Kısa cevap · FSEK 69
FSEK 69, telif hukukunun önleyici davasını kurar. Mali veya manevi haklarında tecavüz tehlikesine maruz kalan eser sahibi, muhtemel tecavüzün önlenmesini dava edebilir. Aynı hüküm, gerçekleşmiş bir tecavüzün devam veya tekrarı muhtemel görülen hâllerde de uygulanır. Yani men davası iki durumda açılabilir: henüz gerçekleşmemiş ama yaklaşan bir ihlal ve gerçekleşmiş olup sürmesi ya da yinelenmesi beklenen bir ihlal. İkinci fıkra, FSEK 66'nın ikinci, üçüncü ve dördüncü fıkralarını buraya da taşır: işletme sahibinin sorumluluğu, kusurun şart olmaması ve mahkemenin takdir ölçütleri men davasında da geçerlidir. FSEK 66/5 uyarınca eser sahibi bu davayı ikamet ettiği yerde de açabilir.
Bu sayfada neler var? (9 bölüm)
Temel kavramlar
- Tecavüzün men'i
- Muhtemel veya devam eden telif ihlalinin önlenmesi için açılan dava.
- Tecavüz tehlikesi
- Henüz gerçekleşmemiş ama gerçekleşmesi beklenen ihlal. Men davasının ilk dayanağıdır.
- Devam tehlikesi
- Gerçekleşmiş tecavüzün sürmesinin muhtemel görülmesi.
- Tekrar tehlikesi
- Sona ermiş bir tecavüzün yeniden işlenmesinin muhtemel görülmesi.
- Ref ile men ayrımı
- Ref mevcut ihlali ortadan kaldırır; men gelecekteki ihlali engeller. İkisi birlikte istenebilir.
- Kusursuz sorumluluk
- FSEK 66/3 yollaması nedeniyle men davasında da tecavüz edenin kusuru aranmaz.
- İşletme sahibinin sorumluluğu
- FSEK 66/2 yollaması nedeniyle men davası işletme sahibine karşı da açılabilir.
- İhtiyati tedbir
- Dava sonuçlanmadan verilen geçici koruma kararı. Men davasında sık başvurulan bir yoldur.
Bir bakışta FSEK 69
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Kim dava açar | Mali veya manevi haklarında tecavüz tehlikesine maruz kalan eser sahibi. | FSEK m. 69/1 |
| İlk hâl | Henüz gerçekleşmemiş, muhtemel bir tecavüz. | FSEK m. 69/1 |
| İkinci hâl | Gerçekleşmiş tecavüzün devam veya tekrarının muhtemel görülmesi. | FSEK m. 69/1 |
| Kusur | FSEK 66/3 yollaması nedeniyle kusur şart değildir. | FSEK m. 69/2 |
| İşletme sahibi | FSEK 66/2 yollaması nedeniyle işletme sahibine karşı da dava açılabilir. | FSEK m. 69/2 |
| Mahkemenin takdiri | FSEK 66/4'teki beş ölçüt men davasında da uygulanır. | FSEK m. 69/2 |
| Yetki | Eser sahibi ikamet ettiği yerde de men davası açabilir. | FSEK m. 66/5 |
| Ref ile birlikte | Ref ve men talepleri aynı davada birlikte ileri sürülebilir. | FSEK m. 66, 69 |
| Birlikte hak sahipliği | Tecavüzde her hak sahibi tek başına hareket edebilir; tek başına tazminat isteyemez. | 11. HD 2019/2414 |
| Lisans alan | Lisans alanlar kendilerine tanınan hak ölçüsünde talepte bulunabilir. | 11. HD 2019/5762 |
| Men talebi ile bedel | Men talebi bedel talebiyle aynı davada birleştirilebilir. | 11. HD 2023/7167 |
FSEK 69 madde metni
Beşinci Bölüm: Hukuk ve Ceza Davaları · A) Hukuk davaları — II – Tecavüzün men'i davası
Tecavüzün men'i davası — Madde 69
- (1)İki hâl: henüz gerçekleşmemiş tecavüz tehlikesi ve gerçekleşmiş tecavüzün devam veya tekrar tehlikesi. Her ikisinde de somut bir tehlikenin ortaya konulması gerekir.Mali veya manevi haklarında tecavüz tehlikesine maruz kalan eser sahibi muhtemel tecavüzün önlenmesini dava edebilir. Vakı olan tecavüzün devam veya tekrarı muhtemel görülen hallerde de aynı hüküm caridir.
