Kısa cevap · FSEK 8
FSEK 8 üç cümlede üç ayrı kural koyar. Kural: bir eserin sahibi onu meydana getirendir. İkinci fıkra işlenme ve derleme eserlere ilişkindir: asıl eser sahibinin hakları saklı kalmak şartıyla sahibi onu işleyendir. Üçüncü fıkra sinema eserlerine özgüdür: yönetmen, özgün müzik bestecisi, senaryo yazarı ve diyalog yazarı eserin birlikte sahibidir; canlandırma tekniğiyle yapılanlarda animatör de sahipler arasındadır. Maddenin bugünkü hâli 2001'de 4630 sayılı Kanunla getirilmiştir ve sinema eserlerinde eser sahipliği tarihe duyarlı bir konudur.
Bu sayfada neler var? (11 bölüm)
- FSEK 8 madde metni
- Değişiklik geçmişi
- Eser Sahibi Kimdir, Nasıl Belirlenir?
- Eser Sahipliği Nasıl İspatlanır?
- İşlenme ve Derleme Eserin Sahibi Kimdir?
- Sinema Eserinde Kim Eser Sahibidir?
- Çalışanın Ürettiği Eserin Sahibi İşveren mi?
- FSEK 8 Yargıtay kararları
- FSEK 8 ile ilgili maddeler
- Uygulamada dikkat edilecekler
- Sıkça sorulan sorular
Temel kavramlar
- Eser sahibi
- Eseri meydana getiren kişi (FSEK 8/1, 1/B-b). Sıfat, yaratma eyleminden doğar; tescile, diplomaya veya unvana bağlı değildir.
- İşlenme sahipliği
- Bir işlenmenin ve derlemenin sahibi, asıl eser sahibinin hakları saklı kalmak şartıyla onu işleyendir (FSEK 8/2).
- Birlikte eser sahipliği
- Sinema eserlerinde yönetmen, özgün müzik bestecisi, senaryo yazarı ve diyalog yazarı; animasyonda animatör de birlikte eser sahibidir (FSEK 8/3).
- Eser sahipliği karinesi
- Yayımlanmış eser nüshalarında veya güzel sanat eserinin aslında adını kullanan kişinin, aksi sabit oluncaya kadar eser sahibi sayılması (FSEK 11/1).
- Adi kanuni karine
- Aksi ispat edilebilen karine. Yargıtay'a göre FSEK 11'deki karinenin aksi, konusu hukuki fiil olduğunda tanık dahil her türlü delille ispatlanabilir.
- Teknik hizmet ve teferruata ait yardım
- Eserin vücuda getirilmesinde yapılan yardımlar. FSEK 10/3 uyarınca iştirake esas teşkil etmez; eser sahipliği doğurmaz.
- Çalışanın eseri
- Memur, hizmetli ve işçilerin işlerini görürken meydana getirdikleri eserler. Aksi anlaşılmadıkça mali hakları çalıştıran veya tayin eden kullanır (FSEK 18/2).
- Manevi hakkın niteliği
- Manevi haklar eser sahibine sıkı sıkıya bağlıdır ve devredilemez; mali hakları kullanma yetkisi ise devredilebilir.
- 12.06.1995 sınırı
- FSEK Ek m. 2 uyarınca sinema eseri sahipliğine ilişkin hükümler bu tarihten sonra yapımına başlanan eserlere uygulanır.
