FSEK Madde 1/B: Tanımlar

FSEK 1/B-a bendi eseri "sahibinin hususiyetini taşıyan ve ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eserleri olarak sayılan her nevi fikir ve sanat mahsulleri" olarak tanımlar. Hukuk Genel Kurulu bu tanımdan iki unsur çıkarır: fikrî çalışmanın sahibinin özelliğini taşıması ve kanunda sayılan eser türlerinden olması (Yargıtay HGK, 09.11.2021, E. 2018/348, K. 2021/1367).

Kurul aynı kararda tanımın üç sınırını da çizer:

• Dış dünyaya yansıma: Fikrî bir çalışma ancak dış dünyaya aksettirildiği ve üçüncü kişilerin duyularına hitap edecek niteliğe büründüğü takdirde eser niteliği kazanır.
• Bütünlük: Eser bir bütün olarak himaye görür; eserde yer alan veya eserde ifadesini bulan her türlü münferit fikir veya düşünce ayrı ayrı korumaya konu olamaz.
• Bütünlük arz etmeyen ürünler: Kural olarak bütünlük arz etmeyen fikir ürünleri eser olarak nitelendirilemez.

İkinci koşulun yapısını Ceza Genel Kurulu netleştirmiştir: eser türleri ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanat ve sinema eserleri olarak dört grup hâlinde sınırlı sayıdadır; buna karşılık her grubun içinde kanun maddesinde örnekleme yoluyla belirtilen alt eser türleri için sınırlı sayı ilkesi geçerli değildir (Yargıtay CGK, 09.10.2018, E. 2018/398, K. 2018/413). Yani liste dışarıya kapalı, içeriye açıktır.

Hususiyet ölçütü ise kanunda tanımlanmamıştır ve her eser türünde farklı biçimde ölçülür: musiki eserinde sıradan dinleyicinin izlenimi, güzel sanat eserinde estetik değerle birlikte değerlendirme, sinema eserinde ise birlikte eser sahiplerinin katkılarının birleşimi esas alınır.

Bu, maddenin en çok tartışılan noktasıdır ve cevabı metnin tarihinde saklıdır.

FSEK 1/B-b bendi 2001'de kanuna girdiğinde eser sahibini "eseri meydana getiren gerçek kişi" olarak tanımlıyordu. 2004 yılında 5101 sayılı Kanun'un 28. maddesiyle bu bentte yer alan "gerçek" ibaresi madde metninden çıkarılmıştır; bugünkü metin yalnız "eseri meydana getiren kişiyi" der. Bu, resmî metnin dipnotunda açıkça kayıtlıdır.

Kanunun başka hükümleri de tüzel kişiyi hesaba katar:

• FSEK 18/2: Aralarındaki özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça, memur, hizmetli ve işçilerin işlerini görürken meydana getirdikleri eserler üzerindeki haklar bunları çalıştıran veya tayin edenlerce kullanılır; tüzel kişilerin uzuvları hakkında da bu kural uygulanır.
• FSEK 27/4: İlk eser sahibi tüzel kişi ise koruma süresi aleniyet tarihinden itibaren yetmiş yıldır.
• FSEK 10/4: Ayrılmaz bir bütün teşkil eden birlikte eserlerde, aksi öngörülmedikçe haklar eser sahiplerini bir araya getiren gerçek veya tüzel kişi tarafından kullanılır.

Uygulamada ayrım şöyle işler: manevi haklar eser sahibine sıkı sıkıya bağlıdır ve devredilemez; mali hakları kullanma yetkisi ise sözleşme veya FSEK 18/2 yoluyla işverene geçebilir. Bir uyuşmazlıkta mahkeme, eseri çalışanın meydana getirdiği ve proje şirket için çizildiği için mali hakkın şirkette olduğunu, buna karşılık eser sahibinin çalışan olması ve manevi hakkın devredilemeyeceği nedeniyle şirketin manevi tazminat talep hakkı bulunmadığını belirlemiş; karar temyizde onanmıştır (bkz. FSEK 2 şerhi).

