Kısa cevap · TMK 90
TMK 90, derneğin ne yapabileceğini çerçeveye alır: dernekler amaçlarını gerçekleştirmek üzere tüzüklerinde belirtilen çalışma konuları ve biçimleri doğrultusunda faaliyette bulunur; yasaklanan veya izne bağlı faaliyetlerle ilgili kamu hukuku nitelikli özel kanun hükümleri saklıdır; yasak ve sınırlamalara aykırılık hâlinde Cumhuriyet savcısının istemiyle mahkemece faaliyetten alıkoyma kararı verilebilir. Bu sayfa ayrıca TMK 91-100 arasındaki maddeleri kapsar: uluslararası faaliyet ve yurt dışında şube (m. 91), yabancı dernekler (m. 92), Türkiye'de yerleşme hakkına sahip yabancıların dernek kurma hakkı (m. 93), şube açma (m. 94-95), federasyon (en az beş dernek) ve konfederasyon (en az üç federasyon) ile temsil (m. 96-98), dernek gelirleri (m. 99) ve kamuya yararlı derneklere ilişkin saklı hükümler (m. 100).
Bu sayfada neler var? (10 bölüm)
Temel kavramlar
- Faaliyet serbestisi
- TMK 90/1: derneğin tüzüğündeki çalışma konuları doğrultusunda faaliyette bulunması.
- Çalışma konuları
- Tüzükte gösterilen ve amacın gerçekleştirilmesine hizmet eden faaliyet alanları.
- Faaliyetten alıkoyma
- TMK 90/3: yasak ve sınırlamalara aykırılık hâlinde mahkemece verilebilen önlem.
- Uluslararası faaliyet
- TMK 91: derneklerin uluslararası faaliyet ve işbirliğinde bulunabilmesi, yurt dışında şube açabilmesi.
- Yabancı dernek
- TMK 92: Dışişleri Bakanlığının görüşü alınarak İçişleri Bakanlığının izniyle Türkiye'de faaliyette bulunabilen dernek.
- Yerleşme hakkı
- TMK 93'ün şartı: Türkiye'de yerleşme hakkına sahip yabancı gerçek kişiler dernek kurabilir.
- Şube
- Derneğin ayrı tüzel kişiliği olmayan, genel kurul kararıyla açılan birimi.
- Kurucular kurulu
- TMK 94: şube açmak için yönetim kurulunca yetki verilen en az üç kişilik kurul.
- Şube organları
- TMK 95: her şubede genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kurulu veya denetçi bulunması zorunluluğu.
- Federasyon
- TMK 96: kuruluş amaçları aynı olan en az beş derneğin bir araya gelmesiyle kurulan üst kuruluş.
- Konfederasyon
- TMK 97: kuruluş amaçları aynı olan en az üç federasyonun bir araya gelmesiyle kurulan üst kuruluş.
- Dernek gelirleri
- TMK 99: üye ödentisi, faaliyet ve malvarlığı gelirleri ile bağış ve yardımlar.