Bir bakışta FSEK 8
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Temel kural | Bir eserin sahibi onu meydana getirendir. | FSEK m. 8/1 |
| Şekil şartı yok | Eser sahipliği tescile bağlı değildir; kayıt ve tescil beyana dayanır ve ispat kolaylığı sağlar. | FSEK m. 13 |
| Diploma şartı yok | Eser sahibi olmak için ilgili meslek diplomasına sahip olmak gerekmez. | 11. HD 2023/6359 (ilk derece tespiti, onandı) |
| İdari onay | Mimarlar odası veya belediye onayı eser vasfı ve eser sahipliği doğurmaz; yalnız FSEK 11 karinesi doğurur. | HGK 2023/639 |
| İşlenme ve derleme | Sahibi, asıl eser sahibinin hakları saklı kalmak şartıyla onu işleyendir. | FSEK m. 8/2; HGK 2021/1367 |
| İşleyenin sınırı | İşlenme sahibi mali haklarını, işleme serbest olmadığı hâllerde asıl eser sahibinin müsaade ettiği nispette kullanır. | FSEK m. 20 son fıkra |
| Sinema eseri | Yönetmen, özgün müzik bestecisi, senaryo yazarı ve diyalog yazarı birlikte eser sahibidir; animasyonda animatör de. | FSEK m. 8/3 |
| Eski filmler | 12.06.1995'ten önce yapımına başlanan filmlerde eseri imal ettiren yapımcı tek başına eser sahibi sayılır. | FSEK Ek m. 2; HGK 2022/1638 |
| Karine | Yayımlanmış nüshalarda veya güzel sanat eserinin aslında adını kullanan kişi eser sahibi sayılır. | FSEK m. 11/1 |
| Karinenin aksi | Karinenin konusu hukuki işlem niteliğinde değilse aksi tanık dahil her türlü delille ispatlanabilir. | HGK 2023/639 |
| Teknik yardım | Teknik hizmetler ve teferruata ait yardımlar eser sahipliğine iştirake esas teşkil etmez. | FSEK m. 10/3 |
| Çalışanın eseri | Aksi anlaşılmadıkça mali hakları çalıştıran veya tayin eden kullanır; eser sahibi yine çalışandır. | FSEK m. 18/2; 11. HD 2020/4837 |
| Manevi hak | Devredilemez ve eser sahibine sıkı sıkıya bağlıdır; mali hak sahibi şirket manevi tazminat isteyemez. | 11. HD 2020/4837 (ilk derece tespiti, onandı) |
| Tespit davası | Eserin kimin tarafından vücuda getirildiği çekişmeliyse hakiki sahibi hakkının tespitini mahkemeden isteyebilir. | FSEK m. 15/3 |
FSEK 8 madde metni
İkinci Bölüm: Eser Sahibi · A) Genel olarak
Genel olarak — Madde 8
- (1)(Değişik: 21/2/2001 - 4630/5 md.)Bir eserin sahibi, onu meydana getirendir.
- (2)Bir işlenmenin ve derlemenin sahibi, asıl eser sahibinin hakları mahfuz kalmak şartıyla onu işleyendir.
- (3)Sinema eserlerinde; yönetmen, özgün müzik bestecisi, senaryo yazarı ve diyalog yazarı, eserin birlikte sahibidirler. Canlandırma tekniğiyle yapılmış sinema eserlerinde, animatör de eserin birlikte sahipleri arasındadır.
Kaynak: 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, mevzuat.gov.tr. Fıkra numaraları okumayı kolaylaştırmak için eklenmiştir.
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Kaynak | Değişiklik |
|---|---|---|
| 21.02.2001 | 4630 sayılı Kanun m. 5 (RG 03.03.2001, S. 24335 Mükerrer) | Madde bütünüyle değiştirildi ve bugünkü üç fıkralı yapısına kavuştu. En köklü değişiklik sinema eserlerinde yaşandı: yönetmen, özgün müzik bestecisi, senaryo yazarı ve diyalog yazarının birlikte eser sahibi olduğu, canlandırma tekniğiyle yapılmış eserlerde animatörün de sahipler arasında bulunduğu hükme bağlandı. |
| 07.06.1995 | 4110 sayılı Kanun (RG 12.06.1995, S. 22311) | Sinema eserlerinde eser sahipliği rejimi ilk kez değişti. Hukuk Genel Kurulunun tespitine göre değişiklikten sonra yapımcı, mali hakları ancak eser sahipleriyle yapacağı sözleşmeye göre kullanabilir hâle geldi. Aynı Kanunla eklenen Ek m. 2, sinema eseri sahipliğine ilişkin hükümlerin yalnız 12.06.1995'ten sonra yapımına başlanan eserlere uygulanacağını düzenledi. |
| 13.12.1951 | 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (kabul 05.12.1951, RG 13.12.1951, S. 7981) | Maddenin ilk hâli sinema eserleri bakımından bugünkünün tam tersini söylüyordu. Hukuk Genel Kurulunun aktardığı üzere hüküm "Bir sinema eserinin sahibi onu imâl ettirendir" biçimindeydi; sinema eserini imal ettiren yapımcı tek başına eser sahibi sayılıyordu. |
Eser Sahibi Kimdir, Nasıl Belirlenir?
