Kısa cevap · FSEK 84
FSEK 84, telif korumasının dışında kalan ürünler için bir emniyet supabıdır. Bir işareti, resmi veya sesi, bunları nakle yarayan bir alet üzerine tespit eden veya ticari maksatlarla haklı olarak çoğaltan yahut yayan kimse, aynı işaretin, resmin veya sesin üçüncü bir kişi tarafından aynı vasıtadan faydalanılmak suretiyle çoğaltılmasını veya yayımlanmasını menedebilir. FSEK 83'te olduğu gibi burada da yaptırım haksız rekabet hükümleridir ve tecavüz eden tacir olmasa bile uygulanır. Üçüncü fıkra kapsamı açıkça genişletir: eser mahiyetinde olmayan her nevi fotoğraflar, benzer usullerle tespit edilen resimler ve sinema mahsulleri hakkında da bu madde hükmü uygulanır. Yargıtay, bir içerik eser sayılmadığında uyuşmazlığın FSEK 84 ile Türk Ticaret Kanunu'nun haksız rekabet hükümleri çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini belirtmektedir.
Bu sayfada neler var? (9 bölüm)
Temel kavramlar
- İşaret, resim ve ses
- Nakle yarayan bir alet üzerine tespit edilebilen unsurlar. Eser niteliğinde olmaları gerekmez.
- Tespit etme
- İşaret, resim veya sesi nakle yarayan bir alet üzerine kaydetme. Men hakkının ilk dayanağıdır.
- Haklı olarak çoğaltma veya yayma
- Ticari maksatlarla ve hukuka uygun biçimde çoğaltma ya da yayma. Men hakkının ikinci dayanağıdır.
- Aynı vasıtadan faydalanma
- Üçüncü kişinin, hak sahibinin tespitinden yararlanarak çoğaltma veya yayım yapması. Men hakkının koşuludur.
- Men hakkı
- Üçüncü kişinin çoğaltma veya yayımını engelleme yetkisi.
- Eser mahiyetinde olmayan fotoğraf
- Hususiyet taşımayan, telif korumasından yararlanmayan fotoğraf. FSEK 84/3 kapsamındadır.
- Sinema mahsulü
- Eser niteliğinde olmayan görüntü kaydı. FSEK 84/3 uyarınca korunur.
- Tacir olmayana uygulanma
- Haksız rekabet hükümlerinin, tecavüz eden tacir olmasa bile uygulanması (FSEK 84/2).
- Tamamlayıcı koruma
- Telif korumasının kapsamı dışında kalan ürünler için haksız rekabet hükümlerinin sağladığı koruma.
Bir bakışta FSEK 84
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Korunan unsurlar | Nakle yarayan bir alet üzerine tespit edilen işaret, resim veya ses. | FSEK m. 84/1 |
| Kim men edebilir | Tespit eden veya ticari maksatlarla haklı olarak çoğaltan yahut yayan kimse. | FSEK m. 84/1 |
| Neye karşı | Üçüncü kişinin aynı vasıtadan faydalanmak suretiyle çoğaltma veya yayımı. | FSEK m. 84/1 |
| Yaptırım | Tecavüz eden tacir olmasa bile haksız rekabete ilişkin hükümler uygulanır. | FSEK m. 84/2 |
| Kapsam genişlemesi | Eser mahiyetinde olmayan her nevi fotoğraf, benzer usullerle tespit edilen resim ve sinema mahsulleri de kapsamdadır. | FSEK m. 84/3 |
| Eser şartı | Korunan unsurun eser niteliğinde olması gerekmez. | FSEK m. 84/3 |
| Eser olmayan metin | Bir yazı eser niteliğinde değilse FSEK 36 ve 37 yerine FSEK 84 ile haksız rekabet hükümleri uygulanır. | 11. HD 2018/5990 |
| Korunmayan içerik | Bilimsel gerçeklik ve tarihî olgular telif korumasından yararlanmaz; TTK 55/1-c çerçevesinde değerlendirilebilir. | HGK 2023/631 |