- (2)Yollama sonucu: işletme sahibinin sorumluluğu (66/2), kusurun şart olmaması (66/3) ve mahkemenin takdir ölçütleri (66/4) men davasında da geçerlidir. FSEK 66/5'teki ikamet yeri yetkisi ise doğrudan men davasını da kapsar.66 ncı maddenin ikinci, üçüncü ve dördüncü fıkralarının hükümleri burada da uygulanır.
Kaynak: 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, mevzuat.gov.tr. Fıkra numaraları okumayı kolaylaştırmak için eklenmiştir.
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Kaynak | Değişiklik |
|---|---|---|
| 13.12.1951 | 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (kabul 05.12.1951, RG 13.12.1951, S. 7981) | Madde iki fıkra hâlinde bugünkü metniyle kabul edildi ve o tarihten bu yana hiç değişmedi. Buna karşılık atıf yaptığı FSEK 66'ya 1995 yılında 4110 sayılı Kanun'la beşinci fıkra eklenmiş; bu fıkra eser sahibinin men davasını ikamet ettiği yerde de açabileceğini doğrudan düzenlemiştir. |
Ref ile Men Arasındaki Fark
Telif davalarında en sık karıştırılan iki kavram bunlardır ve ayrım zaman boyutundadır:
- Tecavüzün ref'i (FSEK 66): hâlihazırda mevcut bir ihlalin ortadan kaldırılması. Piyasadaki izinsiz nüshaların toplatılması, yayının kaldırılması, adın nüshalara derç edilmesi gibi.
- Tecavüzün men'i (FSEK 69): gelecekte doğacak bir ihlalin engellenmesi. Yayımın durdurulması, aynı fiilin tekrarının yasaklanması gibi.
Uygulamada ikisi aynı davada birlikte istenir ve bu doğrudur: mevcut ihlal ortadan kaldırılırken yenisinin doğmaması da güvenceye alınmış olur. Yargıtay kararlarında "tecavüzün ref'i ve men'i" ifadesinin birlikte kullanılması bu yüzdendir.
Men davasının iki dayanağı. FSEK 69/1 iki ayrı durumu sayar:
- Henüz gerçekleşmemiş tecavüz tehlikesi. Örneğin bir yayınevinin izinsiz baskıyı tanıtım aşamasına getirmesi, bir platformun izinsiz bir uyarlamayı duyurması.
- Gerçekleşmiş tecavüzün devam veya tekrar tehlikesi. Madde bunu açıkça söyler: "Vakı olan tecavüzün devam veya tekrarı muhtemel görülen hallerde de aynı hüküm caridir."
İkinci hâl pratikte daha sık kullanılır: davalı, dava açıldıktan sonra kullanımı durdursa bile, aynı fiili yeniden işlemesi muhtemel görülüyorsa men kararı verilebilir. Bu, davalının "artık kullanmıyorum" savunmasının davayı sonuçsuz bırakmasını önler.
Men talebi bedelle birleşir. Uygulamada men talebi, FSEK 68 bedeliyle aynı dilekçede ileri sürülür. Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin incelediği bir dosyada davacı, izinsiz gösterimler nedeniyle FSEK 68 uyarınca emsal rayiç bedelin üç katını ve muhtemel tecavüzün men'ini birlikte talep etmiştir (Yargıtay 11. HD, 07.12.2023, E. 2022/3291, K. 2023/7167).
FSEK 66'ya Yollamanın Sonuçları
FSEK 69/2 kısa ama etkili bir hükümdür: 66 ncı maddenin ikinci, üçüncü ve dördüncü fıkralarının hükümleri burada da uygulanır. Bu yollama men davasına üç özellik kazandırır.
1. İşletme sahibinin sorumluluğu (FSEK 66/2). Tecavüz tehlikesi, hizmetlerini ifa ettikleri sırada bir işletmenin temsilcisi veya müstahdemleri tarafından yaratılmışsa, men davası işletme sahibi hakkında da açılabilir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin onadığı bir kararda, izinsiz yazılım kullanımı nedeniyle açılan davada şirketin yönetim kurulu üyeleri aleyhine de FSEK 66/2 uyarınca dava açılabileceği kabul edilmiştir (Yargıtay 11. HD, 05.02.2024, E. 2022/4173, K. 2024/727).
2. Kusur şart değildir (FSEK 66/3). Men davasında da tecavüz edenin veya işletme sahibinin kusuru aranmaz. Davalının iyi niyetli olması, hakkın varlığını bilmemesi veya izin aldığını sanması men kararını engellemez.