İki kavram (c) ve (d) bentlerinde ayrı ayrı tanımlanmıştır ve karıştırılmaları talep kurgusunu bozar.

İşlenme eser (c): diğer bir eserden istifade suretiyle vücuda getirilip de bu esere nispetle müstakil olmayan ve işleyenin hususiyetini taşıyan fikir ve sanat mahsulüdür. Örnek: bir romanın tercümesi, bir bestenin aranjmanı, bir eserin filme alınması.

Derleme eser (d): özgün eser üzerindeki haklar saklı kalmak kaydıyla, ansiklopediler ve antolojiler gibi muhtevası seçme ve düzenlemelerden oluşan ve bir düşünce yaratıcılığı sonucu olan eserdir. Örnek: bir şairin yazılarından oluşturulan seçki.

Hukuk Genel Kurulu her iki tanımı yan yana aktardıktan sonra ortak sonucu belirtir: işlenme eser ile derleme eseri meydana getiren kişiler de FSEK 8/2 uyarınca eser sahibidir (Yargıtay HGK, 09.11.2021, E. 2018/348, K. 2021/1367). Bunun doğal uzantısı şudur: eser sahipleri esere ad koyma hakkına sahip olduğundan, işlenme eser sahibi de asıl esere ait ad dışında başka bir isim verebilir ve bu ad FSEK 83 kapsamında korunur.

Kurulun incelediği olayda her iki yayınevinin kitabı da aynı şairin şiir ve nesirlerinin bir araya getirildiği, birbirinden farklı düşünce ürünü derleme eserler niteliğindeydi; ayrıca Osmanlıca kaleme alınan yazıların Latin harfleriyle işlenmesi de söz konusuydu. Kurul, davacının derlemesine verdiği özgün adın sonraki derlemede iltibasa yol açacak biçimde kullanılmasını hak ihlali saymıştır.

İşlenmenin sınırı ise (c) bendindeki "müstakil olmayan" ibaresinden çıkar: işlenme, asıl eserden kopmuş bağımsız bir eser değildir. Bu yüzden FSEK 20/son uyarınca işlenme eser sahibi, kendisine bu sıfatla tanınan mali hakları, işleme hususunun serbest olduğu hâller dışında ancak asıl eser sahibinin müsaade ettiği nispette kullanabilir.

Bu üç tanım, kanunun teknik omurgasını kurar.

Tespit (e): seslerin veya ses temsillerinin veya ses ve görüntülerin anlaşılabilecek, çoğaltılabilecek veya iletilebilecek şekilde bir araca kaydedilmesi işlemidir. Tanım eylemi anlatır; tespiti yapan kişi bağlantılı hak sahibi olur.

Fonogram (f): bir icrada yer alan seslerin veya diğer seslerin veya ses temsillerinin tespit edildiği ses taşıyıcısı fiziki ortamdır. Tanımın başındaki istisna önemlidir: sinema eseri gibi görsel-işitsel eserler içindeki ses tespitleri hariçtir. Bir filmin ses bandı fonogram değildir; o filmin kendisi FSEK 5 kapsamında sinema eseri olarak, film yapımcısının hakları ise FSEK 80 kapsamında değerlendirilir.

Bilgisayar programı (g): bir bilgisayar sisteminin özel bir işlem veya görev yapmasını sağlayacak bir şekilde düzene konulmuş bilgisayar emir dizgesi ile bu emir dizgesinin oluşum ve gelişimini sağlayacak hazırlık çalışmalarıdır. Ceza Genel Kurulu, bu tanımın klasik eser türlerinden farklılık gösterdiğini belirtmiş ve bilgisayar programlarının FSEK 2/1-1 kapsamında ilim ve edebiyat eseri sınıfında korunduğunu vurgulamıştır (Yargıtay CGK, 09.10.2018, E. 2018/398, K. 2018/413). Aynı kararda, bilgisayar oyunlarının yazılım tabanlı olmaları nedeniyle bu koruma kapsamında değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmiştir.

