Kısa cevap · FSEK 30
FSEK 30, eser sahibinin mali haklarına getirilen sınırlamaların (tahditlerin) ilkidir ve kamu düzeni gerekçesine dayanır. İki kural içerir. Birincisi, eser sahibine tanınan haklar, eserin <strong>ispat maksadıyla mahkeme ve diğer resmî makamlar huzurunda</strong> ve genel olarak zabıta ile ceza işlerinde bir muameleye konu olmak üzere kullanılmasına engel değildir; fotoğraflar ise umumi emniyet mülahazasıyla veya adli maksatlar için sahibinin rızası alınmaksızın resmî makamlarca çoğaltılıp yayılabilir. İkincisi, eserin ticaret mevkiine konmasını, temsilini veya kullanılmasını yasaklayan ya da izin veya kontrole bağlı tutan <strong>kamu hukuku hükümleri saklıdır</strong>. Yani FSEK'ten doğan izin, diğer mevzuattan doğan yasak ve izin şartlarını ortadan kaldırmaz.
Bu sayfada neler var? (9 bölüm)
Temel kavramlar
- Tahdit
- Eser sahibine tanınan mali hakların kanunla sınırlandırılması. FSEK'te "B) Tahditler" başlığı altında madde 30 ile 47 arasında düzenlenir.
- Amme intizamı
- Kamu düzeni. FSEK 30, tahditler arasında kamu düzeni gerekçesine dayanan tek maddedir.
- İspat maksadıyla kullanma
- Eserin mahkeme ve diğer resmî makamlar önünde delil olarak kullanılmasının eser sahibinin haklarına aykırı sayılmaması.
- Zabıta ve ceza işleri
- Kolluk ve ceza soruşturma-kovuşturma işlemleri. Eserin bu işlemlerde bir muameleye konu olmak üzere kullanılması serbesttir.
- Fotoğraf istisnası
- Fotoğrafların umumi emniyet mülahazasıyla veya adli maksatlar için rıza olmaksızın resmî makamlarca çoğaltılıp yayılabilmesi (FSEK 30/1, ikinci cümle).
- Saklı kamu hukuku hükümleri
- Eserin ticarete konmasını, temsilini veya kullanılmasını yasaklayan ya da izin/kontrole bağlı tutan diğer mevzuat hükümlerinin FSEK'ten etkilenmemesi (FSEK 30/2).
- Basamak sistemi
- Eserin her yeni tüketiciye ulaşmasında ve umuma açılmanın her şeklinde hak sahibinin eserden yeniden ekonomik olarak yararlanma hakkını elde etmesi.
- Sınırlı sayı ilkesi
- FSEK'te mali ve manevi hakların sayma yöntemiyle belirlenmiş olması; bunlar dışında yeni bir hak kategorisi yaratılamaz.
Bir bakışta FSEK 30
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Maddenin yeri | Mali haklara getirilen tahditlerin ilkidir; kamu düzeni gerekçesine dayanır. | FSEK m. 30; CGK 2020/34 |
| Delil olarak kullanma | Eserin ispat maksadıyla mahkeme ve diğer resmî makamlar önünde kullanılması eser sahibinin haklarına aykırı değildir. | FSEK m. 30/1 |
| Kolluk ve ceza işleri | Eserin genel olarak zabıta ve ceza işlerinde bir muameleye konu olmak üzere kullanılması serbesttir. | FSEK m. 30/1 |
| Fotoğraflar | Umumi emniyet mülahazasıyla veya adli maksatlar için rıza olmaksızın resmî makamlarca her şekilde çoğaltılıp yayılabilir. | FSEK m. 30/1 |
| Diğer mevzuat | Eserin ticarete konmasını, temsilini veya kullanılmasını yasaklayan ya da izne bağlayan kamu hukuku hükümleri saklıdır. | FSEK m. 30/2 |
| Tahditlerin tasnifi | Sınırlamalar altı başlıkta toplanır: kamu düzeni, genel menfaat, hususi menfaat, hükümete tanınan yetkiler, devletin faydalanma salahiyeti, kamuya mal etme. | CGK 2020/34 |
| Hakların niteliği | Mali ve manevi haklar sınırlı sayıdadır; bunlar dışında yeni bir hak kategorisi yaratılamaz. | CGK 2020/34 |
| Tahditlerin kapsamı | Sınırlama hükümleri sayma yöntemiyle belirlenmiştir; kapsamı amacına göre belirlenir ve genişletilerek yorumlanamaz. | 11. HD 2017/6526 |
FSEK 30 madde metni
Üçüncü Bölüm: Fikrî Haklar · B) Tahditler — I. Amme intizamı mülahazasiyle
Amme intizamı mülahazasiyle — Madde 30
- (1)Eser sahibine tanınan haklar, eserin ispatı maksadiyle mahkeme ve diğer resmi makamlar huzurunda ve alelıtlak zabıta ve ceza işlerinde bir muameleye konu teşkil etmek üzere kullanılmasına mani değildir. Fotoğraflar, umumi emniyet mülahazasiyle veya adli maksatlar için sahibinin rızası alınmaksızın, resmi makamlar veya bunların emriyle başkaları tarafından her şekilde çoğaltılabilir ve yayılabilir.