| Hukuki niteleme | Vakıaları açıklamak taraflara, hukuki nitelemeyi yapmak mahkemeye aittir. | 11. HD 2019/1205 |
| Eser niteliğinin tespiti | Çelişkili bilirkişi raporları giderilmeden eser niteliği hakkında karar verilemez. | 11. HD 2019/6232 |
| FSEK 83 ile ilişki | İkisi de haksız rekabet bölümündedir: 83 eser adı ve alametlerini, 84 işaret, resim ve sesi korur. | FSEK m. 83, 84 |
FSEK 84 madde metni
Altıncı Bölüm: Çeşitli Hükümler · B) Haksız rekabet — II – İşaret, resim ve ses
İşaret, resim ve ses — Madde 84
- (1)Hak sahibi olmak için iki yoldan biri yeterlidir: tespit etmek veya ticari maksatlarla haklı olarak çoğaltmak ya da yaymak. Men hakkı, aynı vasıtadan faydalanılarak yapılan çoğaltma ve yayıma karşıdır.Bir işareti, resim veya sesi, bunları nakle yarıyan bir alet üzerine tesbit eden veya ticari maksatlarla haklı olarak çoğaltan yahut yayan kimse, aynı işaretin, resmin veya sesin 3 üncü bir kişi tarafından aynı vasıtadan faydalanılmak suretiyle çoğaltılmasını veya yayımlanmasını menedebilir.
- (2)Metindeki "Tevacüz" ibaresi resmî metindeki hâliyle aktarılmıştır; "tecavüz" kastedilmektedir. FSEK 83/5 ile paralel bir hükümdür.Tevacüz eden tacir olmasa bile birinci fıkra hükmüne aykırı hareket edenler hakkında haksız rekabete mütaallik hükümler uygulanır.
- (3)Maddenin en pratik fıkrası: eser niteliğinde olmayan fotoğraflar, resimler ve sinema ürünleri de bu koruma kapsamındadır.Eser mahiyetinde olmıyan her nevi fotoğraflar, benzer usullerle tesbit edilen resimler ve sinema mahsulleri hakkında da bu madde hükmü uygulanır.
Kaynak: 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, mevzuat.gov.tr. Fıkra numaraları okumayı kolaylaştırmak için eklenmiştir.
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Kaynak | Değişiklik |
|---|---|---|
| 13.12.1951 | 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (kabul 05.12.1951, RG 13.12.1951, S. 7981) | Madde üç fıkra hâlinde bugünkü metniyle kabul edildi ve o tarihten bu yana hiç değişmedi. Resmî metinde ikinci fıkranın başındaki ibare "Tevacüz" biçiminde yazılmış olup "tecavüz" kastedilmektedir. |
FSEK 84 Neyi Koruyor?
FSEK 84, Kanun'un en az bilinen ama uygulamada en işlevsel hükümlerinden biridir. Koruduğu şey eser değil: bir işaret, resim veya sestir.
Hak nasıl doğar? Madde iki alternatif yol gösterir. Bir işareti, resmi veya sesi, bunları nakle yarayan bir alet üzerine:
- tespit eden, veya
- ticari maksatlarla haklı olarak çoğaltan yahut yayan
kimse men hakkına sahip olur. İkinci yolda iki kayıt vardır: kullanım ticari maksatlarla olmalı ve haklı bulunmalıdır.
Neye karşı korunur? Men hakkı, aynı işaretin, resmin veya sesin üçüncü bir kişi tarafından aynı vasıtadan faydalanılmak suretiyle çoğaltılmasına veya yayımlanmasına karşıdır. Buradaki "aynı vasıtadan faydalanmak" ifadesi kritiktir: üçüncü kişi kendi bağımsız tespitini yapıyorsa bu hüküm devreye girmez; korunan şey hak sahibinin tespitinden yararlanılmasıdır.