Bir bakışta TMK 90
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Faaliyet çerçevesi | Dernekler amaçlarını gerçekleştirmek üzere tüzüklerinde belirtilen çalışma konuları ve biçimleri doğrultusunda faaliyette bulunur. | TMK m. 90/1 |
| Özel kanunlar | Yasaklanan veya izne bağlı faaliyetlerle ilgili kamu hukuku nitelikli özel kanun hükümleri saklıdır. | TMK m. 90/2 |
| Faaliyetten alıkoyma | Yasak ve sınırlamalara aykırılık hâlinde Cumhuriyet savcısının istemiyle mahkemece faaliyetten alıkoyma kararı verilebilir. | TMK m. 90/3 |
| Uluslararası faaliyet | Dernekler uluslararası faaliyette ve işbirliğinde bulunabilir, yurt dışında şube açabilir ve yurt dışında kurulmuş dernek veya kuruluşlara üye olabilir. | TMK m. 91 |
| Yabancı dernekler | Yabancı dernekler, Dışişleri Bakanlığının görüşü alınmak suretiyle İçişleri Bakanlığının izniyle Türkiye'de faaliyette ve işbirliğinde bulunabilir, şube açabilir ve üst kuruluş kurabilir. | TMK m. 92 |
| Yabancıların üyeliği | Türkiye'de yerleşme hakkına sahip olan yabancı gerçek kişiler dernek kurabilir veya kurulmuş derneklere üye olabilir; onursal üyelik için bu koşul aranmaz. | TMK m. 93 |
| Şube açma | Dernekler gerekli görülen yerlerde genel kurul kararıyla şube açabilir; yönetim kurulunca yetki verilen en az üç kişilik kurucular kurulu bildirimi verir. | TMK m. 94 |
| Şube organları | Her şubede genel kurul ve yönetim kurulu ile denetim kurulu veya denetçi bulunması zorunludur. | TMK m. 95/1; 18. HD 15.12.2014 |
| Uygulanacak hükümler | Şube organlarının görev ve yetkileri ile şubelere ilişkin diğer hususlarda Kanun hükümleri uygulanır. | TMK m. 95/2 |
| Menfaat çatışması | Dernek genel başkanlığı ile şube başkanlığının aynı kişide birleşmesi hukuka uygun değildir. | 18. HD 15.12.2014 |
| Federasyon | Kuruluş amaçları aynı olan en az beş derneğin üye sıfatıyla bir araya gelmesiyle kurulur; kuruluş bildirimi, tüzük ve belgelerin mülkî amire verilmesiyle tüzel kişilik kazanır. | TMK m. 96 |
| Konfederasyon | Kuruluş amaçları aynı olan en az üç federasyonun bir araya gelmesiyle kurulur ve aynı usulle tüzel kişilik kazanır. | TMK m. 97 |
| Temsil | Dernekler bağlı oldukları federasyonun, federasyonlar da bağlı oldukları konfederasyonun genel kurulunda en az üçer üye ile temsil olunur. | TMK m. 98 |
| Gelirler | Dernek gelirleri üye ödentisi, dernek faaliyetleri sonucunda veya malvarlığından elde edilen gelirler ile bağış ve yardımlardan oluşur. | TMK m. 99 |
TMK 90 madde metni
Birinci Kitap: Kişiler Hukuku › İkinci Kısım: Tüzel Kişiler · İkinci Bölüm: Dernekler — E. Derneklerin faaliyetleri — I. Genel olarak
Dernek faaliyetleri, şube ve üst kuruluşlar — Madde 90
- (1)Faaliyet serbestisinin çerçevesi tüzüktür. Bu nedenle TMK 58/2 tüzükte amacın gösterilmesini zorunlu tutar; çalışma konuları da oradan okunur.Dernekler, amaçlarını gerçekleştirmek üzere, tüzüklerinde belirtilen çalışma konuları ve biçimleri doğrultusunda faaliyette bulunurlar.
- (2)Genel çerçeve TMK'da, sınırlamalar özel kanunlardadır. Bu fıkra TMK 100'deki saklı hükümler kuralıyla birlikte okunur.Yasaklanan veya izne bağlı faaliyetlerle ilgili kamu hukuku nitelikli özel kanun hükümleri saklıdır.
- (3)Faaliyetten alıkoyma bir mahkeme kararıdır ve istem Cumhuriyet savcısına aittir. Aynı önlem TMK 89'da fesih davası sırasında da öngörülmüştür.Dernek faaliyetleri ile ilgili yasak ve sınırlamalara aykırılık hâlinde, Cumhuriyet savcısının istemiyle mahkemece faaliyetten alıkoyma kararı verilebilir.
Kaynak: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, mevzuat.gov.tr. Fıkra numaraları okumayı kolaylaştırmak için eklenmiştir.
