Kısa cevap · FSEK Ek 11
FSEK Ek 11, eser sahibinin haklarına engelliler yararına getirilmiş bir sınırlamadır. Ders kitapları dâhil, alenileşmiş veya yayımlanmış yazılı ilim ve edebiyat eserlerinin engelliler için üretilmiş bir nüshası yoksa; hiçbir ticari amaç güdülmeksizin bir engellinin kullanımı için kendisi veya üçüncü bir kişi tek nüsha olarak, ya da engellilere yönelik hizmet veren eğitim kurumu, vakıf veya dernek gibi kuruluşlar tarafından ihtiyaç kadar, kaset, CD, braille alfabesi ve benzeri formatlarda çoğaltma veya ödünç verme izin alınmaksızın yapılabilir. Bu nüshalar hiçbir şekilde satılamaz, ticarete konu edilemez, amacı dışında kullanılamaz ve kullandırılamaz; üzerlerinde hak sahibi bilgilerinin bulunması ve çoğaltım amacının belirtilmesi zorunludur. Yargıtay, istisnanın yalnız çoğaltma ve ödünç verme ile sınırlı olduğunu; eseri bilişim ağlarında erişime sunmanın istisna kapsamında olmadığını belirtmiştir.
Bu sayfada neler var? (9 bölüm)
Temel kavramlar
- Engelli istisnası
- FSEK Ek 11'in tanıdığı, engellilerin erişimi için izin alınmaksızın çoğaltma ve ödünç verme imkânı.
- Nüsha yokluğu şartı
- İstisnanın uygulanabilmesi için eserin engelliler için üretilmiş bir nüshasının bulunmaması gerekir.
- Ticari amaç güdülmemesi
- Kullanımın hiçbir ticari amaç taşımaması. Nüshalar satılamaz ve ticarete konu edilemez.
- Tek nüsha
- Engellinin kendisi veya üçüncü bir kişi eliyle yapılacak çoğaltmada sayı sınırı.
- İhtiyaç kadar
- Engellilere hizmet veren eğitim kurumu, vakıf veya dernek gibi kuruluşların çoğaltmasında geçerli olan nicelik sınırı.
- Yetkili kuruluş
- Engellilere yönelik hizmet veren eğitim kurumu, vakıf veya dernek gibi kuruluşlar. Gerçek kişi adına yürütülen ticari faaliyet bu kapsamda değildir.
- Erişilebilir format
- Kaset, CD, braille alfabesi ve benzeri formatlar.
- Umuma iletim
- Eserin bilişim ağlarında kişilerin diledikleri yer ve zamanda erişimine sunulması. FSEK 25/2'de düzenlenmiştir ve Ek 11 istisnası kapsamında değildir.
- Adil kullanım ilkesi
- Sınırlamaların eser sahibinin meşru menfaatlerini zedeleyecek biçimde kullanılmaması gereği.
- Künye zorunluluğu
- Nüsha üzerinde hak sahibi bilgilerinin bulunması ve çoğaltım amacının belirtilmesi.
Bir bakışta FSEK Ek 11
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Kapsanan eserler | Ders kitapları dâhil, alenileşmiş veya yayımlanmış yazılı ilim ve edebiyat eserleri. | FSEK Ek m. 11 |
| Ön şart | Eserin engelliler için üretilmiş bir nüshasının bulunmaması. | FSEK Ek m. 11 |
| Amaç şartı | Hiçbir ticari amaç güdülmemesi. | FSEK Ek m. 11 |
| Kim yapabilir | Engellinin kendisi veya üçüncü bir kişi (tek nüsha); engellilere hizmet veren eğitim kurumu, vakıf veya dernek gibi kuruluşlar (ihtiyaç kadar). | FSEK Ek m. 11 |
| İzin verilen fiiller | Yalnız çoğaltma ve ödünç verme. | FSEK Ek m. 11 |
| Format | Kaset, CD, braille alfabesi ve benzeri formatlar. | FSEK Ek m. 11 |
| Yasaklar | Nüshalar satılamaz, ticarete konu edilemez, amacı dışında kullanılamaz ve kullandırılamaz. | FSEK Ek m. 11 |
| Şekli zorunluluklar | Nüsha üzerinde hak sahibi bilgileri bulunmalı ve çoğaltım amacı belirtilmelidir. | FSEK Ek m. 11 |