- (2)Eserin her hangi bir suretle ticaret mevkiine konmasını, temsilini veya diğer şekillerde kullanılmasını meneden yahut müsaade veya kontrole bağlı tutan kamu hukuku hükümleri mahfuzdur.
Kaynak: 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, mevzuat.gov.tr. Fıkra numaraları okumayı kolaylaştırmak için eklenmiştir.
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Kaynak | Değişiklik |
|---|---|---|
| 13.12.1951 | 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (kabul 05.12.1951, RG 13.12.1951, S. 7981) | Madde bugünkü metniyle kabul edildi ve o tarihten bu yana hiç değişmedi. Buna karşılık ikinci fıkranın saklı tuttuğu "kamu hukuku hükümleri" zamanla tamamen yenilenmiştir: 1951'de yürürlükte olan basın ve sansür mevzuatının yerini bugün 6112 sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayın Hizmetleri Hakkında Kanun, 5651 sayılı İnternet Kanunu, 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun gibi düzenlemeler almıştır. |
FSEK'te "Tahditler" Neyi İfade Eder?
FSEK 20, alenileşmiş bir eserden eser sahibine münhasıran tanınan faydalanma hakkının "bu Kanunda mali hak olarak gösterilenlerden ibaret" olduğunu söyler. Ceza Genel Kurulu bu yapıyı şöyle açıklar: eser sahibinin hakları Kanun'da mali ve manevi haklar olarak ikiye ayrılmıştır, bu haklar Kanun'da sayılanlarla sınırlıdır ve bunlar dışında yeni bir hak kategorisi yaratılması mümkün değildir; korumanın kapsamını da kanun hükümlerinin içeriği tayin eder (Yargıtay CGK, 28.01.2020, E. 2017/788, K. 2020/34).
Aynı kararda mali hakların tabi olduğu sınırlamalar altı başlıkta toplanmıştır:
- Amme intizamı mülahazasiyle (m. 30) — bu madde.
- Genel menfaat mülahazasiyle: mevzuat ve içtihatlar (m. 31), nutuklar (m. 32), temsil serbestisi (m. 33), eğitim ve öğretim için seçme ve toplama eserler (m. 34), iktibas serbestisi (m. 35), gazete münderecatı (m. 36), haber (m. 37).
- Hususi menfaat mülahazasiyle: şahsen kullanma (m. 38), kopya ve teşhir (m. 40), umuma açık mahallerde eser, icra, fonogram, yapım ve yayınların kullanılması ve/veya iletilmesine ilişkin esaslar (m. 41).
- Hükümete tanınan yetkiler (m. 42, 43, 44).
- Devletin faydalanma salahiyeti (m. 46).
- Kamuya mal etme (m. 47).
Bu tasnif pratikte işe yarar: bir kullanımın izinsiz yapılabilmesi için bu başlıklardan birine girmesi gerekir. Yargıtay, sınırlama hükümlerinin kanunda sayma yöntemiyle belirlendiğini vurgulamış; FSEK 31 örneğinde istisna kapsamının hükmün amacına göre belirlenmesi gerektiğini, amaç dışında kalan resmî yayınların istisnadan yararlanamayacağını belirtmiştir (Yargıtay 11. HD, 23.11.2017, E. 2016/3747, K. 2017/6526).
