FSEK Madde 35: İktibas (Alıntı) Serbestisi

İktibas atıfla yapılan bedelsiz bir alıntıdır; atıf yapılmazsa intihale dönüşür. İntihal incelemesi dört aşamalıdır ve önce eser niteliği araştırılır

Olay: Bir araştırmacı, 1987'de basımı yapılan kitabının bir televizyon belgeselinde intihal yoluyla kullanıldığını, kaynak gösterilmediğini ileri sürerek tecavüzün tespiti, durdurulması ve önlenmesi ile maddi ve manevi tazminat istemiştir. Davalılar, kullanımın iktibas serbestisi kapsamında kaldığını; belgeselde kitabın kapağının gösterildiğini ve araştırmacının adının anıldığını savunmuştur.

Karar: Kurul, iktibasın bedelsiz ve iade edilmek üzere yapılmış bir alıntı olduğunu, iadenin eser sahibine yapılan atıfla gerçekleştiğini ve atıf yapılmaması hâlinde alıntının intihale dönüştüğünü belirtmiştir. İntihalden bahsedebilmek için kıyaslamaya konu ürünlerin FSEK anlamında eser olması gerektiğini; bir kitabın korunabilmesi için eserin tümü ya da koruma talep edilen parçasının hususiyet taşımasının şart olduğunu saptamıştır. Bilimsel gerçeklikler ile tarihî olguların telif hakkı kapsamında korunmadığını, bu nitelikteki çalışmalarda ihlalin Türk Ticaret Kanunu'nun 55/1-c maddesi çerçevesinde ele alınması gerektiğini vurgulamıştır. İntihal incelemesinde sonraki eserin ilk eser sahibinin haklarından birini ihlal edip etmediği, illiyet bağı bulunup bulunmadığı, hususiyetin aynen geçirilip geçirilmediği ve benzerliğin FSEK 35'teki iktibas serbestisi veya esinlenme kapsamında kalıp kalmadığının bir bütün olarak araştırılmasını gerekli görmüştür. Somut olayda kitabın tamamı dosyaya sunulmadan yapılan incelemeyi ve mali hak sahipliği konusundaki araştırmayı yetersiz bularak direnme kararını oy birliğiyle bozmuştur.

“Tespit edilen benzerlik veya alıntı, 5846 sayılı Kanun'un 35 inci maddesi gereğince esasa veya şekle ilişkin koşullara aykırı ise intihal ya da hukuka aykırı yararlanma söz konusudur.”

Not: Kurul, hükmün Özel Daire bozma kararında belirtilen nedenlerle bozulması gerektiğine karar vermiştir. Özel Daire bozma gerekçesinde, belgeselin türü gözetildiğinde eser sahibinin isminin belirtilmesiyle usulü dairesinde geçerli bir atfın varlığının kabulü gerektiği ve intihalde maddi tazminatın intihal olan kısmın esere katkısı ile önem derecesine göre belirlenmesi gerektiği de yer almaktadır.

FSEK 35/1-b.3 kapsamında bilimsel esere iktibasın altı koşulu vardır; iktibas edilen eserler yardımcı unsur olarak kalmalıdır

Olay: Hat sanatçıları, 2010 yılında düzenlenen bir sempozyumda on beş gün süreyle sergilenen hat eserlerinin ve biyografilerinin, davalının hazırladığı "Dünden Bugüne Hanım Hattatlar" isimli kitapta izinleri alınmaksızın kullanıldığını ileri sürerek tecavüzün men'i ve ref'i ile maddi ve manevi tazminat istemiştir.

Karar: Kurul, FSEK 35/1-b.3 anlamında bilimsel esere yapılacak iktibasın koşullarını altı başlıkta sıralamış ve her birini ayrıntılı biçimde açıklamıştır. Alenileşme bakımından eser içeriğinin duyularla algılanabilme imkânının bulunmasının yeterli olduğunu, fiilen algılanmanın ve umuma arzın genişliği ile süresinin önem taşımadığını belirtmiştir. Bilimsel eser niteliğinde kullanılan metodun ve konunun önemli olmadığını, belirleyici olanın eserin duygulara veya estetik beklentilere değil zihinlere hitap etmesi olduğunu; bilimsel eser olma koşulunun yalnız kendisine iktibas yapılacak eser için arandığını saptamıştır. Somut olayda kitabın belirli bir sistematik içinde hazırlandığını, araştırma yöntemleri kullanıldığını ve iki dilde kaleme alındığını inceleyerek bilimsel eser niteliğini kabul etmiş; eserlerin aslî değil yardımcı unsur olarak kullanıldığını, her eserin altına aidiyet bilgisinin eklenmesiyle iktibasın belli olduğunu ve güzel sanat eserlerinde eser sahibinin adının gösterilmesinin yeterli bulunduğunu belirleyerek kullanımı iktibas serbestisi kapsamında saymış ve direnme kararını oy çokluğuyla bozmuştur.

Not: Karar oy çokluğuyla verilmiştir. Kullanımın iktibas serbestisi sınırlarını aştığı ve FSEK 52/1 kapsamında geçerli yazılı bir anlaşma bulunmadığı yönündeki görüş Kurul çoğunluğu tarafından benimsenmemiştir; yukarıdaki özete alınmamıştır.

Bir yazının eser niteliğinde olmadığı tespit edilmişse izinsiz çoğaltma FSEK 36 ve 37 istisnaları kapsamında görülemez; haksız rekabet değerlendirilmelidir

Olay: Bir spor yorumcusunun televizyonda yaptığı maç yorumları ile fotoğrafı, bir gazetenin internet sitesinde haber biçiminde kullanılmıştır. Yorumcu ve yayın hakkını sözleşmeyle devralan taraf dava açmış; mahkeme yorumun hususiyet taşımadığı ve eser niteliğinde olmadığı, ayrıca FSEK 36 uyarınca günlük havadis ve haberlerin serbestçe iktibas olunabileceği gerekçesiyle davayı reddetmiştir.

