Kısa cevap · FSEK 59
FSEK 59, mali hak devirlerinin ebedî olmadığını söyler. Eser sahibi veya mirasçıları mali bir hakkı muayyen bir gaye zımnında yahut muayyen bir süre için devretmişlerse, gayenin ortadan kalkması veya sürenin geçmesiyle ilgili hak sahibine avdet eder — yani eser sahibine geri döner. Aynı kural, muayyen bir gaye veya süre için verilen ruhsatlar bakımından da geçerlidir. Maddenin ikinci cümlesi bir istisna kurar: başkasına devrine sözleşmeyle müsaade edilmemiş bir mali hakkı iktisap eden kimsenin ölümü yahut iflası hâlinde hak eser sahibine dönmez; ancak işin mahiyeti gereği hakkın kullanılması iktisap edenin şahsına bağlı ise yine döner. Yargıtay bu maddeyi, özellikle koruma sürelerinin sonradan uzatıldığı hâllerde hakkın kime ait olduğunu belirlerken uygulamaktadır.
Bu sayfada neler var? (9 bölüm)
Temel kavramlar
- Avdet
- Geri dönme. Devredilen mali hakkın eser sahibine veya mirasçılarına geri dönmesi.
- Muayyen gaye zımnında devir
- Belirli bir amaç için yapılan devir. Amaç ortadan kalktığında hak eser sahibine döner.
- Muayyen süre için devir
- Belirli süreyle sınırlı devir. Süre dolduğunda hak eser sahibine döner.
- Şahsa bağlı hak kullanımı
- Hakkın kullanılmasının, işin mahiyeti gereği iktisap edenin kişiliğine bağlı olması. Bu hâlde ölüm veya iflas hakkı eser sahibine döndürür.
- Devir yasağı kaydı
- Sözleşmede hakkın başkasına devrine izin verilmemesi. FSEK 59/1'in ikinci cümlesi bu hâli esas alır.
- Koruma süresinin uzatılması
- Kanun değişikliğiyle sürenin uzaması. Yargıtay, uzayan sürenin devralana değil eser sahibine döndüğünü kabul etmektedir.
- FSEK 51/2 ile bağlantı
- Koruma süresinin uzatılmasından ve mali hakların koruma kapsamını genişleten mevzuat değişikliklerinden eser sahiplerinin yararlanması kuralı.
- Sözleşmenin tarihsel sınırı
- Devir sözleşmesinin ancak yapıldığı tarihte yürürlükte olan süre için hüküm ifade etmesi.
Bir bakışta FSEK 59
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Dönüş sebepleri | Devrin gayesinin ortadan kalkması veya devir süresinin geçmesi. | FSEK m. 59/1 |
| Kime döner | Eser sahibine veya mirasçılarına. | FSEK m. 59/1 |
| Ruhsatlar | Muayyen gaye veya süre için verilen ruhsatlar da aynı hâllerde son bulur. | FSEK m. 59/2 |
| Ölüm ve iflas | Devrine izin verilmemiş hakkı iktisap edenin ölümü veya iflası kural olarak dönüş sebebi değildir. | FSEK m. 59/1 |
| İstisnanın istisnası | İşin mahiyeti gereği hakkın kullanımı iktisap edenin şahsına bağlıysa hak eser sahibine döner. | FSEK m. 59/1 |
| Süre dolduğunda | Koruma süresi sona erdikten sonra devralanın sahibi olduğu mali haklar da sona erer. | 11. HD 2011/9022 |
| Süre uzatılırsa | Uzatılan koruma süresi eser sahibine avdet eder; devralan bundan yararlanamaz. | 11. HD 2018/6624 |
| Sözleşmenin sınırı | Devir sözleşmesi ancak yapıldığı tarihte yürürlükte bulunan süre için hüküm ifade eder. | 11. HD 2018/6624 |
| Yeni devir | Hak eser sahibine döndükten sonra eser sahibi veya mirasçıları aynı hakkı yeniden devredebilir. | 11. HD 2018/6624 |
| İyi niyet | Dönüşten sonra eski sözleşmeye dayanarak kullanmaya devam eden iyi niyetli de olsa korunmaz. | 11. HD 2015/2066 |