FSEK 8/1 tek cümledir: bir eserin sahibi, onu meydana getirendir. Kural bu kadar basit olduğu için sonuçları da nettir:
- Tescil şartı yoktur. Eser sahipliği yaratma eylemiyle doğar. FSEK 13'teki kayıt ve tescil beyana dayanır; hak ihdas etmek amacı taşımaz, hak sahipliğinin belirlenmesinde ispat kolaylığı sağlar.
- Diploma veya unvan şartı yoktur. Bir taksi durağı tasarımına ilişkin uyuşmazlıkta davalı belediye, davacının mimarlık lisans diploması bulunmadığını ve bu nedenle proje çizemeyeceğini, dolayısıyla eser sahibi olamayacağını savunmuş; bu savunma kabul görmemiştir. İlk derece mahkemesi projeyi eser kabul ederek FSEK 68 üzerinden üç kat tazminata hükmetmiş, karar istinaf ve temyizden geçerek kesinleşmiştir (Yargıtay 11. HD, 01.11.2023, E. 2022/2563, K. 2023/6359).
- İdari onay eser sahipliği doğurmaz. Hukuk Genel Kuruluna göre mimarlar odasının ve belediyenin onayı, eser vasfının ve eser sahipliğinin kazanılmasıyla ilgili olmayan idari işlemlerdir; bu işlemler yapılmadan da fikrî çalışma eser olarak korunur (Yargıtay HGK, 21.06.2023, E. 2021/930, K. 2023/639).
Eser sahipliğinin sınırı da aynı mantıktan çıkar: yaratmayan, sahip olmaz. FSEK 10/3 uyarınca bir eserin vücuda getirilmesinde yapılan teknik hizmetler veya teferruata ait yardımlar iştirake esas teşkil etmez. Bir mimari proje uyuşmazlığında, yüklenicinin ve çalışanlarının projeye yardımcı olmasının bu kapsamda kaldığı ileri sürülmüş; ancak bu görüş Hukuk Genel Kurulu çoğunluğu tarafından benimsenmemiştir Yargıtay HGK, 21.06.2023, E. 2021/930, K. 2023/639.
Çekişme hâlinde yol FSEK 15/3'tedir: bir eserin kimin tarafından vücuda getirildiği ihtilaflıysa yahut herhangi bir kimse eserin sahibi olduğunu iddia etmekteyse, hakiki sahibi hakkının tespitini mahkemeden isteyebilir.
Eser Sahipliği Nasıl İspatlanır?
Kanun ispatı kolaylaştırmak için iki karine kurar:
- FSEK 11/1: Yayımlanmış eser nüshalarında veya bir güzel sanat eserinin aslında, o eserin sahibi olarak adını veya bunun yerine tanınmış müstear adını kullanan kimse, aksi sabit oluncaya kadar o eserin sahibi sayılır. Aynı karine umumi yerlerde veya radyo-televizyon aracılığıyla verilen konferans ve temsillerde mutad şekilde eser sahibi olarak tanıtılan kişi için de geçerlidir.
- FSEK 12: Yayımlanmış bir eserin sahibi FSEK 11'e göre belli olmadıkça, yayımlayan ve o da belli değilse çoğaltan, eser sahibine ait hak ve yetkileri kendi adına kullanabilir.
Bu karineler adi kanuni karinedir; yani aksi ispat edilebilir. Aksinin nasıl ispatlanacağı uzun süre tartışılmış, Hukuk Genel Kurulu sorunu şöyle çözmüştür (Yargıtay HGK, 21.06.2023, E. 2021/930, K. 2023/639): karinenin dayanağı resmî bir belge olsa bile, karineye konu iddianın hukuki işlem niteliğinde olup olmadığına bakılır. Mimari projenin mimarlar odası veya belediye tarafından onaylanması ya da kayıtlarının bu kurumlarda yer alması hâlinde projede adı belirtilen kişi lehine karine doğar; ancak bu kayıtlar hukuki fiil niteliğinde olduğundan karinenin aksi tanık dahil her türlü delille ispatlanabilir. Kurul, karinenin ancak senetle çürütülebileceği yönündeki görüşü benimsemeyerek direnme kararını bozmuştur.