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Kaynak | Değişiklik |
|---|---|---|
| 22.11.2001 | 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (RG 08.12.2001, S. 24607; yürürlük: 01.01.2002) | Maddeler, Kanunun ilk metninde "E. Derneklerin faaliyetleri", "F. Derneklerin örgütlenmesi", "G. Dernek gelirleri" ve "H. Saklı hükümler" başlıkları altında yer aldı. TMK 90, 94/1-3, 95, 96, 97, 98, 99 ve 100 bugüne kadar değiştirilmemiştir. |
| 02.01.2003 | 4778 sayılı Kanun m. 34 ve 35 (RG 11.01.2003, S. 24990) | TMK 91 (uluslararası faaliyet) ve TMK 92 (yabancı dernekler) maddeleri tümüyle değiştirildi. Yeni metinle dernekler, tüzüklerinde gösterilen amaçları gerçekleştirmek üzere uluslararası faaliyette ve işbirliğinde bulunabilir, yurt dışında şube açabilir ve yurt dışında kurulmuş dernek veya kuruluşlara üye olarak katılabilir hâle geldi. |
| 30.07.2003 | 4963 sayılı Kanun m. 35 (RG 07.08.2003, S. 25192) | TMK 94'ün ikinci fıkrası mülga edildi. Böylece şube kuruluşunda yer alan bir usul kuralı metinden çıkarıldı; şube kuruluş bildiriminin içeriği ve gerekli belgeler yönetmelikte gösterilmeye devam etmektedir. |
| 04.11.2004 | 5253 sayılı Dernekler Kanunu m. 38 (RG 23.11.2004, S. 25649) | İki sınırlama kaldırıldı. TMK 92'de yer alan "uluslararası alanda işbirliği yapılmasında yarar görülen hallerde ve karşılıklı olmak koşuluyla" ibaresi ve TMK 93'te yer alan "karşılıklı olmak koşuluyla" ibaresi madde metninden çıkarıldı. Böylece yabancı derneklerin faaliyeti ile yabancıların dernek kurma hakkında mütekabiliyet (karşılıklılık) şartı kaldırılmış oldu. |
Faaliyetin Çerçevesi Tüzüktür
TMK 90 derneğin faaliyet alanını tüzükle sınırlar; yani "ne yapabilir" sorusunun cevabı kanunda değil tüzüktedir.
Yasaklanan veya izne bağlı faaliyetlerle ilgili kamu hukuku nitelikli özel kanun hükümleri saklıdır.
Dernek faaliyetleri ile ilgili yasak ve sınırlamalara aykırılık hâlinde, Cumhuriyet savcısının istemiyle mahkemece faaliyetten alıkoyma kararı verilebilir.
Üç katman vardır.
- Tüzük: amaç ve çalışma konuları buradan okunur. TMK 58/2 tüzükte amacın gösterilmesini zorunlu tutar (TMK 58).
- Özel kanunlar: yasaklanan veya izne bağlı faaliyetler bakımından kamu hukuku nitelikli hükümler saklıdır.
- Yargısal denetim: aykırılık hâlinde Cumhuriyet savcısının istemiyle mahkemece faaliyetten alıkoyma kararı verilebilir.
Uluslararası boyut 2003'te genişletildi.
Madde 4778 sayılı Kanunla yeniden yazılmıştır. TMK 92 ise yabancı dernekleri düzenler: yabancı dernekler, Dışişleri Bakanlığının görüşü alınmak suretiyle İçişleri Bakanlığının izniyle Türkiye'de faaliyette ve işbirliğinde bulunabilir, şube açabilir, üst kuruluşlar kurabilir ve kurulmuş üst kuruluşlara katılabilir. Maddedeki "karşılıklı olmak koşuluyla" ibaresi 5253 sayılı Kanunla metinden çıkarılmıştır.
Onursal üyelik için bu koşul aranmaz.
Buradaki boşluk da 5253 sayılı Kanunla çıkarılan "karşılıklı olmak koşuluyla" ibaresine aittir. Bugün tek şart Türkiye'de yerleşme hakkına sahip olmaktır; onursal üyelikte bu şart bile aranmaz (TMK 63 ve 64).