Üçüncü fıkra kapsamı açıkça genişletir. "Eser mahiyetinde olmıyan her nevi fotoğraflar, benzer usullerle tesbit edilen resimler ve sinema mahsulleri hakkında da bu madde hükmü uygulanır." Yani:
- Hususiyet taşımayan, dolayısıyla FSEK 4 kapsamında güzel sanat eseri sayılmayan fotoğraflar,
- Benzer usullerle tespit edilen resimler,
- Eser niteliğinde olmayan sinema mahsulleri
bu maddeyle korunur. Bu, ürün fotoğrafları, kurumsal görsel arşivler, güvenlik kamerası kayıtları ve benzeri içerikler bakımından önemli bir dayanaktır.
Yaptırım: haksız rekabet. FSEK 83/5 ile paralel biçimde, tecavüz eden tacir olmasa bile birinci fıkra hükmüne aykırı hareket edenler hakkında haksız rekabete ilişkin hükümler uygulanır (FSEK 83).
İçerik Eser Sayılmazsa Ne Olur?
Telif davalarının önemli bir kısmı şu eşikte düğümlenir: dava konusu içerik eser niteliğinde mi? Cevap olumsuzsa davanın düşeceği sanılır; FSEK 84 bu boşluğu doldurur.
Yargıtay'ın yönlendirmesi. 11. Hukuk Dairesi bir kararda tam bu soruna eğilmiştir: bir yazının eser niteliğinde olmadığı tespit edildiği hâlde FSEK 36 ve 37. maddeleri kapsamında görülmesi doğru olmamıştır. Daire, uyuşmazlığın FSEK 84 ile Türk Ticaret Kanunu'nun haksız rekabete ilişkin hükümleri çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini belirterek kararı bozmuştur (Yargıtay 11. HD, 03.10.2018, E. 2017/381, K. 2018/5990).
Bu, iki kademeli bir inceleme düzeni kurar:
- Birinci kademe: içerik eser niteliğinde mi? Eserse telif hükümleri (FSEK 66-70) uygulanır.
- İkinci kademe: eser değilse FSEK 83 ve 84 ile haksız rekabet hükümleri devreye girer.
Eser niteliği nasıl belirlenir? Bu tespit çoğu zaman bilirkişi incelemesine dayanır ve Yargıtay bu konuda titizdir. 11. Hukuk Dairesi, haberlerin eser niteliği hakkında farklı değerlendirmeler içeren bilirkişi raporları arasındaki çelişki giderilmeksizin karar verilmesini bozma sebebi saymıştır (Yargıtay 11. HD, 07.10.2019, E. 2018/5067, K. 2019/6232).
Korunmayan unsurlar için de yol açıktır. Hukuk Genel Kurulu, bilimsel gerçeklik ve tarihî olguların telif korumasından yararlanmadığını ve bu tür iddiaların TTK 55/1-c çerçevesinde değerlendirilebileceğini saptamıştır (Yargıtay HGK, 14.06.2023, E. 2022/219, K. 2023/631). Yani telif korumasının kapsamı dışında kalan unsurlar için haksız rekabet hükümleri tamamlayıcı bir koruma sağlar.
Hukuki niteleme mahkemeye aittir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, davada vakıaları açıklamanın taraflara, hukuki nitelemeyi yapmanın ise mahkemeye ait olduğunu; FSEK hükümlerine dayanılmakla birlikte haksız rekabete de dayanıldığının kabul edilmesi gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 11. HD, 14.02.2019, E. 2017/1988, K. 2019/1205). Dolayısıyla dilekçede yalnız FSEK'e dayanılmış olsa bile mahkeme FSEK 84 ve haksız rekabet çerçevesini gözetebilir.
Uygulamada Nasıl Kullanılır?