Uygulamada karine, dijital delillerle de kurulabilir. Bir tekstil tasarımı uyuşmazlığında Daire, davacının sunduğu ekran görüntüsündeki dosya adı, klasör yapısı ve oluşturulma tarihini değerlendirmiş; dosyanın aslı sunulmamış ve kesin kanaat oluşmamış olsa bile eser sahipliği karinesinin doğduğunun kabul edilmesi gerektiğine karar vermiştir (ayrıntı için FSEK 4 şerhine bakabilirsiniz).
İşlenme ve Derleme Eserin Sahibi Kimdir?
FSEK 8/2 açıktır: bir işlenmenin ve derlemenin sahibi, asıl eser sahibinin hakları mahfuz kalmak şartıyla onu işleyendir. Hukuk Genel Kurulu bu hükmü, işlenme ve derleme tanımlarını aktardıktan sonra şu sonuca bağlar: işlenme eser ile derleme eseri meydana getiren kişiler de FSEK 8/2 uyarınca eser sahibidir (Yargıtay HGK, 09.11.2021, E. 2018/348, K. 2021/1367).
Bu sıfatın iki uzantısı vardır:
- Ad koyma hakkı. Kurula göre eser sahipleri ortaya çıkardıkları eserlere ad koyma, iç ve dış şeklini belirleme ve esere eklenecek herhangi bir alameti seçme hakkına sahiptir; bu kapsamda işlenme eser sahibi, asıl esere ait ad dışında başka bir isim de verebilir ve aynı durum derleme eser için de geçerlidir. Verilen ad FSEK 83 kapsamında iltibasa karşı korunur.
- Mali hakların sınırı. FSEK 20'nin son fıkrası uyarınca bir işlenmenin sahibi, kendisine bu sıfatla tanınan mali hakları, işleme hususunun serbest olduğu hâller dışında ancak asıl eser sahibinin müsaade ettiği nispette kullanabilir.
Kurulun incelediği olayda, aynı şairin yazılarından hazırlanan iki kitap "birbirinden farklı düşünce ürünü derleme eserler" niteliğinde görülmüş; davacının derlemesine verdiği ve önce kamuya sunduğu özgün adın sonraki derlemede kullanılması hak ihlali sayılmıştır. Ayrıntı için FSEK 6 şerhine bakabilirsiniz.
Sinema Eserinde Kim Eser Sahibidir?
FSEK 8/3'ün sayımı kesindir: yönetmen, özgün müzik bestecisi, senaryo yazarı ve diyalog yazarı eserin birlikte sahibidir; canlandırma tekniğiyle yapılmış sinema eserlerinde animatör de sahipler arasındadır. Hukuk Genel Kurulu hükmün mantığını şöyle açıklar: FSEK 8/3'te eser sahibi olarak sayılan kişilerin ayrı ayrı ve eser niteliği taşıyabilen fikrî çabalarının hususiyetlerinin birleşimi, sinema eserinin hususiyetini ortaya çıkarmaktadır (Yargıtay HGK, 01.12.2022, E. 2020/350, K. 2022/1638).
Ancak bu hüküm her filme uygulanmaz. FSEK Ek m. 2'nin son fıkrası, sinema eseri sahipliğine ilişkin hükümlerin yalnız 4110 sayılı Kanun'un yürürlüğe girdiği 12.06.1995'ten sonra yapımına başlanan eserlere uygulanacağını düzenler. Kurul bunun sonucunu açıkça belirtir: bu tarihten önce yapımına başlanan bir sinema eserini imal ettiren yapımcı, mevcut durumda tek başına eser sahibi olarak kabul edilir.
Kurulun aktardığı tarihsel zincir şöyledir:
- 1952-1995: FSEK 8'in ilk hâli "Bir sinema eserinin sahibi onu imâl ettirendir" diyordu; yapımcı tek başına eser sahibiydi.
- 1995 (4110 s.K.): Yapımcı, mali hakları ancak eser sahipleriyle yapacağı sözleşmeye göre kullanabilir hâle geldi; Ek m. 2 ile geçiş rejimi kuruldu.
- 2001 (4630 s.K.): FSEK 8 bugünkü hâlini aldı ve birlikte eser sahipliği düzenlendi.