Şube: Açılışı, Organları ve Ayrı Kişiliği Olmaması
Şube, derneğin ayrı tüzel kişiliği olmayan bir birimidir; ancak kendi organlarına sahiptir.
(Mülga ikinci fıkra: 30/7/2003-4963/35 md.)
Şube kuruluş bildiriminin içeriği ve gerekli belgeler, yönetmelikte gösterilir.
Üç adım vardır: genel kurul kararı, yönetim kurulunca en az üç kişilik kurucular kuruluna yetki verilmesi ve şube açılacak yerin en büyük mülkî amirine bildirim. Dikkat: şube açma kararı yönetim kurulunun değil genel kurulun yetkisindedir.
Bu organların görev ve yetkileri ile şubelere ilişkin diğer hususlar hakkında bu Kanun hükümleri uygulanır.
Şube organları zorunludur ama esneklik vardır: denetim organı bakımından denetim kurulu veya denetçi seçeneği tanınmıştır. Diğer bütün hususlarda derneklere ilişkin Kanun hükümleri uygulanır.
Menfaat çatışması ölçütü. Yargıtay 18. Hukuk Dairesi, bir şube genel kurulunda divan başkanlığına derneğin genel başkanının getirildiği ve aynı kişinin şube başkanlığına seçildiği olayda şunu belirtmiştir: dernek genel merkez yönetim kurulu bazen dernek şubeleri aleyhine kararlar alabileceğinden dernek ile şube arasında menfaat çatışması oluşabilir; bu nedenle dernek genel başkanlığı ile dernek şube başkanlığının aynı kişide birleşmesi söz konusu değildir (Yargıtay 18. HD, 15.12.2014, E. 2014/16098, K. 2014/18351, oy birliğiyle).
Şubeye ilişkin yerleşim yeri sonucu için bkz. TMK 51.
Tüzükte şube bilgisi zorunludur. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, 5253 sayılı Dernekler Kanununun 4. maddesinin (g) bendi gereği derneğin şubesinin bulunup bulunmayacağının tüzükte belirtilmesinin açıkça ve amir hüküm olarak ifade edildiğini vurgulamış; bu bilginin eksikliğini kanuna aykırılık saymıştır (Yargıtay 8. HD, 18.11.2020, E. 2020/119, K. 2020/7337, oy birliğiyle).
Üst Kuruluşlar: Federasyon ve Konfederasyon
Dernekler yatay olarak da örgütlenebilir; TMK 96-98 bunun iki kademesini kurar.
Her federasyonun bir tüzüğü bulunur.
Federasyon, kuruluş bildirimi, tüzük ve gerekli belgelerin yerleşim yerinin en büyük mülkî amirine verilmesiyle tüzel kişilik kazanır.
Her konfederasyonun bir tüzüğü bulunur.
Konfederasyon, kuruluş bildirimi, tüzük ve gerekli belgelerin yerleşim yerinin en büyük mülkî amirine verilmesiyle tüzel kişilik kazanır.
| Kuruluş | Asgari üye | Kişilik anı |
|---|---|---|
| Dernek | 7 gerçek veya tüzel kişi | Belgelerin mülkî amire verilmesi |
| Federasyon | 5 dernek | Belgelerin mülkî amire verilmesi |
| Konfederasyon | 3 federasyon | Belgelerin mülkî amire verilmesi |
Üç ortak nokta dikkat çeker. Her üçünde de amaç birliği aranır ("kuruluş amaçları aynı olan"), her üçünde de bir tüzük bulunması zorunludur ve her üçünde de kişilik belgelerin en büyük mülkî amire verilmesiyle doğar. Bu son nokta TMK 59'daki dernek kuralının tekrarıdır (TMK 59).
Federasyon ve konfederasyonlara ilişkin diğer hususlar hakkında bu Kanun hükümleri uygulanır.
Temsilci üyeler genel kurulca seçilir. Yani bir derneğin federasyon genel kurulundaki temsilcilerini yönetim kurulu değil kendi genel kurulu belirler. Üst kuruluşların genel kurullarında delege listesi tartışmaları uygulamada bu hükme dayanır.