Arayüz (h) ve araişlerlik (ı) tanımları ise bir istisnayı işler kılmak için vardır: FSEK 2'nin son fıkrası uyarınca arayüzüne temel oluşturan düşünce ve ilkeleri de içine almak üzere, bir bilgisayar programının herhangi bir ögesine temel oluşturan düşünce ve ilkeler eser sayılmaz. Korunan, kodun kendisidir; ardındaki yöntem ve ilke değil.

Bir tanım da 2004'te kanuna ayrı bir madde olarak eklenmiştir: veri tabanı yapımcısı. FSEK Ek m. 8 uyarınca bir veri tabanının içeriğinin oluşturulmasına, doğrulanmasına veya sunumuna nitelik ve nicelik açısından esaslı bir nispet dahilinde yatırım yapan yapımcı, içeriğin önemli bir kısmının başka ortama aktarılmasına veya dağıtılmasına izin verme yetkisine sahiptir; bu koruma aleniyet tarihinden itibaren on beş yıldır. Bu, FSEK 6/1-11'deki veri tabanı eseri korumasından ayrı bir korumadır.

Değil. Bu, FSEK 1/B'nin en çok karıştırılan ayrımıdır ve iki bendin karşılaştırılmasıyla çözülür.

Komşu haklar (k bendi) üç grubun haklarıdır:

• Bir eseri eser sahibinin izniyle özgün bir biçimde yorumlayan, tanıtan, anlatan, söyleyen, çalan ve çeşitli biçimlerde icra eden sanatçılar,
• Bir icra ürünü olan veya sair sesleri ilk defa tespit eden fonogram yapımcıları,
• Radyo-televizyon kuruluşları.

Bağlantılı haklar (j bendi) ise üst kavramdır: komşu hak sahipleri ile filmlerin ilk tespitini gerçekleştiren film yapımcılarının sahip olduğu haklardır. Yani film yapımcısı komşu hak sahibi değil, bağlantılı hak sahibidir. Her iki tanım da aynı kayıtla başlar: eser sahibinin manevi ve mali haklarına zarar vermemek kaydıyla.

Hukuk Genel Kurulu bağlantılı hak sahiplerini FSEK 80/1 üzerinden şöyle sıralar: özgün biçimde yorumlayan icracı sanatçılar, bir icra ürünü olan veya sair sesleri ilk defa tespit eden fonogram yapımcıları, gerçekleştirdikleri yayınlar üzerinde radyo-televizyon kuruluşları ve filmlerin ilk tespitini gerçekleştiren film yapımcıları (Yargıtay HGK, 30.06.2020, E. 2017/71, K. 2020/483).

Ayrımın pratik sonucu, hakların bağımsızlığıdır. Hukuk Genel Kurulu, oyuncunun icrası üzerindeki mali hakların yapımcının eser sahipliğinden kaynaklanan haklarından bağımsız olarak aslen kazanıldığını; yapımcının eser sahibi olmasının icracı sanatçının komşu haklarına halel getirmediğini belirtmiştir (Yargıtay HGK, 01.12.2022, E. 2020/350, K. 2022/1638). Bu nedenle eserin çoğaltılması veya umuma iletilmesi hâlinde eserle birlikte icra da kullanılmış olur ve bu kullanım icracı sanatçının ayrıca iznine tabidir.

Koruma süreleri de ayrı işler: eser sahibinin hakları FSEK 27 uyarınca ölümünden itibaren yetmiş yıl, tespit edilmiş icralar ise FSEK 82/5 uyarınca ilk tespit tarihinden itibaren yetmiş yıl korunur.

Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 4 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve konularına göre gruplandı; Hukuk Genel Kurulu kararları bulundukları grubun başında yer alır. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.