FSEK 84'ün tipik kullanım alanları şunlardır:
- Ürün ve katalog fotoğrafları. Hususiyet taşımadığı gerekçesiyle eser sayılmayan fotoğraflar, üçüncü fıkra sayesinde korunur. Rakip bir satıcının bu fotoğrafları kendi listesinde kullanması FSEK 84 kapsamında değerlendirilebilir.
- Ses ve görüntü kayıtları. Eser niteliğinde olmayan ses kayıtları ile sinema mahsulleri bu maddeyle korunur. Bağlantılı hak şartlarını karşılayan kayıtlar için ayrıca FSEK 80 gündeme gelir.
- Teknik ve kurumsal görseller. Şema, plan görseli, ürün çizimi gibi unsurlar eser sayılmasa bile korunabilir.
- Veri ve içerik listeleri. Eser niteliğinde olmayan içeriklerin bir bütün olarak kopyalanması haksız rekabet çerçevesinde değerlendirilir.
İspat edilmesi gerekenler. FSEK 84'e dayanan davacının ortaya koyması gereken unsurlar:
- İşareti, resmi veya sesi kendisinin tespit ettiği ya da ticari maksatlarla haklı olarak çoğalttığı veya yaydığı,
- Üçüncü kişinin aynı vasıtadan faydalanmak suretiyle çoğaltma veya yayım yaptığı,
- Kullanımın haksız rekabet oluşturduğu.
Tespit tarihinin ispatı önemlidir. Dijital içeriklerde meta veriler, sunucu kayıtları, noter tespitleri ve ilk yayın tarihini gösteren belgeler bu amaçla kullanılır. Dava öncesinde delil tespiti istemek ve gerekiyorsa FSEK 77 uyarınca ihtiyati tedbir talep etmek yararlıdır (FSEK 77).
Hangi talepler ileri sürülür? Maddenin lafzı men hakkından söz eder; ikinci fıkranın haksız rekabet hükümlerine yollaması sayesinde tespit, men, maddi durumun ortadan kaldırılması, tazminat ve kararın ilanı talepleri de gündeme gelir. Eser niteliği kabul edilirse ayrıca FSEK 68 bedeli ve FSEK 70 tazminatı istenebilir (FSEK 68, FSEK 70).
Görevli mahkeme. FSEK'ten kaynaklanan uyuşmazlıklarda görevli mahkeme fikrî ve sınai haklar hukuk mahkemesidir; kurulmadığı yerlerde asliye hukuk mahkemesi bakar (FSEK 76). Talep salt haksız rekabete dayandırılmışsa görev tartışması doğabileceğinden, FSEK 84'e açıkça dayanmak güvenli yoldur.
FSEK 84 Yargıtay kararları
Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 4 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve konularına göre gruplandı; Hukuk Genel Kurulu kararları bulundukları grubun başında yer alır. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.
Karar seçimi hakkında
FSEK 84'ü doğrudan uygulayan yayımlanmış yargı kararı bulunmadığından, maddenin uygulanma eşiğini ve haksız rekabet yolunun kapsamını gösteren kararlar seçildi. Her kararın somut konusu not alanında belirtildi.
Eser değilse FSEK 84 ve haksız rekabet
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
Bir yazının eser niteliğinde olmadığı tespit edilmişse FSEK 36 ve 37 kapsamında değerlendirilemez; uyuşmazlık FSEK 84 ile Türk Ticaret Kanunu'nun haksız rekabet hükümleri çerçevesinde ele alınır
Olay: Bir internet sitesinde yayımlanan içeriklerin izinsiz kullanıldığı ileri sürülerek dava açılmış; içeriklerin eser niteliğinde olup olmadığı tartışılmıştır.
Karar: Daire, bir yazının eser niteliğinde olmadığı tespit edildiği hâlde FSEK 36 ve 37. maddeleri kapsamında görülmesinin doğru olmadığını belirtmiştir. Uyuşmazlığın FSEK 84 ile Türk Ticaret Kanunu'nun haksız rekabete ilişkin hükümleri çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini saptayarak kararı bozmuştur.