Bir ayrım daha önemlidir: eser sahipliği ile icracı sanatçının komşu hakları ayrı şeylerdir. Kurul, oyuncunun icrası üzerindeki mali hakların yapımcının eser sahipliğinden bağımsız olarak aslen kazanıldığını; yapımcının eser sahibi olmasının icracının haklarına halel getirmediğini belirtmiştir. Ayrıntı için FSEK 5 şerhine bakabilirsiniz.
Çalışanın Ürettiği Eserin Sahibi İşveren mi?
Hayır; eser sahibi yine çalışandır. Değişen şey, mali hakları kullanma yetkisidir.
FSEK 18/2 şöyle der: aralarındaki özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça; memur, hizmetli ve işçilerin işlerini görürken meydana getirdikleri eserler üzerindeki haklar bunları çalıştıran veya tayin edenlerce kullanılır. Aynı kural tüzel kişilerin uzuvları hakkında da uygulanır.
Bu ayrımın sonuçları bir mimari proje uyuşmazlığında somutlaşmıştır (Yargıtay 11. HD, 09.11.2020, E. 2020/1850, K. 2020/4837). Mahkeme şu zinciri kurmuştur:
- İşleme eserin müellifi projeyi çizen kişidir.
- Eser sahibinin davacı şirketin çalışanı olması ve projenin şirket için çizilmiş olması nedeniyle mali hak şirkettedir.
- Şirket, işleme üzerinde sadece mali hak sahibidir; manevi hak devredilemez ve eser sahibine sıkı sıkıya bağlıdır.
- Bu nedenle şirketin manevi tazminat talep hakkı yoktur; buna karşılık projenin izinsiz kullanılması nedeniyle FSEK 68/1 uyarınca rayiç bedelin üç katına hükmedilmiştir.
Uygulamada iki noktaya dikkat etmek gerekir. Birincisi, FSEK 18/2 yalnız işlerini görürken meydana getirilen eserleri kapsar; çalışanın iş dışında ürettiği eser bu hükme girmez. İkincisi, hüküm "aksi anlaşılmadıkça" kaydını taşır; bu nedenle hakların kapsamı sözleşmeyle açıkça düzenlenmelidir. Mali hak devri ise FSEK 52 uyarınca yazılı olmalı ve devredilen haklar tek tek gösterilmelidir.
Manevi haklardan biri de adın belirtilmesidir. FSEK 15 uyarınca eseri sahibinin adıyla, müstear adla veya adsız olarak umuma arz etme kararı münhasıran eser sahibine aittir; eser niteliğindeki mimari yapılarda ise yazılı istem üzerine eserin görülen bir yerine eser sahibinin adı silinmeyecek biçimde yazılır (FSEK 15/4).
FSEK 8 Yargıtay kararları
Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 5 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve konularına göre gruplandı; Hukuk Genel Kurulu kararları bulundukları grubun başında yer alır. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.
Karar seçimi hakkında
Kartlara eser sahipliğini, karinelerin işleyişini veya çalışanın ürettiği eserde hak sahipliğini mahkemenin kendi gerekçesinde değerlendiren kararlar alındı. Onama ile kesinleşen kararlarda gerekçenin hangi mahkemeye ait olduğu, Hukuk Genel Kurulu kararında ise karşı oyda kalan görüş kart notunda belirtildi.
Eser sahipliği karinesi ve aksinin ispatı
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu
İdari onay eser sahipliği doğurmaz, karine doğurur; karinenin aksi tanık dahil her türlü delille ispatlanabilir
Olay: Bir kültür merkezi kompleksinin mimari ön projesinde eser sahipliğinin kime ait olduğu tartışılmıştır. Belediyeye sunulan projede mimar olarak davalının adı ve imzası, yüklenici olarak ise davacının imzası yer almaktadır. Yerel mahkeme, resmî belgedeki mimar adına dayanarak davacının eser sahipliği talebini reddetmiş ve direnme kararı vermiştir.