3. Mahkemenin takdir ölçütleri (FSEK 66/4). Mahkeme; eser sahibinin manevi ve mali haklarını, tecavüzün şümulünu, kusurun olup olmadığını, varsa ağırlığını ve tedbirin uygulanması hâlinde tecavüz edenin uğrayabileceği muhtemel zararları takdir ederek gerekli tedbirlere karar verir. Son ölçüt bir ölçülülük denetimidir: men kararı, ihlalle orantısız bir sonuca yol açmamalıdır.
Yetki: ikamet yeri. FSEK 66/5 zaten "tecavüzün ref'i ve men davası" ifadesini kullanır; dolayısıyla eser sahibi men davasını da ikamet ettiği yerde açabilir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin onadığı kararda bu husus açıkça belirtilmiş; ayrıca davalıların birden fazla yer mahkemesini yetkili göstermesi nedeniyle yetki itirazlarının geçersiz olduğu saptanmıştır (Yargıtay 11. HD, 05.02.2024, E. 2022/4173, K. 2024/727). Ayrıntı için FSEK 66 şerhine bakabilirsiniz.
Kimler Açabilir? İhtiyati Tedbir Mümkün mü?
Davacı sıfatı. FSEK 69/1 "mali veya manevi haklarında tecavüz tehlikesine maruz kalan eser sahibi" der. Uygulamada bu daire şu kişilere genişler:
- Mirasçılar. Mali haklar FSEK 63/1 uyarınca miras yoluyla intikal eder (FSEK 63).
- Mali hakları devralanlar. Devraldıkları hakkın kapsamı ölçüsünde.
- Ruhsat (lisans) sahipleri. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, lisans alanların kendilerine tanınan hak ölçüsünde bu hakkı kullanabileceklerini ve aynen yayıncı kuruluş gibi tecavüzün ref'ini talep edebileceklerini belirtmiştir (Yargıtay 11. HD, 24.09.2019, E. 2018/4378, K. 2019/5762).
- Birlikte eser sahipleri. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, esere tecavüz hâlinde eser sahiplerinden her birinin tek başına hareket edebileceğini; buna karşılık tek başına tazminat talep etme ya da dava dışı kişilerin eser sahipliğinin tespitini talep hakkı bulunmadığını belirtmiştir (Yargıtay 11. HD, 28.03.2019, E. 2017/3587, K. 2019/2414). Yani men davasını ortaklardan biri tek başına açabilir.
Tehlikenin ispatı. Men davasının en zor yanı, henüz gerçekleşmemiş bir ihlalin muhtemel olduğunu ortaya koymaktır. Uygulamada işe yarayan deliller:
- Davalının tanıtım, duyuru veya ön satış faaliyetleri,
- Basılmış ama henüz dağıtılmamış nüshalara ilişkin tespit tutanakları,
- Davalının önceki ihlalleri ve aynı fiili yineleme geçmişi,
- Davalının ihtarnameye verdiği ve kullanmaya devam edeceğini gösteren cevap.
İhtiyati tedbir. Men davası tipik olarak ihtiyati tedbir talebiyle birlikte açılır; çünkü dava sonuçlanana kadar ihlalin gerçekleşmesi hakkın korunmasını anlamsız kılabilir. Tedbir talebinde, FSEK 66/4'teki ölçülülük ölçütü gözetilerek tedbirin kapsamının somut ve sınırlı gösterilmesi kabul şansını artırır.
Diğer taleplerle ilişki. Men davası tek başına para talebi içermez. Bedel için FSEK 68; manevi ve maddi tazminat için FSEK 70; manevi haklara özgü talepler için FSEK 67 şerhlerine bakabilirsiniz.
FSEK 69 Yargıtay kararları
Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 4 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve konularına göre gruplandı. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.
Karar seçimi hakkında
FSEK 69'u tek başına ele alan yayımlanmış yargı kararı bulunmadığından, men davasının uygulamadaki görünümünü ve FSEK 66'ya yollamanın sonuçlarını ortaya koyan kararlar seçildi. Her kararın somut konusu not alanında belirtildi.
Men davasında yetki ve davalı sıfatı
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
Eser sahibi ikamet ettiği yerde de tecavüzün ref'i ve men davası açabilir; şirket yönetim kurulu üyeleri aleyhine FSEK 66/2 uyarınca dava açılabilir
Olay: Davacıya ait yazılım programının davalılar tarafından izinsiz kullanıldığı ileri sürülerek telif tazminatı istenmiştir. Davalılar yetki itirazında bulunmuş ve gerçek kişi davalılar aleyhine dava açılamayacağını savunmuştur.