| İnternette erişime sunma | İstisna kapsamında değildir; FSEK 25/2 anlamında umuma iletim hakkının ihlalidir. | 19. CD 2017/358 |
| Herkese açık site | Engelli olan ya da olmayan herkesin erişimine açık bir site istisnadan yararlanamaz. | 19. CD 2017/358 |
| Gerçek kişi faaliyeti | Gerçek kişi adına yürütülen içerik sağlayıcılık, kanunun aradığı kuruluş niteliğini taşımaz. | 19. CD 2017/358 |
| Aşılması hâlinde | Şartlar karşılanmazsa fiil mali haklara tecavüz suçunu oluşturabilir. | 19. CD 2017/358 |
FSEK Ek 11 madde metni
Ek Maddeler · Ek Madde 11
Engelliler için çoğaltma ve ödünç verme — Ek Madde 11
- (1)İstisna yalnız yazılı ilim ve edebiyat eserlerini kapsar; müzik, sinema veya güzel sanat eserleri madde metninde sayılmamıştır.(Ek: 3/3/2004-5101/26 md.) Ders kitapları dahil, alenileşmiş veya yayımlanmış yazılı ilim ve edebiyat eserlerinin engelliler için üretilmiş bir nüshası yoksa hiçbir ticarî amaç güdülmeksizin bir engellinin kullanımı için kendisi veya üçüncü bir kişi tek nüsha olarak ya da engellilere yönelik hizmet veren eğitim kurumu, vakıf veya dernek gibi kuruluşlar tarafından ihtiyaç kadar kaset, CD, braill alfabesi ve benzeri formatlarda çoğaltılması veya ödünç verilmesi bu Kanunda öngörülen izinler alınmadan gerçekleştirilebilir.
- (2)Ticari kullanım ve amaç dışı kullanım kesin biçimde yasaklanmıştır.Bu nüshalar hiçbir şekilde satılamaz, ticarete konu edilemez ve amacı dışında kullanılamaz ve kullandırılamaz.
- (3)İki şekli zorunluluk: hak sahibi bilgisi ve çoğaltma amacının nüsha üzerinde gösterilmesi.Ayrıca bu nüshalar üzerinde hak sahipleri ile ilgili bilgilerin bulundurulması ve çoğaltım amacının belirtilmesi zorunludur.
Kaynak: 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, mevzuat.gov.tr. Fıkra numaraları okumayı kolaylaştırmak için eklenmiştir.
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Kaynak | Değişiklik |
|---|---|---|
| 03.03.2004 | 5101 sayılı Kanun m. 26 (RG 12.03.2004, S. 25400) | Madde FSEK'e eklendi. Bu düzenlemeyle engellilerin yazılı ilim ve edebiyat eserlerine erişimi için izin alınmaksızın çoğaltma ve ödünç verme imkânı tanındı; karşılığında nüshaların satılamaması ve hak sahibi bilgisi ile çoğaltım amacının nüshada gösterilmesi zorunlu kıldı. |
Yargıtay'ın Saydığı Dört Şart
Yargıtay 19. Ceza Dairesi, FSEK Ek 11'i sistematik biçimde çözümleyerek istisnadan yararlanmanın şartlarını dört başlıkta saymıştır. Daireye göre bir eserden "engelli istisnası" kapsamında hak sahibinden izin almadan faydalanabilmek için gerekli şartlar şunlardır (Yargıtay 19. CD, 18.01.2017, E. 2016/7662, K. 2017/358):
- 1) Nüsha yokluğu. İlim ve edebiyat eserinin engelliler için üretilmiş bir nüshası bulunmamalıdır. Piyasada erişilebilir formatta bir nüsha varsa istisna işlemez; öncelik hak sahibinin kendi ürettiği nüshadadır.
- 2) Ticari amacın yokluğu. Eserden hiçbir ticari amaç güdülmeksizin yararlanma amacı olmalıdır.
- 3) Kimin, ne kadar yapabileceği. Kullanım engelli bireyin doğrudan kendisi veya üçüncü bir kişi tarafından tek nüsha olarak, ya da engellilere yönelik hizmet veren kuruluşlar tarafından sadece ihtiyaç amacıyla sınırlı olarak yapılmalıdır.
- 4) Fiilin türü. Kullanım çoğaltma veya ödünç verme biçiminde olmalıdır.