“bir yazının eser niteliğinde olmadığı tespit edildiği halde ... FSEK 36 ve 37. Maddeleri kapsamında görülmesi doğru olmamıştır”
Ne anlama geliyor?
İçerik eser sayılmazsa dava düşmez; FSEK 84 ve haksız rekabet hükümleri çerçevesinde incelenir.
Not: Kararın esas konusu FSEK 36 ve 37 kapsamında haber iktibasıdır; buraya, eser sayılmayan içerikler bakımından FSEK 84'ün doğru dayanak olduğunu göstermesi nedeniyle alınmıştır.
Korunmayan unsurlar ve TTK 55
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu
Bilimsel gerçeklik ve tarihî olgular telif korumasından yararlanmaz; bu tür iddialar TTK 55/1-c çerçevesinde değerlendirilebilir
Olay: Bir belgeselde ve yazılı çalışmada başkasına ait eserden alıntı yapıldığı, buna karşılık usulüne uygun atıf yapılmadığı ileri sürülerek tecavüzün tespiti ve tazminat istenmiştir.
Karar: Kurul, iktibasta iadenin alınan eser sahibine yapılan atıfla gerçekleştiğini; atıf yapılmaması hâlinde yapılan alıntının intihale dönüştüğünü belirtmiştir. İntihal incelemesinin aşamalı biçimde yapılması gerektiğini; bilimsel gerçeklik ve tarihî olguların telif korumasından yararlanmadığını ve bu tür iddiaların TTK 55/1-c çerçevesinde değerlendirilebileceğini saptayarak kararı oy birliğiyle bozmuştur.
“iade, alınan eser sahibine yapılan atıfla olur. Atıf yapılmaması hâlinde ise yapılan alıntı intihale dönüşür”
Ne anlama geliyor?
Telif korumasının kapsamı dışında kalan unsurlar için haksız rekabet hükümleri tamamlayıcı bir koruma sağlar.
Not: Karar FSEK 35, 67 ve 70 kapsamındadır; buraya, telif korumasından yararlanmayan unsurlar için haksız rekabet yolunun gösterildiği tespiti nedeniyle alınmıştır.
Hukuki niteleme mahkemeye aittir
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
Vakıaları açıklamak taraflara, hukuki nitelemeyi yapmak mahkemeye aittir; FSEK'e dayanılmışsa haksız rekabete de dayanıldığı kabul edilmelidir
Olay: Davacı, bir şeklin eser vasfında bulunduğunu bildirerek FSEK hükümlerine dayanmış ve bu şeklin davalı tarafından kullanıldığını ileri sürmüştür.
Karar: Daire, davada vakıaları açıklamanın taraflara, hukuki nitelemeyi yapmanın ise mahkemeye ait olduğunu belirtmiştir. İddianın ileri sürülüş biçimi itibarıyla davacı tarafça söz konusu şeklin eser vasfında bulunduğu da bildirilmek suretiyle FSEK hükümlerine dayanılmakla birlikte haksız rekabete de dayanıldığının kabul edilmesi gerektiğini saptamış ve kararı oy birliğiyle bozmuştur.
“Davada vakıaları açıklamak taraflara, hukuki nitelemeyi yapmak ise mahkemeye ait olup ... haksız rekabete de dayanıldığı kabul edilmelidir.”
Ne anlama geliyor?
Dilekçede yalnız FSEK'e dayanılmış olsa bile mahkeme FSEK 84 ve haksız rekabet çerçevesini gözetebilir.
Not: Kararın esas konusu FSEK 83 kapsamındaki ad ve alamet korumasıdır; buraya, aynı nitelendirme ilkesinin FSEK 84 bakımından da geçerli olması nedeniyle alınmıştır.