Karar: Bölge Adliye Mahkemesi, eser sahibinin ikamet ettiği yerde de tecavüzün ref'i ve men davasının açılabileceğini; kaldı ki davalıların birden fazla yer mahkemesini yetkili göstermesi nedeniyle yetki itirazlarının geçersiz olduğunu belirlemiştir. Davalı gerçek kişilerin tespit tarihi itibarıyla diğer davalı şirketin yönetim kurulu üyeleri oldukları saptanarak FSEK 66. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca aleyhlerinde dava açılabileceği kabul edilmiş; istinaf başvuruları esastan reddedilmiştir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi kararı oy birliğiyle onamıştır.
“sahibinin, ikamet ettiği yerde de tecavüzün ref'i ve men davasının açılabileceği, kaldı ki davalıların birden fazla yer mahkemesini yetkili göstermesi nedeniyle yetki itirazlarının geçersiz olduğu”
Ne anlama geliyor?
Men davasını kendi yerleşim yerinizde açabilirsiniz. Yetki itirazında bulunacak taraf ise yetkili mahkemeyi tek ve açık biçimde göstermek zorundadır.
Not: Alıntı, Dairenin onadığı Bölge Adliye Mahkemesi kararının gerekçesindendir. Karar metninde madde numaralarının bir kısmı anonimleştirilmiştir.
Ortak eserde tek başına men
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
Esere tecavüz hâlinde eser sahiplerinden her biri tek başına hareket edebilir; tek başına tazminat talep etme hakkı yoktur
Olay: Birden çok yazarın katkısıyla hazırlanan kitapların eser sahipliğinin tespiti ile sözleşme kapsamında ücret ve cezai şart istenmiş; dava dışı bir yazarın da eser sahibi olduğu kabul edilmiştir.
Karar: Daire, FSEK 9 uyarınca kısımlara ayrılabilen eserde her birinin vücuda getirdiği kısmın sahibi sayıldığını; FSEK 10 uyarınca eser ayrılmaz bir bütün teşkil ediyorsa eserin sahibinin onu vücuda getirenlerin birliği olduğunu ve birliğe adi şirket hükümlerinin uygulandığını belirtmiştir. Birliğin oy birliğiyle alınacak kararlarla yönetildiğini; esere tecavüz hâlinde eser sahiplerinden her birinin tek başına hareket edebileceğini; buna karşılık tek başına tazminat talep etme ya da dava dışı kişilerin eser sahipliğinin tespitini talep etme hakkı bulunmadığını belirterek kararı oy birliğiyle bozmuştur.
“Esere tecavüz halinde eser sahiplerinden her biri tek başına hareket edebilir.”
Ne anlama geliyor?
Ortak eserde men davası için diğer ortakların katılımını beklemek gerekmez. Tazminat talebi için ise birliğin iradesi aranır.
Not: Karar FSEK 9 ve 10 kapsamında eser sahipliğine ilişkindir; buraya, men davasının ortaklardan biri tarafından tek başına açılabileceğini göstermesi nedeniyle alınmıştır. Kararın gerekçesinde bir öğreti eserine de atıf yapılmıştır.
Lisans alanın talep yetkisi
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
Lisans alanlar kendilerine tanınan hak ölçüsünde bu hakkı kullanabilir ve aynen yayıncı kuruluş gibi tecavüzün ref'ini talep edebilir
Olay: Bir yayın kuruluşundan lisans alan şirket, yayınların izinsiz iletilmesi nedeniyle tecavüzün ref'i ve tazminat istemiştir. Lisans alanın dava açma yetkisi tartışılmıştır.
Karar: Daire, FSEK 80/1-1-C uyarınca yayın kuruluşlarına tanınan hakkın gösterdikleri performans nedeniyle değil, yüksek ve riskli yatırımı gerçekleştirmeleri karşılığı tanındığını belirtmiştir. Lisans alanların kendilerine tanınan hak ölçüsünde bu hakkı kullanabileceklerini ve aynen yayıncı kuruluş gibi tecavüzün ref'ini talep edebileceklerini saptayarak kararı bozmuştur.
“lisans alanlar o ölçüde bu hakkı kullanabilirler”
Ne anlama geliyor?
Ruhsat sahibi de men davası açabilir; ancak yetkisi sözleşmeyle kendisine tanınan hakkın kapsamı kadardır.
Not: Karar bağlantılı haklar ve yayın kuruluşlarının hakkına ilişkindir; buraya, men davasında davacı sıfatının kapsamını göstermesi nedeniyle alınmıştır.