Bu dördüncü şart, uygulamada en çok yanlış anlaşılan noktadır ve aşağıda ayrı başlık altında ele alınmıştır.
Kapsam yazılı eserlerle sınırlıdır. Madde "yazılı ilim ve edebiyat eserleri"nden söz eder ve ders kitaplarını açıkça kapsama alır. Müzik eserleri, sinema eserleri veya güzel sanat eserleri madde metninde sayılmamıştır (FSEK 2, FSEK 4). Eserin ayrıca alenileşmiş veya yayımlanmış olması gerekir (FSEK 7).
İki ayrı nicelik sınırı vardır ve karıştırılmamalıdır:
- Engellinin kendisi veya üçüncü bir kişi yapıyorsa: tek nüsha.
- Engellilere hizmet veren eğitim kurumu, vakıf veya dernek gibi kuruluşlar yapıyorsa: ihtiyaç kadar.
İnternette Erişime Sunmak İstisna Kapsamında Değildir
Ek 11'in en kritik sınırı budur ve Yargıtay bunu açık biçimde ortaya koymuştur. Daire, kanun koyucunun söz edilen istisnayı sadece "çoğaltma veya ödünç verme" kullanım biçimleriyle ve "ihtiyaç kadar olmak kaydıyla" sınırlı tuttuğunu belirtmiştir. Buna göre bir eserin izinsiz olarak bilişim ağları ortamında erişime sunulması, FSEK 25/2 anlamında eser sahibinin umuma iletim hakkının ihlal edilmesi anlamına gelir ve kanun koyucu engelliler yönünden belirtilen istisna kapsamında eserlerin umuma iletimine imkân tanımamıştır (FSEK 25).
Daire bir adım daha atarak nicelik sınırının da aşıldığını saptamıştır: bir eseri bilişim ağları ortamında kişilerin diledikleri yer ve zamanda erişimine sunmanın, kanunun imkân tanıdığı "ihtiyaç kadar" sınırlaması kapsamında da olamayacağı ve adil (dürüst) kullanım ilkesini ihlal edeceği kuşkusuzdur (Yargıtay 19. CD, 18.01.2017, E. 2016/7662, K. 2017/358).
Somut olayda istisnanın neden işlemediği. Kararda üç ayrı gerekçe sıralanmıştır:
- Site herkese açıktı. Bilirkişi raporlarıyla, eserlerin erişime sunulduğu sitede görme engellilerin erişimi için bir özellik bulunmadığı, görme engellinin siteyi ancak özel araçlarla okuyabileceği, kitap indirmek için üyelik gerektiği ancak üyelik esnasında engellilik durumuna ilişkin bir soru bulunmadığı tespit edilmiştir. Bu tespite göre sitenin engelli olan ya da olmayan herkesin erişimine açık olduğu anlaşılmıştır.
- Faaliyet gerçek kişi adına yürütülüyordu. Alan adının bir ticari şirket adına kayıtlı olduğu bilirkişi raporuyla belirlenmiş; sanığın kaydın bir derneğe geçtiği yönündeki savunması doğrulanamamıştır. Daire, kullanımın sadece engellilere mahsus tutulduğu kabul edilse dahi, bu içeriği erişime sunmak suretiyle gerçekleştirilen içerik sağlayıcılık faaliyetinin, kanunun şart koştuğu anlamda "engellilere yönelik hizmet veren eğitim kurumu, vakıf veya dernek gibi kuruluş" tarafından yürütülen bir faaliyet olmaması nedeniyle istisna kapsamında kabul edilemeyeceğini belirtmiştir.
- Fiil çoğaltma veya ödünç verme değildi. Eserleri internet ağı ortamında erişime sunmak, maddede sayılan iki fiilden hiçbirine girmemektedir.
Bu gerekçelerle Daire, eylemin Ek 11 kapsamında değerlendirilemeyeceğini ve fiilin suç oluşturduğunu; beraat yerine mali haklara tecavüz suçundan mahkûmiyet kararı verilmesi gerektiğini saptayarak hükmü oy birliğiyle bozmuştur (FSEK 71).
Kütüphane, Okul ve Dernekler İçin Uygulama Rehberi
Ek 11'e dayanarak erişilebilir nüsha üretecek kurumlar için, karar ve madde metninden çıkan somut kurallar şunlardır:
Önce nüshayı arayın. İstisnanın ilk şartı, eserin engelliler için üretilmiş bir nüshasının bulunmamasıdır. Yayınevinden veya hak sahibinden erişilebilir nüsha temin edilip edilemeyeceğini araştırdığınızı belgeleyin.
