belirlenmesi bakımından da iki yöntemin benimsendiği”
Ne anlama geliyor?
Telif alanındaki para alacaklarının önemli bir kısmı FSEK 68 bedelinden doğar. Bu alacaklar FSEK 62/1-4 uyarınca serbestçe haczedilebilir.
Not: Karar FSEK 68 ve 76 kapsamındadır; buraya, FSEK 62/1-4'te haczedilebilir sayılan para alacağının nasıl doğduğunu ve hesaplandığını göstermesi nedeniyle alınmıştır.
Hak sahipliğinin ispatı
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
Davacının eser sahipliği karine olarak kabul edilir; aksini savunan taraf ispat yükü altındadır
Olay: Ticari işletme devri sonrasında eser üzerindeki mali hakların kime ait olduğu tartışılmış; davalı davacının eser sahibi olmadığını savunmuştur.
Karar: Daire, davacının eser sahipliğinin karine olarak kabul edilip aksini savunan davalının ispat yükü altında olduğunun gözetilmesi gerektiğini belirtmiştir. Ticari işletme devrinin eser üzerindeki haklara etkisini değerlendirerek kararı bozmuştur.
“davacının eser sahipliği olduğu karine olarak kabul edilip, aksini savunan davalının ispat yükü altında olduğu gözetilerek”
Ne anlama geliyor?
Rehin veya haciz işleminde hakkın borçluya ait olduğu karine olarak kabul edilir; aksini iddia eden ispat etmek zorundadır.
Not: Karar eser sahipliğinin ispatı ve ticari işletme devrine ilişkindir; buraya, rehin ve haciz işlemlerinde hakkın borçluya ait olup olmadığının nasıl belirlendiğini göstermesi nedeniyle alınmıştır.
Manevi haklar icraya konu olmaz
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu
Eserin somutlaştığı eşyanın mülkiyetini edinen kişi eserden kaynaklanan hakların sahibi olamaz; tüm haklar eser sahibinde kalır
Olay: Bir sanat parkında sergilenen ve bank biçiminde tasarlanmış güzel sanat eserleri üzerinde değişiklik yapıldığı ve eserlerin eser sahibinin iradesine aykırı kullanıldığı ileri sürülmüştür.
Karar: Kurul, güzel sanat eserlerinde eserin somutlaştığı eşyanın mülkiyetini edinen kişinin (aslın maliki) eserden kaynaklanan hakların sahibi olamayacağını; eserden kaynaklanan tüm hakların eser sahibinde kalmaya devam edeceğini belirlemiştir. FSEK 16/1 uyarınca eserde değişiklik yapılmasını men etme hakkının ve FSEK 17/2 çerçevesinde aslın maliki ile eser sahibi arasındaki ilişkinin kapsamını değerlendirerek kararı oy çokluğuyla vermiştir.
“Eserden kaynaklanan tüm haklar eser sahibinde kalmaya devam eder.”
Ne anlama geliyor?
Bir nüsha veya kalıbın haczedilip satılması, eser sahibinin manevi haklarını ortadan kaldırmaz. FSEK 62/1-3'teki "manevi menfaatleri ihlal etmeme" şartı da bu esasa dayanır.
Not: Karar FSEK 16 ve 17 çerçevesinde manevi haklara ilişkindir; buraya, icra yoluyla el değiştiren nüshanın eser sahibinin haklarını sona erdirmediğini göstermesi nedeniyle alınmıştır. Karar oy çokluğuyla verilmiş olup karşı oy görüşleri buraya alınmamıştır.
FSEK 62 ile ilgili maddeler
- FSEK m. 7 — Alenileşmiş ve yayımlanmış eserler
- FSEK m. 16 — Eserde değişiklik yapılmasını men etmek
- FSEK m. 52 — Sözleşmelerde şekil
- FSEK m. 55 — Şümul
- FSEK m. 57 — Mülkiyetin intikali
- FSEK m. 60 — Vazgeçme
- FSEK m. 61 — Caiz olmıyan haller
- FSEK m. 63 — Mirasla intikal
- FSEK m. 68 — Tecavüzün ref'i ve bedel
Uygulamada dikkat edilecekler
Pratik notlar
- 1.Haciz veya rehin işleminden önce eserin alenileşmiş olup olmadığını belgeleyin.
- 2.Rehin sözleşmesini yazılı yapın; sözlü rehin geçersizdir.
- 3.Rehin olarak verilenleri sözleşmede tek tek sayın; genel ifadeler yeterli değildir.
- 4.Mali hakların haczinde eser sahibinin manevi menfaatlerinin ihlal edilmemesini gözetin.
- 5.Eser sahibinin telif ücreti ve lisans bedeli gibi para alacaklarının serbestçe haczedilebildiğini bilin.
- 6.Alenileşmemiş eserler bakımından FSEK 61 yasağının geçerli olduğunu gözetin.
- 7.Kalıp ve çoğaltma araçlarının yalnız mali hakların icrası için ve gereken ölçüde geçici alınabileceğini bilin.
- 8.Mimarlık eserlerinin asıllarının geçici alma dışında olduğunu gözetin.
- 9.Geçici almanın bir iktisap olmadığını; çoğaltma hakkını devretmediğini unutmayın.
- 10.Rehin veya haciz işleminde hakkın borçluya ait olduğunu hak zinciriyle gösterin.
- 11.Eser sahipliğinin karine olduğunu ve aksini iddia edenin ispat yükü altında bulunduğunu gözetin.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir uyuşmazlık için hukuki görüş yerine geçmez. Madde metni resmî kaynaktan alınmış, kararlar resmî tam metinleri üzerinden özetlenmiştir.