Hukuk Genel Kurulu, üst kuruluş niteliğindeki bir spor federasyonunun genel kurul uyuşmazlığında derneklere ilişkin hükümlerin TMK 56-100 bütünü içinde uygulandığını ve genel kurulun en yetkili karar organı olduğunu belirtmiştir (Yargıtay HGK, 04.10.2022, E. 2019/427, K. 2022/1222, oy çokluğuyla).
Dernek Gelirleri ve Saklı Hükümler
Son iki madde, derneğin mali yapısını ve özel rejimleri düzenler.
Dört gelir kalemi sayılır:
- Üye ödentisi (aidat): TMK 70 uyarınca tüzükle düzenlenir.
- Faaliyet gelirleri: derneğin çalışma konuları kapsamındaki etkinliklerden doğan gelirler.
- Malvarlığı gelirleri: kira, faiz ve benzeri gelirler.
- Bağış ve yardımlar.
Gelir elde etmek kazanç paylaşımı değildir. Derneğin ayırt edici unsuru, amacının kazanç paylaşma dışında olmasıdır (TMK m. 56/1); gelir elde etmesi ve malvarlığı bulundurması yasak değildir (TMK 56).
Aidat alacağı davası. Yargıtay 18. Hukuk Dairesi, TMK 70'i aktardıktan sonra dernek üyelik aidatının tahsili için başlatılan icra takibine yapılan itirazın iptali davasının şahıs varlığına ilişkin olduğunu ve HMK 2 uyarınca asliye hukuk mahkemesinin görev alanına girdiğini belirtmiştir; görev kuralları kamu düzenindendir ve resen gözetilir (Yargıtay 18. HD, 03.05.2016, E. 2016/2741, K. 2016/7149, oy birliğiyle; TMK 68-71).
TMK 100 bir yollama hükmüdür ve TMK 55 ile aynı mantığı taşır: genel hükümler bu yapılar için tamamlayıcıdır; kendi özel kanunlarında hüküm varsa önce o uygulanır (TMK 52-55).
TMK 90 Yargıtay kararları
Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 4 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve ilgili oldukları fıkraya göre gruplandı; Hukuk Genel Kurulu kararları bulundukları grubun başında yer alır. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.
Karar seçimi hakkında
TMK 90-100'ü doğrudan yorumlayan bir içtihadı birleştirme kararına rastlanmamıştır. Sayfadaki kartlar üç eksenden seçilmiştir: (i) şube örgütlenmesi ve merkez ile şube arasındaki menfaat çatışması, (ii) dernek hükümlerinin üst kuruluşlara uygulanması, (iii) dernek gelirlerinin tahsili. Kararların tamamı tam metinden okunmuştur. Hukuk Genel Kurulunun 04.10.2022 tarihli kararı oy çokluğuyla alınmış olup karşı oy kart notunda belirtilmiştir. TMK 90/3'teki faaliyetten alıkoyma ile TMK 91, 92, 93, 96, 97, 98 ve 100'e ilişkin bölümler kanun metnine dayanılarak açıklanmış; derneklerin belirli faaliyetlerinin hukuka aykırılığına dayanan dosyalar bu sayfaya alınmamıştır.
TMK 90/1 ile ilgili Yargıtay kararları
TMK 90/1 · Yargıtay 18. Hukuk Dairesi
Her şubede genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kurulu veya denetçi bulunması zorunludur; dernek genel merkez yönetim kurulu şubeler aleyhine karar alabileceğinden genel başkanlık ile şube başkanlığı aynı kişide birleşemez
Olay: Bir derneğin şubesinin genel kurul toplantısında divan başkanlığına aynı zamanda derneğin genel başkanı olan kişi, divan üyeliklerine ise şube üyesi olmayan genel merkez yönetim kurulu üyeleri getirilmiş; toplantıda şube başkanlığına da aynı genel başkan seçilmiştir. Şube genel kurulunun ve alınan kararların iptali istenmiş; mahkeme her iki davayı reddetmiştir.