Karar: Kurul, telif hakkına kural olarak eseri kim meydana getirmişse onun sahip olduğunu belirterek başlamış; mimarlar odası ve belediye onayının projenin uygulanabilmesi için gerekli idari işlemler olduğunu, eser vasfının ve eser sahipliğinin kazanılmasıyla ilgili bulunmadığını, bu işlemler yapılmadan da fikrî çalışmanın eser olarak korunduğunu saptamıştır. Onayın işlevini ise FSEK 11'deki karineyi doğurmak olarak belirlemiştir. FSEK 11 ve 12'deki karinelerin adi kanuni karine olduğunu, aksinin ispatlanabileceğini; karinenin dayanağı resmî belge olsa bile karineye konu iddia hukuki işlem niteliğinde değilse aksinin tanık dahil her türlü delille ispatlanabileceğini kabul etmiştir. Direnme kararı oy çokluğuyla bozulmuştur.
“Fakat bu işlemler eser vasfının ve eser sahipliğinin kazanılmasıyla ilgili olmayan birtakım idari işlemler niteliğinde olup bu işlemler yapılmadan da fikri çalışma eser olarak korunmaktadır.”
Ne anlama geliyor?
Projede veya nüshada adı yazılı olmak kesin sonuç doğurmaz. Eser sahipliği çekişmesinde delil listesini tanık, e-posta yazışması ve çalışma dosyaları dahil geniş kurmak mümkündür.
Not: Aktarılan tespitler kararın "III. GEREKÇE" bölümündeki çoğunluk gerekçesine aittir. Karinenin ancak senetle çürütülebileceği görüşü karşı oyda kalmıştır.
Sinema eserinde eser sahipliğinin tarihsel değişimi
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu
FSEK 8/3 yalnız 12.06.1995'ten sonra yapımına başlanan filmlere uygulanır; eski filmlerde yapımcı tek başına eser sahibidir
Olay: 12.06.1995'ten önce çekilmiş filmlerin başrol oyuncusunun mirasçıları, filmlerin sinema salonu dışındaki gösterimleri nedeniyle eser sahibi/devralan şirketten tazminat istemiştir.
Karar: Kurul, sinema eserlerinde eser sahipliğinin tarihsel seyrini ortaya koymuştur: FSEK 8'in ilk hâlinde hüküm "Bir sinema eserinin sahibi onu imâl ettirendir" biçimindeydi ve yapımcı tek başına eser sahibiydi; 4110 sayılı Kanunla yapımcı mali hakları ancak eser sahipleriyle sözleşmeye göre kullanabilir hâle geldi; 4630 sayılı Kanunla FSEK 8 bugünkü hâlini aldı. Bugünkü düzende FSEK 8/3'te sayılan kişilerin ayrı ayrı fikrî çabalarının hususiyetlerinin birleşiminin sinema eserinin hususiyetini ortaya çıkardığını belirtmiştir. Ek m. 2'nin son fıkrası uyarınca sinema eseri sahipliği hükümlerinin yalnız 12.06.1995'ten sonra yapımına başlanan eserlere uygulandığından, bu tarihten önce yapımına başlanan filmleri imal ettiren yapımcının tek başına eser sahibi sayılacağını saptamıştır. Buna karşılık oyuncunun icrası üzerindeki komşu haklarının yapımcının eser sahipliğinden bağımsız olarak aslen kazanıldığını kabul ederek direnme kararını oy birliğiyle uygun bulmuştur.
“FSEK'in 8. madde hükmümün günümüze kadar yapılan değişiklikler öncesindeki ilk halinde "Bir sinema eserinin sahibi onu imâl ettirendir." şeklindeki düzenleme ile sinema eserini imal ettiren yapımcı, te[k başına eser sahibi sayılıyordu]”
Ne anlama geliyor?
Bir film dosyasında önce yapımına başlama tarihini tespit etmek gerekir. 12.06.1995 sınırı, eser sahibinin kim olduğunu bütünüyle değiştirir.
İşlenme ve derleme sahipliği
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu
İşlenme ve derleme eseri meydana getiren kişiler de eser sahibidir ve esere ad verebilirler
Olay: Bir yayınevi, Yahya Kemal Beyatlı'ya ait yazıları derleyip işleyerek kitap hâline getirmiş ve kitaba "Eğil Dağlar" adını vermiştir. Başka bir yayınevi aynı şairin yazılarından oluşturduğu derlemede aynı adı kullanmıştır.