Karar: Daire, yorumcunun beyanlarını içeren yazının eser niteliğinde olmadığına yönelik tespitleri yerinde bulmuş; ancak bir yazının eser niteliğinde olmadığı tespit edildiği hâlde izinsiz çoğaltma eyleminin, eserden doğan hakların istisnaları arasında sayılan FSEK 36 ve 37. maddeleri kapsamında görülmesini doğru bulmamıştır. Ayrıca FSEK'te sadece FSEK 1/B anlamında sahibinin hususiyetini yansıtan eserlerin korunmasının söz konusu olmadığını, haksız rekabet korumasının da bulunduğunu belirtmiştir. Davacı tarafça eylemin haksız rekabet niteliğinde olduğu da ileri sürüldüğüne göre, yayın hakkının sözleşmeyle devredilmiş olduğu ve yorumların resim ile birlikte ticari maksatla kullanıldığı gözetilerek eylemin FSEK 84 ile Türk Ticaret Kanunu'nun 54 ve devamı maddeleri kapsamında haksız rekabete yol açıp açmadığının tartışılmamasını isabetsiz bulmuş ve kararı oy birliğiyle bozmuştur.

“bir yazının eser niteliğinde olmadığı tespit edildiği halde, söz konusu yazının izinsiz olarak çoğaltılması eyleminin, eserden doğan hakların istisnaları arasında sayılan FSEK 36 ve 37. Maddeleri kapsamında görülmesi doğru olmamıştır.”

İktibas esinlenmeyle karıştırılmamalıdır; telif koruması düşüncenin değil ifade ediliş şeklinin kapsamındadır ve hususiyet sıradan dinleyici izlenimiyle saptanır

Olay: Bir televizyon kanalının jingle müziğinin, edisyon sözleşmesiyle mali haklarını devraldığını ileri süren şirket tarafından, başka bir kanalın jingle müziğinde izinsiz iktibas edilip işlendiği ileri sürülerek tecavüzün men'i ve maddi tazminat istenmiştir. Dosyadaki ilk iki bilirkişi raporunda eserler arasında melodik eksen ve ritmik yapı bakımından ciddi farklar bulunduğu ve eserlerin aynı olmadığı belirtilmesine rağmen mahkeme, üçüncü heyetin raporuna dayanarak davayı kısmen kabul etmiştir.

Karar: Daire öncelikle aktif dava ehliyetinin HMK 114/1-(d) ve (e) uyarınca dava şartı olduğunu ve her aşamada re'sen dikkate alınacağını belirterek, davacının eser üzerinde mali hak sahibi olup olmadığı değerlendirilmeden işin esasına girilmesini bozma sebebi saymıştır. Kabule göre yaptığı değerlendirmede musiki eserlerinin FSEK 3'te her nevi sözlü ve sözsüz besteler olarak düzenlendiğini, FSEK 6/1-4 uyarınca musiki aranjman ve tertiplerinin işlenme eser sayıldığını saptamıştır. İktibasın esinlenmeyle karıştırılmaması gerektiğini; iktibasın başka bir eserin parçalarının aynen ve belirli ölçülerde kullanılması, esinlenmenin ise önceki eserlerdeki düşüncelerden yararlanılarak yeni eserin biçimlendirilmesi olduğunu açıklamıştır. Telif korumasının düşüncenin kendisini değil ifade ediliş şeklini kapsadığını; ifadenin kısmen dahi alınması hâlinde artık esinlenmeden söz edilemeyeceğini belirtmiştir. Musikide hukuka uygun iktibasın ancak yayınlanmış bir beste yönünden ve en fazla tema, motif, pasaj ve fikir nevinden parçaların müstakil bir musiki eserine alınmasıyla mümkün olduğunu; kimin eserinden alıntı yapıldığının sonraki eserde açıkça gösterilmesi gerektiğini, aksi hâlde iktibas sınırı içinde dahi olsa kullanımın tecavüz sayılacağını vurgulamıştır. Musiki eserlerinde koruma konusunun işitilen sesler arasındaki sıra ve bağlılık ile seslerin melodi, ritim ve harmoni karışımları olduğunu; hususiyetin tespitinde eserin sıradan bir dinleyici üzerinde yarattığı izlenimin esas alınacağını, ancak bu izlenimin tespitinde bilimsel bir yöntem izlenmesi gerektiğini belirtmiştir. Sonraki eserin esinlenme suretiyle oluşturulmuş bağımsız bir eser mi, izinsiz işlenme mi olduğu ya da iktibas serbestisi koşullarının oluşup oluşmadığı değerlendirilmeden hüküm kurulmasını da bozma sebebi sayarak kararı oy birliğiyle bozmuştur.

“Telif koruması, düşüncenin kendisini değil o düşüncenin ifade ediliş şeklini kapsar. Bir düşüncenin ifade edilmiş şeklinin kısmen dahi alınarak bir başka eserde kullanılması halinde artık esinlenmeden değil, ifadenin kullanılmasından söz edilir.”

Not: Kararda FSEK 35 için "m. 35/2" ifadesi kullanılmışsa da aktarılan içerik maddenin birinci fıkrasının ikinci bendine ilişkindir. Aktif dava ehliyetine dair birinci bozma sebebi bağımsızdır; ikinci bent "kabule göre" yapılan değerlendirmedir.