Bir Eseri Mahkemede Delil Olarak Kullanmak Telif İhlali midir?
Değildir. FSEK 30/1'in ilk cümlesi açıktır: eser sahibine tanınan haklar, eserin ispatı maksadıyla mahkeme ve diğer resmî makamlar huzurunda ve genel olarak zabıta ve ceza işlerinde bir muameleye konu teşkil etmek üzere kullanılmasına mani değildir.
Bunun pratik anlamı geniştir:
- Telif davasında ihlale konu nüshanın dosyaya sunulması, bilirkişiye verilmesi ve duruşmada incelenmesi ayrı bir ihlal oluşturmaz.
- Bir sözleşme uyuşmazlığında taraf, karşı tarafın eser niteliğindeki teknik raporunu, projesini veya yazılım dokümanını delil olarak sunabilir.
- Kolluk ve savcılık, soruşturma kapsamında eser niteliğindeki materyali inceleyebilir, kopyalayabilir, dosyaya koyabilir.
Fıkranın ikinci cümlesi fotoğraflar için daha da ileri gider: fotoğraflar umumi emniyet mülahazasıyla veya adli maksatlar için sahibinin rızası alınmaksızın, resmî makamlar veya bunların emriyle başkaları tarafından her şekilde çoğaltılabilir ve yayılabilir. Klasik örneği aranan kişilere ilişkin resmî duyurulardır.
Bu serbestliğin iki sınırı vardır. Birincisi amaca bağlılık: serbestlik ispat, emniyet ve adli maksatlarla sınırlıdır; aynı materyalin ticari veya tanıtım amacıyla kullanılması FSEK 30 kapsamında değildir. İkincisi, FSEK 30 yalnızca telif hukuku bakımından bir sınırlama getirir; kişisel verilerin korunması, özel hayatın gizliliği ve masumiyet karinesine ilişkin kurallar ayrıca işler. Eser sahibinin manevi haklarına ilişkin rejim için FSEK 14 ve FSEK 15 şerhlerine bakabilirsiniz.
İkinci Fıkra: Telif İzni Her Kapıyı Açmaz
FSEK 30/2, eserin ticaret mevkiine konmasını, temsilini veya diğer şekillerde kullanılmasını meneden yahut müsaade veya kontrole bağlı tutan kamu hukuku hükümlerini saklı tutar. Yani FSEK'ten kaynaklanan bütün izinler alınmış olsa bile, başka mevzuattan doğan yasak ve izin şartları ayrıca aranır.
Bugün bu fıkranın kapsamına giren tipik düzenlemeler şunlardır:
- Yayın mevzuatı: 6112 sayılı Kanun uyarınca radyo ve televizyon yayın hizmetlerinin lisansa bağlı olması, yayın ilkeleri ve koruyucu sembol yükümlülükleri.
- İnternet mevzuatı: 5651 sayılı Kanundaki içerik çıkarma ve erişimin engellenmesi rejimi.
- Reklam mevzuatı: 6502 sayılı Kanun ve Ticari Reklam ile Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği uyarınca reklamlara getirilen sınırlamalar.
- FSEK'in kendi idari rejimi: FSEK 41, 42, 43 ve 44 uyarınca umuma açık mahallerde kullanım, meslek birlikleri ve işaretleme yükümlülükleri.
Bu ayrımı görmek uygulamada önemlidir: telif bakımından hak sahibinden yazılı izin alınmış olması, kullanımın idari mevzuata da uygun olduğunu göstermez. Tersi de doğrudur: idari izinlerin alınmış olması telif iznini karşılamaz. Ceza Genel Kurulu bir market uyuşmazlığında, işletmenin yayın yapabilmesinin ayrı bir mesele olduğunu, eserlerin umuma iletilmesi için basamakta yer alan hak sahiplerinden ayrı ayrı izin alınması ve uygun bir bedel ödenmesi gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay CGK, 28.01.2020, E. 2017/788, K. 2020/34).
Umuma açık mahallerdeki kullanımın ayrıntısı için FSEK 24 ve FSEK 25 şerhlerine bakabilirsiniz.