Karar: Kurul, FSEK 1/B-c ve (d) bentlerindeki işlenme eser ve derleme eser tanımlarını aktardıktan sonra bu eserleri meydana getiren kişilerin de FSEK 8/2 uyarınca eser sahibi olduklarını belirlemiştir. Eser sahiplerinin esere ad koyma, iç ve dış şeklini belirleme ve esere eklenecek alameti seçme hakkına sahip olduğunu; bu kapsamda işlenme eser sahibinin asıl esere ait ad dışında başka bir isim de verebileceğini, aynı durumun derleme eser için de geçerli olduğunu vurgulamıştır. Somut olayda her iki kitabın da birbirinden farklı düşünce ürünü derleme eserler niteliğinde bulunduğunu saptayarak, davacının önce kamuya sunduğu özgün adın sonraki derlemede iltibasa yol açacak biçimde kullanılmasını FSEK 83 çerçevesinde hak ihlali kabul etmiş ve direnme kararını oy birliğiyle bozmuştur.
“İşlenme eser ile derleme eseri meydana getiren kişiler de FSEK'in 8/2. maddesi uyarınca eser sahibidirler.”
Ne anlama geliyor?
Tercüman, derleyici ve aranjör kendi katkısı bakımından eser sahibi olarak dava açabilir. Asıl eser sahibinin hakları ise saklı kalır ve mali hakların kullanımı onun iznine bağlıdır.
Çalışanın eseri ve manevi hakkın devredilemezliği
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
Çalışanın ürettiği eserde mali hak işverende olabilir; manevi hak devredilemediği için şirket manevi tazminat isteyemez
Olay: Bir mimarlık şirketi, market zinciri için hazırladığı mağaza projesinin izinsiz olarak başka bir mağaza inşaatında kullanıldığını ileri sürerek maddi ve manevi tazminat istemiştir. Projeyi çizen kişi şirketin çalışanıdır.
Karar: Mahkeme, projenin genel nitelikli projenin işlenmesi niteliğinde ve FSEK 6/1 kapsamında işlenme eser olduğunu, işleme eserin müellifinin projeyi çizen kişi bulunduğunu saptamıştır. Eser sahibinin davacı şirketin çalışanı olması ve projenin şirket için çizilmiş olması nedeniyle mali hakkın şirkette bulunduğunu; projenin eser sahibinden ya da mali hak sahibinden izin alınmadan ve telif bedeli ödenmeden kullanılması nedeniyle FSEK 68/1 uyarınca rayiç bedelin üç katına hükmedilmesi gerektiğini belirlemiştir. Buna karşılık davacının işleme üzerinde sadece mali hak sahibi olduğu, eser sahibinin projeyi çizen kişi bulunduğu, manevi hakkın devredilemeyeceği ve eser sahibine sıkı sıkıya bağlı olduğu gerekçesiyle şirketin manevi tazminat talep hakkı bulunmadığına karar vermiştir. Karar temyizde onanmıştır.
“davacının işlemesi üzerinde sadece mali hak sahibi olduğu, eser sahibinin ise ... olduğu, manevi hakkın devredilemeyeceği, eser sahibine sıkı sıkıya bağlı olduğu ve davacı şirketin manevi tazminat talep hakkının bulunmadığı”
Ne anlama geliyor?
Şirketler çalışanın ürettiği eserde mali hakka dayanarak üç kat bedel isteyebilir; manevi tazminat ise eser sahibi gerçek kişinin kendi adına açacağı davanın konusudur. Talepler buna göre ayrılmalıdır.
Not: Eser niteliği, hak sahipliği ve tazminata ilişkin tespitler bozma ilamına uyularak verilen yerel mahkeme kararının gerekçesindedir; karar temyizde onanmıştır.
Eser sahipliğinde şekil ve unvan şartı
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi
Eser sahibi olmak için ilgili meslek diplomasına sahip olmak gerekmez
Olay: Endüstriyel tasarım alanında çalışan bir öğretim üyesi, ödül almış taksi durağı tasarımının bir belediye tarafından izinsiz uygulandığını ileri sürmüştür. Davalı belediye, davacının mimarlık lisans diploması bulunmadığını ve bu nedenle proje çizemeyeceğini, dolayısıyla eser sahibi olamayacağını savunmuştur.