Kim olduğunuzu netleştirin. "İhtiyaç kadar" çoğaltma yetkisi yalnız engellilere yönelik hizmet veren eğitim kurumu, vakıf veya dernek gibi kuruluşlara tanınmıştır. Faaliyet bir şirket veya gerçek kişi adına yürütülüyorsa bu yetki yoktur; Yargıtay bu ayrımı açıkça yapmıştır.
Erişimi gerçekten sınırlayın. Kararın en öğretici yanı budur: bir hizmetin "engellilere yönelik" olduğunu söylemek yetmez. Yargıtay, üyelik sırasında engellilik durumuna ilişkin bir soru bulunmamasını ve sitede görme engelliler için bir özellik olmamasını gerekçelerinden biri saymıştır. Erişim denetimi fiilî ve belgelenebilir olmalıdır.
İnternette yayına açmayın. İstisna yalnız çoğaltma ve ödünç vermeyi kapsar. Eserin kişilerin diledikleri yer ve zamanda erişimine sunulması umuma iletim olup istisna dışındadır. Nüshayı kayıt altında ödünç vermek ile herkesin indirmesine açmak hukuken bambaşka iki fiildir.
Nüshanın üzerine gerekli bilgileri koyun. Madde iki şekli zorunluluk getirir: nüsha üzerinde hak sahipleri ile ilgili bilgilerin bulundurulması ve çoğaltım amacının belirtilmesi. Bu kayıtlar yoksa istisnanın maddi şartları sağlansa bile hüküm ihlal edilmiş olur.
Satmayın, devretmeyin, amacı dışında kullandırmayın. Madde bu nüshaların hiçbir şekilde satılamayacağını, ticarete konu edilemeyeceğini, amacı dışında kullanılamayacağını ve kullandırılamayacağını söyler. "Kullandırılamaz" ibaresi önemlidir: nüshayı üçüncü kişilere amaç dışı kullandırmak da yasaktır.
Kayıt tutun. Hangi eserin, kaç nüsha, hangi engelli kullanıcının ihtiyacı için çoğaltıldığını gösteren kayıtlar, "ihtiyaç kadar" sınırının aşılmadığını ispatın tek pratik yoludur.
Diğer sınırlamalarla birlikte değerlendirin. Şahsen kullanma istisnası (FSEK 38) ve eğitim ile öğretim amacıyla seçme ve toplama eserler (FSEK 34) farklı şartlara tabidir; Ek 11 bunların yerine geçmez, yanlarında durur.
FSEK Ek 11 Yargıtay kararları
Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 1 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve konularına göre gruplandı. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.
Karar seçimi hakkında
Ek 11 yürürlüğe girdiği 2004 tarihinden bu yana değiştirilmemiştir. Maddeye ilişkin yayımlanmış Yargıtay içtihadı sınırlıdır; yukarıdaki karar istisnanın şartlarını ve sınırını bütün olarak ortaya koyan temel karardır.
İstisnanın şartları ve sınırı
Yargıtay 19. Ceza Dairesi
Engelli istisnası yalnız çoğaltma ve ödünç verme ile sınırlıdır; eseri bilişim ağlarında erişime sunmak umuma iletim hakkının ihlalidir ve istisna kapsamında değildir
Olay: Hak sahiplerine ait yazılı eserlerin bir internet sitesi üzerinden erişime sunulduğu ileri sürülmüş; yerel mahkeme fiilin engelli istisnası kapsamında kaldığı gerekçesiyle beraat kararı vermiş, katılanlar vekilleri hükmü temyiz etmiştir.
