FSEK Ek Madde 8: Veri Tabanı Yapımcısının Hakları

Türk hukukunda bir veri tabanı iki ayrı yoldan korunabilir ve bu ayrım uyuşmazlığın kaderini belirler. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi bu iki katmanı en açık biçimde ortaya koymuştur.

1. Eser olarak koruma (FSEK 6). Daire, FSEK 6'daki "Belli bir maksada göre ve hususi bir plan dahilinde verilerin ve materyallerin seçilip derlenmesi sonucu ortaya çıkan ve bir araç ile okunabilir veya diğer biçimdeki veri tabanları" düzenlemesi uyarınca bu niteliği haiz veri tabanlarının FSEK anlamında aynen bir "eser" gibi korunması gerektiğini belirtmiştir. Kritik nokta şudur: bu tür eserlerde temel amaç emeğin ve yatırımların korunması olup FSEK 1/B anlamında "sahibinin hususiyetini taşıma" şartı aranmamaktadır. Hükümdeki parantez içi kayıt da önemlidir: burada sağlanan koruma, veri tabanı içinde bulunan veri ve materyalin korunması için genişletilemez (Yargıtay 11. HD, 13.04.2022, E. 2020/5940, K. 2022/2992).

2. Yapımcı hakkı olarak koruma (Ek 8). Aynı kararda Daire, FSEK Ek 8'deki düzenleme uyarınca eser niteliğini haiz olmayan diğer veri tabanlarının aleniyetten itibaren 15 yıl süreyle korunduğunu saptamıştır. Yatırımcı veri tabanı yapımcısı bu hakkına dayanarak içeriğin önemli bir kısmının veya tamamının başka ortama aktarılmasını ve dağıtılmasını, satılmasını, kiralanmasını veya umuma iletilmesini önleme hakkına sahiptir.

Üçüncü katman: haksız rekabet. Daire bir adım daha atar: eser koruması niteliğinde olmayan veri tabanlarının haksız rekabet kuralları çerçevesinde korunması gerekir. Bu, FSEK 83 ve 84'ün mantığıyla aynı doğrultudadır (FSEK 84).

Ayrım ölçütü nedir? Karar bu soruyu da cevaplar: bir veri tabanının hangi hâllerde eser koruması, hangi hâllerde haksız rekabet koruması gerektirdiği hususundaki tereddütleri gidermek için belirli kıstasların kabulü gerekir. Buna göre bir veri tabanının eser olarak korunabilmesi için "sahibinin hususiyetini taşıma" anlamında bir özelliğe sahip olması gerekmese bile:

• önceki veri tabanlarına göre belirli bir ölçüde orijinallik (özgünlük) içermesi,
• belirli konularda oluşan bilgi ihtiyacını karşılama konusunda ihtiyaç duyulan verilerin alfabetik, kronolojik veya başka bir mantık silsilesi içerisinde veri tabanı dizgesine yerleştirilmesi,
• arandığında kolaylıkla bu bilgilere ulaşabilmesini sağlayacak nitelikte olması

gerekir. Somut olayda davacıya ait veri tabanının temel işlevinin medyada kendisiyle ilgili haberleri takip etmek isteyenlerin ihtiyacını gidermek için veri toplamak olduğu; bu hâliyle belirli zaman aralıklarıyla müşteriye ulaştırılan haberlerin bilgi yığını verilerden oluştuğu saptanmış ve karar oy birliğiyle bozularak kaldırılmıştır.

Hakkın doğumu: esaslı yatırım. Ek 8, hakkı otomatik olarak her veri tabanına tanımaz. Şart şudur: içeriğin oluşturulmasına, doğrulanmasına veya sunumuna nitelik ve nicelik açısından esaslı bir nispet dâhilinde yatırım yapılmış olmalıdır. Yani:

• Yatırım içeriğe yönelik olmalıdır — verilerin toplanması, doğrulanması veya sunulması.
• Yatırım esaslı olmalı ve bu esaslılık nitelik ile nicelik açısından değerlendirilmelidir.

İki yetki. Yapımcı, veri tabanının içeriğinin önemli bir kısmının veya tamamının:

• (a) Aktarılması: herhangi bir araç ile herhangi bir şekilde sürekli veya geçici olarak başka bir ortama aktarılması,
• (b) Yeniden kullanılması: herhangi bir yolla dağıtılması, satılması, kiralanması veya topluma iletilmesi

hususlarında izin verme veya yasaklama hakkına sahiptir. "Geçici olarak" ifadesi dikkat çekicidir: kalıcı bir kopya oluşmasa bile aktarma gerçekleşmiş sayılabilir.

Önemli kısım ölçütü. Koruma içeriğin önemli bir kısmına veya tamamına yöneliktir. Münferit verilerin alınması kural olarak bu kapsamda değildir; ancak sistematik ve yinelenen küçük alımlar toplamda önemli bir kısma ulaşıyorsa değerlendirme değişebilir.

İstisnalar iki gruptur:

• Bu Kanun'da sayılan istisnalar — FSEK 30-47 arasındaki tahditler (FSEK 30 vd.),
• Kamu güvenliği, idari ve yargı işlemlerinin gerektirdiği istisnalar — FSEK 30'un mantığıyla paralel (FSEK 30).