| FSEK 51/2 bağlantısı | Mali hakların koruma kapsamını genişleten her türlü mevzuat değişikliğinden eser sahipleri yararlanır. | 11. HD 2023/297 |
FSEK 59 madde metni
Dördüncü Bölüm: Sözleşme ve Tasarruflar · A) Hayatta vaki tasarruflar — VIII – Hakkın eser sahibine avdeti
Hakkın eser sahibine avdeti — Madde 59
- (1)İki dönüş sebebi: gayenin ortadan kalkması ve sürenin geçmesi. Ölüm ve iflas kural olarak dönüş sebebi değildir; şahsa bağlı haklar bu kuralın dışındadır.Eser sahibi veya mirasçıları mali bir hakkı muayyen bir gaye zımnında yahut muayyen bir süre için devretmişlerse gayenin ortadan kalkması veya sürenin geçmesiyle ilgili hak, sahibine avdet eder. Bu hüküm, başkasına devrine sözleşme ile müsaade edilmemiş olan mali bir hakkı iktisap eden kimsenin ölümü yahut iflası halinde cari değildir; meğer ki, işin mahiyeti icabı, hakkın kullanılması, iktisap edenin şahsına bağlı bulunsun.
- (2)Aynı rejim ruhsat (lisans) ilişkileri için de geçerlidir.Muayyen bir gaye zımnında veya muayyen bir süre için verilen ruhsatlar birinci fıkrada sayılan hallerde son bulur.
Kaynak: 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, mevzuat.gov.tr. Fıkra numaraları okumayı kolaylaştırmak için eklenmiştir.
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Kaynak | Değişiklik |
|---|---|---|
| 13.12.1951 | 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (kabul 05.12.1951, RG 13.12.1951, S. 7981) | Madde iki fıkra hâlinde bugünkü metniyle kabul edildi ve o tarihten bu yana hiç değişmedi. Madde yürürlüktedir; FSEK'in 1995, 2001, 2004 ve 2008 değişikliklerinin hiçbiri bu maddeyi kaldırmamış veya değiştirmemiştir. |
Devredilen Hak Ne Zaman Eser Sahibine Döner?
FSEK 59/1 iki dönüş sebebi sayar ve bunlar birbirinden bağımsızdır:
- Gayenin ortadan kalkması. Devir belirli bir amaç için yapılmışsa, o amaç gerçekleşemez hâle geldiğinde hak eser sahibine döner. Örneğin bir senaryonun yalnız belirli bir film projesi için devredilmesi ve o projenin iptal edilmesi.
- Sürenin geçmesi. Devir belirli süreyle sınırlıysa, süre dolduğunda hak eser sahibine döner. Beş yıllık bir basım hakkı devri, beşinci yılın sonunda kendiliğinden sona erer.
İkinci fıkra aynı rejimi ruhsatlara da uygular: muayyen bir gaye zımnında veya muayyen bir süre için verilen ruhsatlar da bu hâllerde son bulur. Ruhsat türleri için FSEK 56 şerhine bakabilirsiniz.
Koruma süresi dolarsa hak ne olur? Bu, dönüşten farklı bir sorudur: koruma süresi sona erdiğinde eser kamuya mal olur ve kimsenin mali hakkı kalmaz. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi bunu FSEK 59'a dayanarak ifade etmiştir: koruma süresi sona erdikten sonra devralan kişinin sahibi bulunduğu mali haklar da sona erer (Yargıtay 11. HD, 19.07.2011, E. 2011/5205, K. 2011/9022).
FSEK 58 ile ilişkisi. Cayma hakkının kullanılması da hakkın eser sahibine dönmesi sonucunu doğurur. FSEK 58, kullanılmayan hakkın geri alınmasının şartlarını ve usulünü; FSEK 59 ise dönüşün genel rejimini düzenler. Ayrıntı için FSEK 58 şerhine bakabilirsiniz.
Koruma Süresi Sonradan Uzarsa Hak Kime Ait Olur?