Karar: Daire, TMK 85, 94 ve 95'i aynen aktarmış; derneklerin gerekli görülen yerlerde genel kurul kararıyla şube açabileceğini, yönetim kurulunca yetki verilen en az üç kişilik kurucular kurulunun şube kuruluş bildirimini vereceğini ve her şubede genel kurul ile yönetim kurulu ve denetim kurulu veya denetçi bulunmasının zorunlu olduğunu belirtmiştir. Temsilcinin, temsil ettiği kişinin iradesini taşıyan ve onun adına hareket eden kişi olduğunu; dernek genel başkanının görevinin derneği diğer yönetim kurulu üyeleriyle birlikte yönetmek olduğunu ve aynı durumun şube başkanı için de geçerli bulunduğunu vurgulamıştır. Genel merkez yönetim kurulunun bazen şubeler aleyhine kararlar alabileceğinden menfaat çatışması oluşabileceğini belirterek genel başkanlık ile şube başkanlığının aynı kişide birleşmesini hukuka uygun bulmamış ve kararı oy birliğiyle bozmuştur.
“95. maddesinde; "Her şubede genel kurul ve yönetim kurulu ile denetim kurulu veya denetçi bulunması zorunludur. Bu organların görev ve yetkileri ile şubelere ilişkin diğer hususlar hakkında bu Kanun hükümleri uygulanır." hükmü yer almaktadır.”
Ne anlama geliyor?
Şube kendi organlarıyla yönetilir; merkez ile şube yönetiminin aynı kişide birleşmesi kabul edilmez.
Not: Karar OY BİRLİĞİYLE alınmıştır. Kararda dernek tüzüğünün merkez yönetim kurulu, genel başkan ve şube organlarına ilişkin maddeleri ayrıntılı biçimde değerlendirilmiştir. Dernek, şube, kişi ve yer bilgileri aktarılmamıştır.
TMK 90/1 · Yargıtay Hukuk Genel Kurulu
Dernekler TMK'nın 56 ilâ 100. maddeleri arasında düzenlenmiştir; üst kuruluş niteliğindeki yapıların genel kurul uyuşmazlıklarında da bu hükümler uygulanır ve genel kurul en yetkili karar organıdır
Olay: Bir spor federasyonunun olağan genel kurulunda delege listesinin hangi sezon faaliyetlerine göre belirleneceği tartışma konusu olmuş; bir kulüp üyesi genel kurul kararının iptalini istemiştir. İlk derece mahkemesi davayı kabul etmiş, Özel Daire bozmuş, mahkeme direnmiştir.
Karar: Hukuk Genel Kurulu, tüzel kişilerin Medeni Kanunun birinci kitabı olan Kişiler Hukukunun ikinci kısmında üç bölüm hâlinde düzenlendiğini, derneklerin ikinci bölüm olarak TMK'nın 56 ilâ 100. maddeleri arasında hüküm altına alındığını ve TMK 56'daki tanımı aktarmıştır. Derneğin zorunlu organlarının genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kurulu olduğunu, zorunlu organların yetkilerinin devredilemeyeceğini ve genel kurulun derneğin en yetkili karar organı olduğunu vurgulamıştır. Esas yönünden sporun yönetim ve disiplinine ilişkin işlemlere karşı Anayasa m. 59/3 uyarınca zorunlu tahkim yoluna başvurulabildiğini ve Tahkim Kurulu kararlarının kesin olduğunu saptayarak direnme kararını değişik gerekçeyle oy çokluğuyla bozmuştur.
“Burada dernekler; ikinci bölüm olarak TMK'nın 56 ilâ 100. maddeleri arasında hüküm altına alınmış olup”
Ne anlama geliyor?
Federasyon ve konfederasyon uyuşmazlıklarında TMK'nın dernek hükümleri temel çerçeveyi oluşturur.