FSEK 30 Yargıtay kararları
Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 2 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve konularına göre gruplandı; Ceza Genel Kurulu kararları bulundukları grubun başında yer alır. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.
Karar seçimi hakkında
FSEK 30'un doğrudan uygulandığı yayımlanmış karar bulunmadığından, maddenin sistem içindeki yerini ve sınırlama hükümlerinin yorum yöntemini ortaya koyan kararlar alındı. Kararların hangi maddeye ilişkin olduğu not alanında belirtildi.
Tahditlerin tasnifi ve basamak sistemi
Yargıtay Ceza Genel Kurulu
Mali haklara getirilen sınırlamalar altı başlıkta toplanır ve FSEK 30 bunların ilkidir; umuma açık mahalde kullanım için basamaktaki her hak sahibinden ayrı izin gerekir
Olay: Bir markette, internet üzerinden yayın yapan bir radyo kanalının yayını bilgisayar aracılığıyla işletmenin hoparlör sisteminden müşterilere dinletilmiştir. Meslek birliklerinin şikâyeti üzerine işletme sahibi hakkında FSEK 71/1 uyarınca dava açılmış; Özel Daire ile Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı suçun unsurlarının oluşup oluşmadığında ayrılmıştır.
Karar: Kurul önce sistemi ortaya koymuştur: eser sahibinin hakları mali ve manevi haklar olarak ikiye ayrılır, bu haklar Kanun'da sayılanlarla sınırlıdır ve bunlar dışında yeni bir hak kategorisi yaratılamaz; korumanın kapsamını kanun hükümlerinin içeriği tayin eder. Mali hakların kanunla getirilen sınırlamalarını altı başlıkta sıralamış ve bunların ilkini "amme intizamı mülahazasiyle" (m. 30) olarak göstermiştir. Ardından basamak sistemini açıklayarak, satın alma ile edinilen yararlanmanın kişisel çevreyle sınırlı olduğunu; eserin kişisel bağlantı bulunmayan çevrenin yararlanmasına sunulduğu anda hak sahibinin yeniden yararlanma hakkının doğduğunu belirtmiştir. Somut olayda, aralarında şahsi bağlantı bulunmayan müşterilere dolaylı temsil suretiyle iletim gerçekleştiğinden FSEK 71/1'deki suçun <strong>maddi</strong> unsurlarının oluştuğunu; ancak radyo yayınının içeriğine müdahale imkânı bulunmayan sanığın hangi eserlerin yayınlanacağını bilemeyeceğinden <strong>manevi</strong> unsurun gerçekleşmediğini kabul ederek Başsavcılık itirazını oy birliğiyle reddetmiştir.
Karardan alıntı (aç)(kapat)
“Mali haklar kanun tarafından getirilen sınırlamalara tabidir. Sınırlamalar; 1- Amme intizamı mülahazasiyle (mad. 30) 2- Genel menfaat mülahazasiyle; mevzuat ve içtihatlar (mad. 31), nutuklar (mad. 32), temsil serbestisi (mad. 33), eğitim ve öğretim için seçme ve toplama eserler (mad. 34), iktibas serbestisi (mad. 35), gazete münderecatı (mad. 36), haber (mad. 37) ... şeklinde düzenlenmişlerdir.”
Ne anlama geliyor?
Bir kullanımın izinsiz yapılabilmesi için kanundaki sınırlama başlıklarından birine girmesi gerekir. Umuma açık mahalde yayın yapan işletmeler bakımından ise izin zincirinin tamamı tamamlanmalıdır; buna karşılık cezai sorumluluk için kast şarttır.
Sınırlama hükümlerinin kapsamı
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
Serbest yararlanma hükümleri sayma yöntemiyle belirlenmiştir; kapsamı hükmün amacına göre belirlenir ve amaç dışında kalan resmî yayınlar istisnadan yararlanmaz
Olay: Türk Standardları Enstitüsü, kabul ettiği bir standardın metninin davalılara ait internet sitesinde izinsiz yayınlandığını ileri sürerek maddi ve manevi tazminat istemiştir. Mahkeme standardı ilim ve edebiyat eseri sayarak davayı kısmen kabul etmiştir.