FSEK 59'un uygulamada en çok iş gördüğü alan, koruma sürelerinin kanun değişikliğiyle uzatıldığı hâllerdir. Türkiye'de bu, sinema eserleri bakımından somut bir soruna dönüşmüştür.
Tarihsel çizgi: Mülga FSEK 29 uyarınca el işleri, küçük sanat eserleri, fotoğraf ve sinema eserleri için koruma süresi aleniyet tarihinden itibaren yirmi yıldı. 4630 sayılı Kanun'la (yürürlük 03.03.2001) bu süre yetmiş yıla çıkarıldı. Bu durumda, yirmi yıllık süre içinde yapılmış devir sözleşmeleri uzayan süreyi de kapsar mı?
Yargıtay'ın cevabı: kapsamaz. 11. Hukuk Dairesi, koruma süresinin kısa olduğu dönemde yapılan sözleşme ve tasarrufların ancak yapıldığı tarihte yürürlükte bulunan yirmi yıllık süre için hüküm ifade ettiğini; FSEK 51/2 ve 59 uyarınca yirmi yıllık koruma süresinin sona ermesi ve süre uzatılması dolayısıyla hakkın eser sahibine avdet ettiğini; bu durumdan eser sahibinden mali hak devralanların yararlanmasının mümkün olmadığını saptamıştır (Yargıtay 11. HD, 24.10.2018, E. 2017/952, K. 2018/6624).
Bu tespitin doğal sonucu, eser sahibinin veya mirasçılarının hakkı yeniden devredebilmesidir. Aynı kararda, 1992 ve 2000 tarihli sözleşmelerle işletme hakkını devralan şirketin bulunmasına rağmen, mirasçıların 2015'te yaptığı yeni devir sözleşmesinin geçerli olduğu ve yeni devralanın aktif dava ehliyetinin bulunduğu kabul edilmiştir.
Dönüşten sonra eski sözleşmeye dayanmak korunmaz. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi başka bir kararında bu zinciri açıkça kurmuştur: FSEK 27 uyarınca uzatılan süre, Ek m. 2/1 uyarınca Türkiye'de mevcut bütün eserlere uygulanır; FSEK 59 uyarınca hak eser sahibine avdet eder ve FSEK 54 uyarınca mali bir hakkı yahut kullanma ruhsatını devre salahiyetli olmayan kimseden iktisap eden kişinin iyi niyeti korunamaz (Yargıtay 11. HD, 17.02.2015, E. 2014/15731, K. 2015/2066). Yani hak eser sahibine döndükten sonra eski sözleşmeye dayanarak eseri kullanmaya devam eden kişi, iyi niyetli olsa bile himaye görmez (FSEK 54).
Dayanağın diğer ayağı: FSEK 51/2. Bu hüküm, mali hakların koruma kapsamını genişleten her türlü mevzuat değişikliğinden eser sahiplerinin yararlanacağını söyler. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi bunu gerçek kişi/tüzel kişi ayrımıyla birlikte ele almış ve 4110 sayılı Kanun öncesinde yaşam boyu artı elli yıl olan sürenin yetmiş yıla çıkmasının sonuçlarını değerlendirmiştir (Yargıtay 11. HD, 16.01.2023, E. 2021/5117, K. 2023/297). Ayrıntı için FSEK 51 ve FSEK 27 şerhlerine bakabilirsiniz.
Devralanın Ölümü veya İflası Hakkı Geri Getirir mi?
FSEK 59/1'in ikinci cümlesi ince bir ayrım yapar. Kural şudur: başkasına devrine sözleşme ile müsaade edilmemiş olan mali bir hakkı iktisap eden kimsenin ölümü yahut iflası hâlinde hak eser sahibine dönmez.
Bu, ilk bakışta şaşırtıcı görünebilir: devri yasaklanmış bir hak, devralanın ölümüyle mirasçılarına geçebilecek mi? Kanunun cevabı kural olarak evettir. Ölüm ve iflas, hakkı kendiliğinden eser sahibine döndüren sebepler değildir; hak devralanın terekesine veya iflas masasına dâhil olur.