Karar: İlk derece mahkemesi projeyi FSEK kapsamında eser niteliğinde kabul etmiş ve eserin sahibinin davacı olduğunu belirlemiştir. Davalının usule uygun yazılı bir sözleşme olmaksızın ve tasarımda değişiklikler yaparak kullanmasının çoğaltma hakkı ile adın belirtilmesi, umuma arz ve eserde değişiklik yapılmasını menetme haklarını ihlal ettiğini saptayarak FSEK 68 uyarınca hesaplanan üç kat maddi tazminat ile manevi tazminata hükmetmiştir. Diploma savunması kabul görmemiştir. Bölge adliye mahkemesi istinaf başvurularını esastan reddetmiş, Daire kararı onamıştır.
“dava konusu "...! Taksi istasyonu" isimli projenin 5846 sayılı Kanun kapsamında ilim ve edebiyat eseri niteliğinde olduğu ve eserin sahibinin davacı olduğu”
Ne anlama geliyor?
Eser sahipliği fiilen yaratma eylemine bağlıdır. "Yetkili meslek mensubu değil" savunması eser sahipliğini ortadan kaldırmaz; kamu kurumlarının kullanımında yazılı sözleşme yokluğu ise sorumluluğu kaldırmaz.
Not: Eser niteliği ve tazminata ilişkin tespitler ilk derece mahkemesinin gerekçesindedir; karar istinafta esastan ret, temyizde onama ile kesinleşmiştir.
FSEK 8 ile ilgili maddeler
- FSEK m. 1/B — Tanımlar: eser sahibi, işlenme, derleme
- FSEK m. 6 — İşlenmeler ve derlemeler
- FSEK m. 9 — Eser sahipleri birden fazla ise: kısımlara ayrılabilen eser
- FSEK m. 10 — Birlikte eser sahipliği ve teknik hizmetler
- FSEK m. 11 — Eser sahipliği karinesi
- FSEK m. 12 — Sahibi belli olmayan eserlerde yetki
- FSEK m. 13 — Kayıt ve tescil
- FSEK m. 15 — Adın belirtilmesi ve eser sahipliğinin tespiti
- FSEK m. 18 — Mali hakları kullanma yetkisi ve çalışanın eseri
- FSEK m. 20 — Mali haklar ve işlenme sahibinin sınırı
- FSEK m. 27 — Koruma süresi
- FSEK m. 52 — Mali hak sözleşmelerinde yazılı şekil
- FSEK m. 68 — Mali haklara tecavüzde üç kat bedel
- FSEK m. 70 — Maddi ve manevi tazminat
Uygulamada dikkat edilecekler
Pratik notlar
- 1.Eser sahipliğini yaratma eylemi üzerinden kurun; tescil, diploma veya idari onay bulunmaması sıfatı ortadan kaldırmaz.
- 2.Karineye dayanacaksanız FSEK 11'in şartını gösterin: eserin yayımlanmış olması veya güzel sanat eserinin aslında adın bulunması.
- 3.Karinenin aksini ispatlarken delil listesini geniş kurun; konusu hukuki fiil olan kayıtlarda tanık dahil her türlü delil caizdir.
- 4.Katkısı teknik hizmet veya teferruata ait yardım düzeyinde kalan kişileri eser sahibi olarak göstermeyin (FSEK 10/3).
- 5.Film dosyalarında ilk iş yapımına başlama tarihini tespit etmektir; 12.06.1995 öncesi filmlerde yapımcı tek başına eser sahibi sayılır.
- 6.12.06.1995 sonrası filmlerde izin zincirini FSEK 8/3'teki dört kişi, animasyonda beş kişi üzerinden kurun.
- 7.İşlenme veya derleme sahibi olarak dava açarken asıl eser sahibinin haklarının saklı olduğunu ve FSEK 20/son sınırını gözetin.
- 8.Çalışanın ürettiği eserde talepleri ayırın: şirket mali hakka, eser sahibi gerçek kişi manevi haklara dayanır.
- 9.Mali hak devrini FSEK 52 uyarınca yazılı yapın ve hakları tek tek gösterin; FSEK 18/2'nin "aksi anlaşılmadıkça" kaydı sözleşmeyle netleştirilmelidir.
- 10.Eser sahipliği çekişmeliyse FSEK 15/3 kapsamında tespit davası yolunu değerlendirin.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir uyuşmazlık için hukuki görüş yerine geçmez. Madde metni resmî kaynaktan alınmış, kararlar resmî tam metinleri üzerinden özetlenmiştir.