FSEK Madde 33: Eğitim ve Öğretimde Temsil Serbestisi

FSEK 33 kısa bir hükümdür ama içinde dört ayrı süzgeç barındırır. Hepsi birlikte gerçekleşmezse istisna işlemez.

1. Eser yayımlanmış olmalıdır. Henüz yayımlanmamış bir eser bu madde kapsamında temsil edilemez. Yayımlanma kavramı için FSEK 7 şerhine bakabilirsiniz.

2. Temsil, tüm eğitim ve öğretim kurumlarında yüz yüze eğitim ve öğretim maksadıyla yapılmalıdır. "Tüm eğitim ve öğretim kurumları" ibaresi geniştir: devlet okulu, özel okul, üniversite, kurs ve benzeri kurumlar bu kapsama girer. Buna karşılık yüz yüze ibaresi 2001'de bilinçli olarak eklenmiş bir sınırdır ve hükmün merkezine eğitimin fiziken bir arada gerçekleştiği ortamı yerleştirir.

3. Doğrudan veya dolaylı kâr amacı güdülmemelidir. Bu şart iki yönlüdür: temsilin kendisinden gelir elde edilmemesi yeterli değildir; temsilin dolaylı olarak ticari bir yarara hizmet etmemesi de gerekir.

4. Eser sahibinin ve eserin adı mutat şekilde açıklanmalıdır. Bu bir şekil şartıdır ve yerine getirilmezse istisnadan yararlanılamaz. Hukuk Genel Kurulu genel kuralı şöyle koyar: bir eserden yapılan iktibas, bedelsiz ve iade edilmek üzere yapılmış bir alıntı olup iade, alınan eser sahibine yapılan atıfla olur; atıf yapılmaması hâlinde yapılan alıntı intihale dönüşür (Yargıtay HGK, 14.06.2023, E. 2022/219, K. 2023/631).

Hükmün FSEK içindeki yeri de önemlidir. FSEK 24/3, temsil hakkının eser sahibinin veya meslek birliğinin yazılı izni olmadan diğer gerçek ve tüzel kişilerce kullanılamayacağını söyledikten sonra "Ancak, 33 üncü ve 43 üncü maddelerdeki hükümler saklıdır" der. Yani FSEK 33 şartları varsa meslek birliğinden yazılı izin aranmaz. Temsil hakkının kapsamı için FSEK 24 şerhine bakabilirsiniz.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi bu soruyu bir üniversite ders materyali uyuşmazlığında ele almıştır (Yargıtay 11. HD, 29.06.2020, E. 2019/136, K. 2020/3265).

Olayda bir öğretim üyesi, lisansüstü derste kullandığı slaytların hakları kendisine ait olduğunu; aynı içeriğin başka bir öğretim üyesi tarafından izinsiz çoğaltılarak derslerde kullanıldığını ve uzaktan öğretimle yurt dışına yayınlandığını ileri sürerek tazminat istemiştir. Mahkeme, davalının slaytları yüzde 11,9 oranında aynen ve izinsiz olarak ders anlatımında kullandığı gerekçesiyle davayı kısmen kabul etmiştir.

Daire iki ayrı sebeple bozmuştur.

Birincisi, eser niteliği ön sorunudur. Daire, bir bilginin bilimsel eser kapsamında korunabilmesi için öncekilerden farklı, özgün ve sahibinin hususiyetini yansıtma özelliğine sahip olması gerektiğini belirtmiştir. Dosyadaki bilirkişi raporunda tarama sonucunda davacının hak iddia ettiği bilgilerin daha önce var olan bilgiler olduğu ve davacının özgün ve bağımsız yeni bir eser ortaya koymadığı belirlenmesine rağmen bu bilgilerin kullanılmasının eserden doğan hakları ihlal ettiğinin kabulünü doğru görmemiştir.

İkincisi, eğitim istisnasının değerlendirilmemesidir. Daire, "kabule göre de" diyerek FSEK 33 ve 34'ün metnini aktarmış ve bu maddelerde ilim ve edebiyat eserlerinin eğitim ve öğretim amacıyla kullanılmasının hukuka uygunluk sebebi olarak sayıldığını belirtmiştir. Davalıya isnat olunan eylemin bu kanuni düzenlemeler kapsamında temsil serbestisi ve eğitim istisnası kapsamında olup olmadığı değerlendirilmeden karar verilmesini de doğru görmemiş ve kararı bu sebeple de bozmuştur.

Pratik sonuç şudur: ders materyali uyuşmazlıklarında mahkeme, ihlal iddiasını incelemeden önce iki adımı atmak zorundadır. Önce materyalin gerçekten eser olup olmadığını, sonra kullanımın FSEK 33 ve 34 kapsamında hukuka uygun olup olmadığını değerlendirmelidir.

Aynı kararda usule ilişkin bir tespit de vardır: Daire, bir kişinin kendisine ait olan eser ya da bilimsel bilgiler nedeniyle bunu kullanan kişilere karşı dava açmasının anayasal hak arama özgürlüğü kapsamında olduğunu belirterek, "akademik hırsızlıkla suçlanma" gerekçesiyle açılan karşı davanın reddini yerinde bulmuştur.

Bu, maddenin en çok tartışılan noktasıdır; çünkü 2001 değişikliği hükme "yüzyüze" ibaresini bilinçli olarak eklemiştir. Metin, eğitimin fiziken bir arada gerçekleştiği ortamı esas alır.

Bu nedenle dikkatli bir ayrım yapmak gerekir:

• Sınıfta ders anlatımı sırasında yayımlanmış bir eserin okunması, çalınması, gösterilmesi — şartlar varsa istisna kapsamındadır.
• Dersin kaydedilip internet üzerinden yayılması veya uzaktan öğretim platformuna konulması — bu artık temsil değil, FSEK 25 kapsamında umuma iletim ve çoğaltmadır; FSEK 33'ün lafzı bu kullanımı kapsamaz.

Yargıtay, tam bu ayrımın gündeme geldiği uyuşmazlıkta konuyu esastan çözmemiş; eylemin temsil serbestisi ve eğitim istisnası kapsamında olup olmadığının değerlendirilmesi gerektiğini belirterek kararı bozmuştur (Yargıtay 11. HD, 29.06.2020, E. 2019/136, K. 2020/3265). Dolayısıyla bu konuda değerlendirme her dosyanın somut özelliklerine göre yapılmaktadır.

Kâr amacı şartı da kurslar bakımından belirleyicidir. Hüküm "tüm eğitim ve öğretim kurumlarında" dediği için özel kurumlar da kapsama girer; ancak temsilin doğrudan veya dolaylı kâr amacı gütmeksizin yapılması gerekir. Ücretli bir kursta eserin ders içeriğinin satış değerini artıracak biçimde kullanılması dolaylı kâr amacı tartışmasını doğurur.

Ders materyali hazırlamak isteniyorsa bu madde değil FSEK 34 uygulanır: yayımlanmış musiki, ilim ve edebiyat eserlerinden ve alenileşmiş güzel sanat eserlerinden, maksadın haklı göstereceği bir nispet dahilinde iktibaslar yapılmak suretiyle eğitim ve öğretim gayesine tahsis edildiği anlaşılan seçme ve toplama eserler vücuda getirilmesi serbesttir. Ceza Genel Kurulu her iki maddeyi de genel menfaat mülahazasıyla getirilen sınırlamalar arasında saymıştır (Yargıtay CGK, 28.01.2020, E. 2017/788, K. 2020/34).

Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 3 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve konularına göre gruplandı; Hukuk Genel Kurulu kararları bulundukları grubun başında yer alır. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.