İstisnanın istisnası: şahsa bağlı kullanım. Cümlenin son kısmı önemlidir: "meğer ki, işin mahiyeti icabı, hakkın kullanılması, iktisap edenin şahsına bağlı bulunsun." Yani hakkın kullanılması devralanın kişiliğine, sanatına, itibarına veya özel niteliklerine bağlıysa, ölüm veya iflas hâlinde hak eser sahibine döner.
Tipik örnekler:
- Bir eserin belirli bir yönetmen tarafından sahneye konulması için verilen hak, yönetmenin ölümüyle sona erer.
- Bir romanın belirli bir sanatçı tarafından seslendirilmesi için verilen ruhsat, o sanatçının kişiliğine bağlıdır.
- Bir eserin belirli bir usta tarafından işlenmesi için devredilen işlenme hakkı.
Sözleşmede ne yazmalı? Bu belirsizliği azaltmak için sözleşmeye şu kayıtların konulması yararlıdır:
- Devrin gayesi ve o gayenin ortadan kalkma hâlleri.
- Devrin süresi ve süre sonunda hakkın eser sahibine döneceği.
- Hakkın devredilebilirliği: üçüncü kişiye devre izin verilip verilmediği. FSEK 49 uyarınca kural olarak eser sahibinin yazılı muvafakati gerekir (FSEK 49).
- Hakkın kullanımının devralanın şahsına bağlı olup olmadığı; ölüm, iflas veya devir hâlinde sözleşmenin sona ereceğine dair kayıt.
Mali hakların mirasla intikali ve ölüme bağlı tasarruflara konu olması FSEK 63'te; hakların haciz ve rehne konu olup olamayacağı ise FSEK 61 ve FSEK 62'de düzenlenmiştir.
FSEK 59 Yargıtay kararları
Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 4 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve konularına göre gruplandı. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.
Karar seçimi hakkında
Kararların bir kısmı koruma sürelerinin hesabına ilişkin olup FSEK 59'u uygulama bağlamında kullanmaktadır; hangi kararın hangi maddeye ilişkin olduğu not alanında belirtildi. Oy çokluğuyla verilen kararlarda karşı oy görüşleri ayıklanmıştır.
Uzatılan koruma süresi eser sahibine döner
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
Koruma süresinin kısa olduğu dönemde yapılan sözleşmeler ancak o tarihteki süre için hüküm ifade eder; uzatılan süre FSEK 51/2 ve 59 uyarınca eser sahibine avdet eder
Olay: Dört sinema eserinin işletme hakkı, eser sahibinin mirasçılarıyla 1992 ve 2000 tarihinde imzalanan sözleşmelerle bir film şirketine devredilmiştir. Mirasçılar 2015'te aynı mali hakları başka bir şirkete devretmiş; ilk derece mahkemesi yeni devralanın aktif dava ehliyeti bulunmadığı gerekçesiyle davayı reddetmiştir.
Karar: Daire, 4630 sayılı Kanun'la sinema eserleri hakkındaki uzatılmış koruma süresinin eser sahiplerine avdet ettiğini; koruma süresinin kısa olduğu dönemde yapılan sözleşme ve tasarrufların ancak yapıldığı tarihte yürürlükte bulunan yirmi yıllık süre için hüküm ifade ettiğini ve bu sürenin eser sahibinden mali hakları devralan kişileri de bağladığını belirtmiştir. FSEK 51/2 ve 59 uyarınca aleniyetten itibaren yirmi yıllık koruma süresinin sona ermesi ve 4630 sayılı Kanun'la sürenin uzatılması dolayısıyla hakkın eser sahibine avdet ettiğinin kabulü gerektiğini; bu durumdan eser sahibinden mali hak devralanların yararlanmasının mümkün olmadığını saptamıştır. Mirasçılarla yapılan 2015 tarihli sözleşmenin geçerli olduğunu, davacının mali haklar üzerinde tasarruf ve devir yetkisine sahip kişilerden hakları devraldığını ve aktif dava ehliyetinin bulunduğunu belirleyerek kararı oy birliğiyle bozmuştur.