Süre: on beş yıl. Koruma aleniyet tarihinden itibaren on beş yıldır. Bu, eser koruma süresinden (kural olarak yetmiş yıl) çok kısadır (FSEK 27).

Süre yenilenebilir. Üçüncü fıkra pratikte çok önemli bir imkân tanır: içerikte esaslı bir değişiklik meydana getiren ve yeni bir yatırım gerektiren, nitelik ve nicelik açısından yapılan her türlü ekleme, çıkarma veya değişiklik sonucu bu yeni yatırımdan doğan veri tabanı kendi koruma koşullarına hak kazanır. Sürekli güncellenen veri tabanlarında koruma bu yolla fiilen uzayabilir; ancak her güncelleme yetmez — esaslı değişiklik ve yeni yatırım şartları birlikte aranır.

Ceza atfı bugün eksik kalmıştır. Ek 8/4 şöyle der: "Bu maddede tanınmış hakları ihlâl edenler hakkında bu Kanunun 72 nci maddesinin (3) numaralı bendi hükümleri uygulanır." Ancak FSEK 72, 21.12.2021 tarihli 7346 sayılı Kanun'la başlığıyla birlikte yeniden yazılmıştır ve bugünkü metninde numaralı bent bulunmamaktadır; yalnız (a) ve (b) bentleri yer alır (FSEK 72). Bu nedenle atıf tarihsel kalmış olup cezai sonuçlar bakımından yürürlükteki hükümlerin gözetilmesi gerekir. FSEK'teki benzer donmuş atıflar için FSEK 53 ve FSEK 83 şerhlerine bakabilirsiniz.

Hukuk yolu açıktır ve uygulamada kullanılmaktadır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin onadığı bir kararda, davacının FSEK'in Ek 8. maddesine göre veri tabanı yapımcısı olduğu ve asıl davanın veri tabanına haksız erişimden kaynaklanan maddi ve manevi tazminatın tahsili istemine ilişkin bulunduğu saptanmıştır. Aynı kararda, davalının dava dışı bir şirketle arasındaki danışmanlık sözleşmesine istinaden davacının sistemine erişim sağladığı; ihtara cevap dilekçesindeki beyanlar ve hayatın olağan akışı gözetilerek hüküm kurulduğu belirtilmiştir (Yargıtay 11. HD, 10.01.2019, E. 2017/670, K. 2019/223).

Haksız rekabet yolu da işler. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, bir kitabın metin kısmının zaten var olan verilerin veri tabanı yapımcısı tarafından bir araya getirilerek yayına hazırlanmasından ibaret olduğu bir olayda, davalının eyleminin "eser mahiyetindeki bir ürünün izinsiz olarak çoğaltılması ve yayılması" değil, veri tabanı yapımcısı tarafından oluşturulan verilerden izinsiz olarak yararlanılması mahiyetinde olduğunu; bu nedenle haksız rekabet ve haksız fiile ilişkin hükümler çerçevesinde korunması gerektiğini saptayarak kararı oy birliğiyle bozmuştur (Yargıtay 11. HD, 07.03.2014, E. 2012/15328, K. 2014/4362). Karar mülga kanunların madde numaralarına atıf yapmaktadır; bugün Türk Ticaret Kanunu'nun haksız rekabete ilişkin hükümleri ile Türk Borçlar Kanunu'nun haksız fiile ilişkin hükümleri uygulanır.

Korunmayan unsurlar. Hukuk Genel Kurulu, bilimsel gerçeklik ve tarihî olguların telif korumasından yararlanmadığını ve bu tür iddiaların TTK 55/1-c çerçevesinde değerlendirilebileceğini belirtmiştir (Yargıtay HGK, 14.06.2023, E. 2022/219, K. 2023/631). Veri tabanı uyuşmazlıklarında bu ayrım önemlidir: korunan şey verilerin kendisi değil, derleme ve yatırımdır.

Pratik sıralama. Veri tabanı ihlalinde önerilen adımlar:

• Veri tabanının eser niteliğinde olup olmadığını değerlendirin: özgünlük, mantıklı dizge ve erişilebilirlik ölçütleri.
• Eser ise FSEK 6 ve mali hak hükümlerine, değilse Ek 8'e dayanın.
• Esaslı yatırımı belgeleyin: personel maliyeti, süre, doğrulama süreci, altyapı harcamaları.
• Aleniyet tarihini ve on beş yıllık sürenin dolup dolmadığını hesaplayın.
• Güncellemelerle yeni yatırım yapıldıysa süre yenilenmesini ileri sürün.
• İhlalin önemli bir kısma veya tamamına yönelik olduğunu ortaya koyun.
• Talebinizi FSEK 66, 68, 69 ve 70 ile birlikte haksız rekabet hükümlerine de dayandırın (FSEK 68, FSEK 70).

Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 4 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve konularına göre gruplandı; Hukuk Genel Kurulu kararları bulundukları grubun başında yer alır. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.