Not: Karar OY ÇOKLUĞUYLA alınmıştır. KARŞI OY, genel kurula ilişkin Tahkim Kurulu kararlarının yargı denetimine tabi olduğu ve işin esası incelenerek davanın reddi gerektiği yönündedir. Kararın bu sayfadaki önemi, dernek hükümlerinin üst kuruluş niteliğindeki yapılara da uygulandığını göstermesidir. Federasyon, kulüp, kişi ve yer bilgileri aktarılmamıştır.
TMK 90/1 · Yargıtay 18. Hukuk Dairesi
Dernek gelirlerinin ilk kalemi üye ödentisidir; aidatın tahsiline ilişkin dava şahıs varlığına ilişkin olup asliye hukuk mahkemesinin görev alanına girer
Olay: Bir derneğin üyesi olan şirket üyelik aidatını ödememiş ve bu nedenle dernek üyeliğinden çıkarılmıştır. Dernek, şirketin üye olduğu döneme ilişkin ödenmeyen aidatın tahsili amacıyla icra takibi başlatmış; takibe itiraz üzerine itirazın iptali davası açılmıştır. Asliye ticaret mahkemesi işin esasını inceleyerek davayı kabul etmiştir.
Karar: Daire, TMK 70'i aynen aktararak üyelerin ödenti verme borcunun tüzükle düzenleneceğini, tüzükte düzenleme yoksa üyelerin zorunlu ödentilere eşit olarak katılacağını ve dernekten çıkan veya çıkarılan üyenin üyelikte bulunduğu sürenin ödentisini vermek zorunda olduğunu belirtmiştir. HMK 1 uyarınca görev kurallarının kamu düzeninden olduğunu ve yargılamanın her aşamasında resen dikkate alınmasını; HMK 2 uyarınca şahıs varlığına ilişkin davalarda görevli mahkemenin asliye hukuk mahkemesi olduğunu vurgulamıştır. Davanın şahıs varlığına ilişkin çekişmeli bir dava olduğunu saptayarak görev yönünden ret kararı verilmesi gerektiğini belirtmiş ve kararı oy birliğiyle bozmuştur.
“4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun ödenti verme borcu başlıklı 70. maddesinde; "Üyelerin ödenti verme borcu tüzükle düzenlenir. Tüzükte düzenleme yoksa üyeler, dernek amacının gerçekleşmesi ve borçlarının karşılanması için zorunlu ödentilere eşit olarak katılırlar." hükmü yer almaktadır.”
Ne anlama geliyor?
Dernek gelirlerinin tahsili özel hukuk yoluyla ve asliye hukuk mahkemesinde sağlanır.
Not: Karar OY BİRLİĞİYLE alınmıştır. Kararın bu sayfadaki önemi, TMK 99'da sayılan gelir kalemlerinin ilki olan üye ödentisinin tahsil yolunu ve görevli mahkemeyi göstermesidir. Dernek, şirket, kişi ve yer bilgileri aktarılmamıştır.
TMK 90/1 · Yargıtay 8. Hukuk Dairesi
5253 sayılı Kanunun 4. maddesinin (g) bendi gereği derneğin şubesinin bulunup bulunmayacağının tüzükte belirtilmesi açık ve amir bir hükümdür; eksikliği kanuna aykırılıktır
Olay: Yeni kurulan bir derneğin tüzüğünde, 5253 sayılı Dernekler Kanununun 4. maddesinin (g) bendi gereği belirtilmesi zorunlu olan şubesinin bulunup bulunmayacağı gösterilmemiş; ayrıca zorunlu organlar yanında kurulan bir yürütme kuruluna yönetim kurulunun görev, yetki ve sorumlulukları devredilmiştir. Aykırılıkların giderilmesi için bildirim yapılmasına rağmen giderilmemiş; Cumhuriyet Başsavcılığı TMK 60 uyarınca derneğin feshini istemiştir.