“Koruma süresinin kısa olduğu dönemde yapılan sözleşme ve tasarruflar da ancak yapıldığı tarihte yürürlükte bulunan 20 yıllık süre için hüküm ifade eder.”
Ne anlama geliyor?
Devir sözleşmesi, imzalandığı tarihteki koruma süresi kadar hüküm ifade eder. Sonradan uzayan süre devralana değil eser sahibine aittir.
Dönüşten sonra iyi niyet korumaz
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
Hak FSEK 59 uyarınca eser sahibine avdet ettikten sonra, eski sözleşmeye dayanarak kullanan kişinin iyi niyeti FSEK 54 uyarınca korunmaz
Olay: Sinema eserlerinin izinsiz olarak birkaç kez yayınlandığı ileri sürülerek mali haklar tazminatı istenmiştir. Davalı ve fer'î müdahiller, hakları daha önce devraldıklarını savunmuştur.
Karar: Daire, FSEK 27 uyarınca uzatılan koruma süresinin kabul edilmesine, aynı Kanun'un Ek m. 2/1'i uyarınca hükmün Türkiye'de mevcut bütün eserlere uygulanacak bulunmasına ve FSEK 59 uyarınca hakkın eser sahibine avdet etmesine; yine FSEK 54 uyarınca mali bir hakkı yahut kullanma ruhsatını devre salahiyetli olmayan kimseden iktisap eden kişinin iyi niyetinin korunamayacak olmasına göre davalı ve fer'î müdahillerin temyiz itirazlarını reddetmiştir. Buna karşılık izinsiz yayın sayısının deliller toplanmadan ve eksik incelemeyle belirlenmesini doğru görmeyerek kararı davacı yararına oy birliğiyle bozmuştur.
“59. madde uyarınca da hakkın eser sahibine avdet etmesine, yine aynı Kanun'un 54. maddesi uyarınca da mali bir hakkı yahut kullanma ruhsatını devre salahiyetli olmayan kimseden iktisap eden kişinin iyiniyetinin korunamayacak olmasına göre”
Ne anlama geliyor?
Hak eser sahibine döndükten sonra eski zincire dayanarak kullanmaya devam etmek tecavüzdür. İyi niyet savunması bu noktada işe yaramaz.
Süre sona erdiğinde devralanın hakları da sona erer
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
FSEK 59 uyarınca koruma süresi sona erdikten sonra devralan kişinin sahibi bulunduğu mali haklar da sona erer
Olay: Bir yapım şirketi, mali haklarını sözleşmeyle devrettiği filmlerin koruma süresi dolduktan sonra haklarının kendisine döndüğünü ve davalıların izinsiz gösterime devam ettiğini ileri sürerek tazminat istemiştir.
Karar: Daire, mali hakların devrine ilişkin sözleşme tarihinde yürürlükte bulunan mülga FSEK 29 uyarınca sinema eserlerinin koruma süresinin aleniyet tarihinden itibaren yirmi yıl olduğunu; FSEK 59 uyarınca koruma süresi sona erdikten sonra devralan kişinin sahibi bulunduğu mali hakların sona ereceğini saptamıştır. 4630 sayılı Kanun'la koruma süresinin yetmiş yıla çıkarıldığını ve yirmi yıllık sürenin dolmasından sonra filmlerin mali haklarının davacıya döndüğünü; dönüşün 4630 sayılı Kanun'un yürürlüğe girdiği 03.03.2001 tarihinde gerçekleştiğine göre incelemenin de bu tarihten itibaren yapılması gerektiğini belirterek kararı bozmuştur.
“aynı Yasa'nın 59. maddesi uyarınca koruma süresi sona erdikten sonra devralan kişinin sahibi bulunduğu mali hakların sona ereceği”
Ne anlama geliyor?
Devralanın hakkı, eser sahibinin hakkından daha uzun ömürlü olamaz. Süre bittiğinde devralanın hakkı da biter.