Eser niteliğinin tespiti
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
Eser niteliği hususunda farklı değerlendirmeler içeren bilirkişi raporları arasındaki çelişki giderilmeden karar verilemez
Olay: Bir gazetenin imtiyaz hakkı sahibi, gazetesinde yayımlanan haber yazılarının bir internet haber sitesinde izin alınmaksızın kullanıldığını ileri sürerek dava açmıştır. Yargılamada alınan bilirkişi raporları haberlerin eser niteliği konusunda farklı sonuçlara varmıştır.
Karar: Daire, dosyadaki bir bilirkişi raporunda dava konusu haberlerin FSEK anlamında eser niteliğinde oldukları mütalaa edildiği hâlde diğer raporun farklı değerlendirme içerdiğini; anılan raporlar arasında oluşan çelişki giderilmeksizin karar verildiğini saptamış ve bunu bozma sebebi saymıştır.
“anılan bilirkişi raporları arasında oluşan çelişki giderilmeksizin karar verildiği anlaşılmaktadır”
Ne anlama geliyor?
FSEK 84'ün uygulanıp uygulanmayacağı eser niteliği tespitine bağlıdır; bu tespit çelişkisiz bir bilirkişi incelemesiyle yapılmalıdır.
Not: Karar FSEK 36 ve 37 kapsamında haberin eser niteliğine ilişkindir; buraya, FSEK 84 uygulamasının eşiğini oluşturan eser niteliği tespitinin nasıl yapılacağını göstermesi nedeniyle alınmıştır.
FSEK 84 ile ilgili maddeler
- FSEK m. 4 — Güzel sanat eserleri
- FSEK m. 36 — Gazete münderecatı
- FSEK m. 37 — Haber
- FSEK m. 68 — Mali haklara tecavüz halinde
- FSEK m. 70 — Tazminat davası
- FSEK m. 76 — Görev ve ispat
- FSEK m. 77 — İhtiyati tedbirler ve gümrüklerde geçici olarak el koyma
- FSEK m. 80 — Eser sahibinin hakları ile bağlantılı haklar
- FSEK m. 83 — Ad ve alametler
Uygulamada dikkat edilecekler
Pratik notlar
- 1.İçeriğiniz eser sayılmasa bile FSEK 84'e dayanabileceğinizi bilin.
- 2.İşareti, resmi veya sesi kendinizin tespit ettiğini veya ticari maksatlarla haklı olarak çoğalttığınızı belgeleyin.
- 3.Üçüncü kişinin sizin tespitinizden yararlandığını; bağımsız bir tespit yapmadığını ortaya koyun.
- 4.Tespit tarihini ispat edecek delilleri saklayın: meta veriler, sunucu kayıtları, noter tespiti, ilk yayın belgesi.
- 5.Eser niteliğinde olmayan fotoğraf, resim ve sinema mahsullerinin de üçüncü fıkra kapsamında olduğunu gözetin.
- 6.Talebinizi hem FSEK 84'e hem haksız rekabet hükümlerine dayandırın.
- 7.Karşı taraf tacir olmasa bile haksız rekabet hükümlerinin uygulandığını bilin.
- 8.Dava dilekçesinde eser niteliği iddiasını da ileri sürün; mahkeme hukuki nitelemeyi kendisi yapar.
- 9.Eser niteliği tartışmalıysa çelişkisiz bir bilirkişi incelemesi yapılmasını talep edin.
- 10.Gerekiyorsa FSEK 77 uyarınca ihtiyati tedbir ve dava öncesi delil tespiti isteyin.
- 11.Eser niteliği kabul edilirse FSEK 68 bedeli ile FSEK 70 tazminatını da talep edin.
- 12.Görevli mahkemenin fikrî ve sınai haklar hukuk mahkemesi olduğunu; FSEK 84'e açıkça dayanmanın görev tartışmasını önlediğini gözetin.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir uyuşmazlık için hukuki görüş yerine geçmez. Madde metni resmî kaynaktan alınmış, kararlar resmî tam metinleri üzerinden özetlenmiştir.