Karar: Daire, FSEK Ek 11'de ilim ve edebiyat eserlerinde eser sahiplerinin haklarına engelliler bakımından bir sınırlama getirildiğini belirterek istisnadan yararlanmanın şartlarını dört başlıkta saymıştır: eserin engelliler için üretilmiş bir nüshasının bulunmaması, hiçbir ticari amaç güdülmemesi, kullanımın engellinin kendisi veya üçüncü bir kişi tarafından tek nüsha olarak ya da engellilere yönelik hizmet veren kuruluşlar tarafından ihtiyaç amacıyla sınırlı yapılması ve kullanımın çoğaltma veya ödünç verme biçiminde olması. Somut olayda bilirkişi raporlarıyla sitede görme engellilerin erişimi için bir özellik bulunmadığı, üyelik sırasında engellilik durumuna ilişkin bir soru olmadığı ve sitenin herkesin erişimine açık olduğu tespit edilmiştir. Alan adının bir ticari şirket adına kayıtlı olduğu belirlenmiş, derneğe devredildiği yönündeki savunma doğrulanamamıştır. Daire, içerik sağlayıcılık faaliyetinin kanunun aradığı kuruluş niteliğini taşımadığını; kanun koyucunun istisnayı yalnız çoğaltma veya ödünç verme biçimleriyle ve ihtiyaç kadar olmak kaydıyla sınırlı tuttuğunu; eserin bilişim ağlarında erişime sunulmasının FSEK 25/2 anlamında umuma iletim hakkının ihlali olduğunu saptayarak beraat hükmünü oy birliğiyle bozmuştur.
“kanun koyucu engelliler yönünden belirtilen istisna kapsamında eserlerin umuma iletimine imkan tanımamıştır”
Ne anlama geliyor?
Ek 11 bir erişilebilirlik istisnasıdır, bir yayın izni değildir. Nüsha üretip ödünç verebilirsiniz; internette herkese açamazsınız.
FSEK Ek 11 ile ilgili maddeler
- FSEK m. 2 — İlim ve edebiyat eserleri
- FSEK m. 7 — Alenileşmiş ve yayımlanmış eserler
- FSEK m. 22 — Çoğaltma hakkı
- FSEK m. 25 — İşaret, ses ve/veya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma iletim hakkı
- FSEK m. 34 — Eğitim ve öğretim için seçme ve toplama eserler
- FSEK m. 38 — Şahsen kullanma
- FSEK m. 45 — Güzel sanat eserlerinin satış bedellerinden pay verilmesi
- FSEK m. 71 — Manevi, mali veya bağlantılı haklara tecavüz
- FSEK ek m. 4 — Dijital iletim ve içerik kaldırma
- FSEK ek m. 8 — Veri tabanı yapımcısının hakları
Uygulamada dikkat edilecekler
Pratik notlar
- 1.Çoğaltmadan önce eserin engelliler için üretilmiş bir nüshasının bulunup bulunmadığını araştırın ve bu araştırmayı belgeleyin.
- 2.Kapsamın yalnız yazılı ilim ve edebiyat eserleri olduğunu; müzik, sinema ve güzel sanat eserlerinin madde metninde sayılmadığını gözetin.
- 3.Eserin alenileşmiş veya yayımlanmış olduğunu doğrulayın.
- 4.Hiçbir ticari amaç bulunmadığını gösterecek biçimde faaliyet kurun; nüshaları ücret karşılığı vermeyin.
- 5.Engellinin kendisi veya üçüncü kişi yapıyorsa tek nüsha, kuruluş yapıyorsa ihtiyaç kadar sınırına uyun.
- 6."İhtiyaç kadar" çoğaltma yetkisinin yalnız engellilere hizmet veren eğitim kurumu, vakıf veya dernek gibi kuruluşlara tanındığını bilin.
- 7.Faaliyeti şirket veya gerçek kişi adına değil, bu niteliği taşıyan kuruluş adına yürütün.
- 8.Erişimi fiilen engellilere sınırlayın: engellilik durumunun doğrulanması ve erişilebilirlik özellikleri olmadan "engellilere yönelik" savunması kabul görmemiştir.
- 9.Nüshaları internette kişilerin diledikleri yer ve zamanda erişimine açmayın; bu umuma iletimdir ve istisna dışındadır.
- 10.Nüsha üzerinde hak sahipleri ile ilgili bilgileri bulundurun ve çoğaltım amacını belirtin.
- 11.Nüshaları satmayın, ticarete konu etmeyin, amacı dışında kullanmayın ve kullandırmayın.
- 12.Hangi eserin kaç nüsha ve hangi ihtiyaç için çoğaltıldığına dair kayıt tutun.
- 13.Şartlar karşılanmazsa fiilin mali haklara tecavüz suçunu oluşturabileceğini gözetin.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir uyuşmazlık için hukuki görüş yerine geçmez. Madde metni resmî kaynaktan alınmış, kararlar resmî tam metinleri üzerinden özetlenmiştir.