FSEK 51/2 ile bağlantı
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
Eserden doğan mali hakların koruma kapsamını genişleten her türlü mevzuat değişikliğinden eser sahipleri yararlanır
Olay: Koruma süresinin hesabı ve 4110 sayılı Kanun öncesi ile sonrası arasındaki geçiş rejimi tartışılmıştır.
Karar: Daire, FSEK 27 uyarınca gerçek kişilerde koruma süresinin yaşam boyu artı yetmiş yıl, tüzel kişilerde aleniyetten itibaren yetmiş yıl olduğunu; 4110 sayılı Kanun öncesinde ise sürenin yaşam boyu artı elli yıl olarak uygulandığını belirtmiştir. Mülga FSEK 29 uyarınca el işleri, küçük sanat eserleri, fotoğraf ve sinema eserleri için koruma süresinin aleniyet tarihinden itibaren yirmi yıl olduğunu aktarmış; FSEK 51/2 uyarınca eserden doğan mali hakların koruma kapsamını genişleten her türlü mevzuat değişikliğinden eser sahiplerinin yararlanacağını saptamıştır. Anayasa Mahkemesinin E. 2010/73 sayılı kararına da atıf yaparak kararı oy çokluğuyla bozmuştur.
“eserden doğan mali hakların koruma kapsamını genişleten her türlü mevzuat değişikliğinden eser sahipleri yararlanacaklardır”
Ne anlama geliyor?
Koruma kapsamını genişleten değişikliklerden yararlanacak kişi eser sahibidir. FSEK 59 bu sonucu, hakkın eser sahibine dönmesi biçiminde somutlaştırır.
Not: Karar oy çokluğuyla verilmiş olup karşı oy görüşleri buraya alınmamıştır. Kararın esas konusu koruma sürelerinin hesabı ve FSEK 51/2'dir; buraya, FSEK 59'un dayandığı dönüş mantığını tamamlaması nedeniyle alınmıştır.
FSEK 59 ile ilgili maddeler
- FSEK m. 26 — Koruma süreleri: genel olarak
- FSEK m. 27 — Sürelerin devamı
- FSEK m. 48 — Asli iktisap
- FSEK m. 49 — Devren iktisap
- FSEK m. 51 — İlerideki faydalanma imkânları
- FSEK m. 54 — Salahiyetin mevcut olmaması
- FSEK m. 56 — Ruhsat
- FSEK m. 58 — Cayma hakkı
- FSEK m. 60 — Vazgeçme
- FSEK m. 63 — Mirasla intikal
Uygulamada dikkat edilecekler
Pratik notlar
- 1.Devir sözleşmesine devrin gayesini ve süresini açıkça yazın; FSEK 59 dönüşü bu iki ölçüte bağlar.
- 2.Süre sonunda hakkın eser sahibine döneceğini ve devralanın kullanımı durduracağını sözleşmeye ekleyin.
- 3.Devralan iseniz sözleşmenin imzalandığı tarihteki koruma süresini hesaplayın; uzayan süre size ait olmaz.
- 4.Koruma süresi uzatılmışsa hakkın eser sahibine döndüğünü ve yeniden devredilebileceğini gözetin.
- 5.Eski sözleşmeye dayanarak kullanmaya devam etmeyin; iyi niyet FSEK 54 uyarınca korumaz.
- 6.Hakkın üçüncü kişiye devrine izin verilip verilmediğini sözleşmede belirtin.
- 7.Hakkın kullanımı devralanın şahsına bağlıysa bunu sözleşmeye yazın; ölüm ve iflas hâlinde dönüşü sağlar.
- 8.Devralanın ölümü veya iflasının kural olarak dönüş sebebi olmadığını bilin.
- 9.Ruhsat sözleşmelerinde de gaye ve süre kaydı koyun; FSEK 59/2 aynı rejimi ruhsatlara uygular.
- 10.Hak eser sahibine döndükten sonra yeni devralanın aktif dava ehliyetinin bulunduğunu gözetin.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir uyuşmazlık için hukuki görüş yerine geçmez. Madde metni resmî kaynaktan alınmış, kararlar resmî tam metinleri üzerinden özetlenmiştir.