Men talebi bedelle birlikte
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
Muhtemel tecavüzün men'i talebi FSEK 68 bedel talebiyle aynı davada ileri sürülebilir
Olay: Bir yapımcı, filmlerinin davalıya ait uydu kanalında izinsiz olarak birden çok kez yayınlandığını ileri sürerek FSEK 68 uyarınca emsal rayiç bedelin üç katı tazminat ile muhtemel tecavüzün men'ini istemiştir.
Karar: Daire, tazminat hesabı için alınan iki bilirkişi raporundan mahkemenin dayandığı ikincisinin, kategorilerin ve gösterim bedellerinin dayanakları belirtilmeden denetime elverişsiz biçimde oluşturulduğunu saptamıştır. Tazminata esas alınacak rayiç bedelin FSEK 41 ile bu maddenin on birinci fıkrası yollamasıyla 42/A maddesinin üçüncü fıkrasına göre belirleneceğini; FSEK 41 ve 43 uyarınca hazırlanan tarifeler ve bu tarifelere göre kurulan sözleşmeler getirtilip değerlendirilerek rayiç bedel belirlendikten sonra tazminat miktarının saptanması gerektiğini belirtmiştir. Aralarında sektörden bir bilirkişinin bulunduğu kuruldan rapor alınması gerekirken denetime elverişsiz rapora dayanılmasını bozma sebebi sayarak kararı oy birliğiyle bozmuştur.
“5846 sayılı Kanun'un 68 ... maddesi uyarınca emsal rayiç bedelin üç ... olmak üzere ... muhtemel tecavüzün men'ini”
Ne anlama geliyor?
Men talebini bedel talebiyle aynı dilekçede ileri sürmek olağan uygulamadır; böylece hem geçmiş kullanım karşılanır hem gelecek kullanım engellenir.
Not: Alıntı, kararın dava konusunun aktarıldığı bölümdendir ve Dairenin kendi hukuki tespiti değildir; karar metninde bazı ifadeler anonimleştirilmiştir. Kararın esas konusu FSEK 41, 42/A ve 68 kapsamında rayiç bedelin tespitidir.
FSEK 69 ile ilgili maddeler
- FSEK m. 9 — Eser sahiplerinin birden fazla oluşu
- FSEK m. 10 — Eser sahipleri arasındaki birlik
- FSEK m. 63 — Mirasla intikal
- FSEK m. 66 — Tecavüzün ref'i davası
- FSEK m. 67 — Manevi haklara tecavüz halinde
- FSEK m. 68 — Mali haklara tecavüz halinde
- FSEK m. 70 — Tazminat davası
- FSEK m. 76 — Görev ve delil
- FSEK m. 80 — Bağlantılı haklar
Uygulamada dikkat edilecekler
Pratik notlar
- 1.Ref ve men taleplerini aynı dilekçede birlikte ileri sürün.
- 2.Tecavüz henüz gerçekleşmemişse tehlikenin somut olduğunu delillerle ortaya koyun.
- 3.Davalı kullanımı durdurmuş olsa bile tekrar tehlikesini gösterin; men kararı bu hâlde de verilebilir.
- 4.Tanıtım, duyuru, ön satış ve basılmış nüsha tespitlerini dosyaya koyun.
- 5.Davalının ihtarnameye verdiği cevabı tekrar tehlikesinin delili olarak kullanın.
- 6.Kusur ispat etmeniz gerekmediğini; FSEK 66/3 yollamasının men davasında da geçerli olduğunu bilin.
- 7.İhlal bir işletme bünyesinde ise işletme sahibini ve gerektiğinde yönetim kurulu üyelerini de davalı gösterin.
- 8.Davanızı ikamet ettiğiniz yerde açabileceğinizi gözetin.
- 9.İhtiyati tedbir talebinde tedbirin kapsamını somut ve sınırlı gösterin; ölçülülük kabul şansını artırır.
- 10.Ortak eserde men davasını tek başınıza açabileceğinizi; tazminat için birliğin iradesinin gerektiğini bilin.
- 11.Ruhsat sahibi iseniz talep yetkinizin sözleşmeyle tanınan hakkın kapsamı kadar olduğunu gözetin.
- 12.Para talebiniz varsa FSEK 68 veya 70'e ayrıca dayanın; men davası tek başına para talebi içermez.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir uyuşmazlık için hukuki görüş yerine geçmez. Madde metni resmî kaynaktan alınmış, kararlar resmî tam metinleri üzerinden özetlenmiştir.