Karar: Daire, standardın FSEK'te belirtilen unsurları taşıması hâlinde ilim ve edebiyat eseri olarak nitelendirilmesinin mümkün olduğunu; ancak FSEK 31'in "genel menfaat mülahazasıyla eser korumasına getirilen sınırlama" niteliğinde bulunduğunu belirtmiştir. Serbest yararlanma konusu mevzuatın kanunda sayma yöntemiyle gösterilmiş olmasına rağmen, resmî makamlarca kamuya duyurulması gereken mevzuat çerçevesinde değerlendirilebilecek kararların ve eklerinin de bu kapsamda kabul edilmesi gerektiğini; buna karşılık mevzuat ve içtihat sayılamayan, resmî makamlarca hazırlanıp yayınlanan diğer çalışma ve dokümanların istisna kapsamında olmadığını saptamıştır. Bu ayrım tartışılmaksızın karar verilmesini eksik inceleme sayarak hükmü bozmuş; ayrıca telif tazminatının kurum yönergesine göre değil FSEK 70'e göre hesaplanması gerektiğini ve tüzel kişinin FSEK hükümlerine göre manevi hak sahibi olamayacağını belirtmiştir.
“anılan madde uyarınca mevzuat ve içtihat olarak kabul edilemeyen, resmi makamlarca hazırlanıp yayınlanan diğer çalışma ve dökümanlar ise söz konusu istisna kapsamında değildir.”
Ne anlama geliyor?
Serbest yararlanma hükümleri dar ve amaca bağlı yorumlanır. Bir kullanımın sınırlama kapsamında olup olmadığı, ilgili maddenin koruduğu menfaate göre ayrıca değerlendirilmelidir.
Not: Kararın somut konusu FSEK 31'dir; buraya, FSEK'teki sınırlama hükümlerinin sayma yöntemiyle belirlendiğini ve kapsamlarının amacına göre saptanacağını göstermesi nedeniyle alınmıştır.
FSEK 30 ile ilgili maddeler
- FSEK m. 20 — Mali haklar genel olarak
- FSEK m. 24 — Temsil hakkı
- FSEK m. 25 — Umuma iletim hakkı
- FSEK m. 31 — Mevzuat ve içtihatlar
- FSEK m. 32 — Nutuklar
- FSEK m. 33 — Temsil serbestisi
- FSEK m. 35 — İktibas serbestisi
- FSEK m. 38 — Şahsen kullanma
- FSEK m. 41 — Umuma açık mahallerde kullanım
- FSEK m. 46 — Devletin faydalanma salahiyeti
- FSEK m. 47 — Kamuya maletme
- FSEK m. 71 — Manevi, mali veya bağlantılı haklara tecavüz
Uygulamada dikkat edilecekler
Pratik notlar
- 1.Eseri delil olarak dosyaya sunmaktan çekinmeyin; FSEK 30/1 bu kullanımı hakların dışında tutar.
- 2.Delil amacıyla elde edilen materyali başka amaçla, özellikle ticari amaçla kullanmayın; serbestlik amaca bağlıdır.
- 3.Fotoğraf istisnasının resmî makamlar ve onların emriyle hareket edenler için tanındığını gözetin.
- 4.FSEK 30'un yalnızca telif hukuku bakımından sınırlama getirdiğini, kişisel veri ve özel hayat kurallarının ayrıca işlediğini hatırlayın.
- 5.Telif izni almış olsanız bile yayın, internet ve reklam mevzuatındaki izin ve yasakları ayrıca kontrol edin.
- 6.İdari izinlerin telif iznini karşılamadığını, umuma iletim için basamaktaki her hak sahibinden izin gerektiğini gözetin.
- 7.Bir kullanımın izinsiz yapılabilmesi için FSEK 30-47 arasındaki sınırlama başlıklarından birine girmesi gerektiğini kontrol edin.
- 8.Sınırlama hükümlerini dar ve amaca bağlı yorumlayın; kanunda sayılmayan hâller istisna kapsamında değildir.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir uyuşmazlık için hukuki görüş yerine geçmez. Madde metni resmî kaynaktan alınmış, kararlar resmî tam metinleri üzerinden özetlenmiştir.