Karar: Daire, TMK 58, 72 ve 85'i aktardıktan sonra 5253 sayılı Dernekler Kanununun 4. maddesinde her derneğin bir tüzüğünün bulunması gerektiğinin ve maddenin (g) bendi gereği derneğin şubesinin bulunup bulunmayacağının tüzükte belirtilmesinin açıkça ve amir hüküm olarak ifade edildiğini vurgulamıştır. Somut olayda tüzükte şube bilgisinin yer almadığını ve yürütme kurulu düzenlemesiyle yönetim kurulunun yetkilerinin devredildiğini, aykırılıkların bildirime rağmen giderilmediğini saptayarak bölge adliye mahkemesi kararını oy birliğiyle onamıştır.
“5253 sayılı Dernekler Kanunu'nun 4. maddesinde de, her derneğin bir tüzüğünün bulunması gerektiği ve maddenin (g) bendi gereği de, derneğin şubesinin bulunup bulunmayacağının tüzükte belirtilmesinin zorunlu olduğu açıkça ve amir hüküm olarak ifade edilmiştir.”
Ne anlama geliyor?
Şube açılmayacak olsa bile tüzükte bu hususun belirtilmesi zorunludur.
Not: Karar OY BİRLİĞİYLE alınmıştır. Dava TMK 60 uyarınca Cumhuriyet Başsavcılığının davanamesiyle açılmıştır. Kararın konusu derneğin faaliyetleri değil, tüzük metnindeki kanuna aykırılıktır. Dernek, kişi ve yer bilgileri aktarılmamıştır.
TMK 90 ile ilgili maddeler
- TMK m. 56 — Derneğin tanımı
- TMK m. 58 — Dernek tüzüğü
- TMK m. 59 — Tüzel kişiliğin kazanılması ve inceleme
- TMK m. 68 — Dernek üyelerinin hakları ve yükümlülükleri
- TMK m. 72 — Derneğin organları
- TMK m. 84 — Dernek yönetim kurulu ve denetim kurulu
- TMK m. 87 — Derneğin sona ermesi: kendiliğinden
- TMK m. 51 — Tüzel kişinin yerleşim yeri
Uygulamada dikkat edilecekler
Pratik notlar
- 1.Derneğin faaliyet alanını tüzükteki amaç ve çalışma konularından okuyun.
- 2.Faaliyetin izne bağlı olup olmadığını özel kanunlar yönünden ayrıca kontrol edin.
- 3.Faaliyetten alıkoyma isteminin Cumhuriyet savcısına ait olduğunu gözetin.
- 4.Uluslararası faaliyet ve yurt dışında şube açma yetkisinin 2003'ten beri tanındığını bilin.
- 5.Yabancı derneklerin Türkiye'deki faaliyeti için İçişleri Bakanlığı izni gerektiğini hatırlayın.
- 6.Yabancıların dernek kurmasında tek şartın Türkiye'de yerleşme hakkı olduğunu; karşılıklılık şartının kaldırıldığını belirtin.
- 7.Onursal üyelikte yerleşme hakkı şartının aranmadığını gözetin.
- 8.Şube açma kararının genel kurula ait olduğunu; yönetim kurulunun yalnız kurucular kuruluna yetki verdiğini ayırt edin.
- 9.Kurucular kurulunun en az üç kişiden oluşması gerektiğini kontrol edin.
- 10.Her şubede genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kurulu veya denetçi bulunmasının zorunlu olduğunu gözetin.
- 11.Genel başkanlık ile şube başkanlığının aynı kişide birleşmesine menfaat çatışması nedeniyle itiraz edin.
- 12.Şubenin ayrı tüzel kişiliği olmadığını ve yerleşim yeri sayılmadığını dikkate alın.
- 13.Tüzükte şubenin bulunup bulunmayacağının belirtilmesinin amir hüküm olduğunu hatırlatın.
- 14.Federasyonda en az beş dernek, konfederasyonda en az üç federasyon şartını ve amaç birliğini kontrol edin.
- 15.Üst kuruluş genel kurulunda temsilci üyelerin kendi genel kurullarınca seçildiğini gözetin.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir uyuşmazlık için hukuki görüş yerine geçmez. Madde metni resmî kaynaktan alınmış, kararlar resmî tam metinleri üzerinden özetlenmiştir.