TMK Madde 438-444: Vasinin Göreve Başlaması — Malvarlığı Defteri, Paranın Yatırılması ve Kısıtlının Taşınmazının Satışı

Defter nasıl tutulur? Vasiliğe atanma kararı kesinleşince (TMK 425) vasi, vesayet makamının görevlendirdiği kişiyle birlikte ve hâkimin belirlediği süre içinde defteri tutar. Tüzüğe göre deftere malların türü, adedi ve tahmini rayiç değerleri sıra numarasıyla yazılır; taşınmazların yeri, sınırları, yüzölçümü, tapu kayıtları ve üzerlerindeki aynî haklar ayrıca gösterilir. Defter iki nüsha olarak vesayet makamına verilir; hâkim eksik veya yanlış değerleri tamamlatır, doğru bulursa bir nüshayı onaylayıp vasiye verir. Defterin süresinde düzenlenmesine engel bir durum varsa ek süre istenebilir; verilen ek süre kesindir. Belirlenen sürelerde defter tutulmaz veya tamamlanmazsa vasi görevden alınır (Tüzük m. 16; TMK 483). Kişinin malvarlığı yoksa bu durum aynı süre içinde yazıyla bildirilir ve defter tutulmaz.

Malvarlığı ihtiyaca yetmiyorsa. Defter verildikten sonra hâkim, kişinin mallarının ve gelirinin ihtiyaçlarına yetip yetmediğine karar verir. Yetmediği kararlaştırılırsa vasinin defter tutma ve hesap verme yükümlülüğü kalkar; sonradan bağış gibi yollarla elde edilen kazanımlar bir ay içinde vesayet makamına bildirilir ve malvarlığı ihtiyaca yeter hâle gelirse bu yükümlülükler vasiye yeniden yüklenir (Tüzük m. 18-19).

Yıllık hesap ve resmî defter. Vasi malvarlığını iyi bir yönetici gibi yönetir ve yılda en az bir kez hesap verir (TMK 454). Tüzüğe göre vesayet makamı başka süre belirlemediyse hesap raporu aralık ayının son günündeki durumu gösterir, belgeleri eklenerek en geç ocak sonuna kadar verilir (Tüzük m. 21). Hâkim raporu en geç bir ay içinde inceler, eksik veya yanlışlık görürse düzeltme için süre verir ve raporu kabul ya da reddeder (Tüzük m. 22). Koşullar gerektirirse denetim makamı resmî defter tutulmasına karar verebilir; bu defter, mirastaki resmî defter gibi alacaklılara karşı sonuç doğurur. Defter tutmayan, yıllık rapor vermeyen, parayı hesaba yatırmayan ve vesayet makamına bildirmeyen vasi, vesayet altındakilerin zararından sorumlu tutulmuştur (Yargıtay 18. HD, 10.02.2014, E. 2013/14848, K. 2014/1786).

Saklama. Kıymetli evrak, altın ve ziynet gibi değerli eşya ve önemli belgeler vesayet makamının gözetiminde güvenli bir yere konulur. Saklama veya yönetim bakımından bir engel varsa, gerektiğinde güvence alınarak vasiye de teslim edilebilir; bu durumda teslim tutanağına eşyanın adedi, niteliği ve değeri ayrı ayrı yazılır (Tüzük m. 23).

Taşınırların satışı. Araç, ev eşyası ve benzeri taşınırlar ancak kişinin menfaati gerektiriyorsa ve vesayet makamının talimatıyla açık artırmayla satılır; taşınırlarda pazarlıkla satışa da vesayet makamı (hâkim) karar verebilir (Tüzük m. 25/2). Olağan yönetim ve işletme ihtiyaçları dışındaki taşınırların alım ve satımı ayrıca vesayet makamının iznine bağlıdır (TMK 462/2). Kişinin kendisi veya ailesi için manevi değer taşıyan eşya, örneğin aile yadigârı, zorunluluk olmadıkça satılamaz. 31.10.2026'dan itibaren bu satışlar da elektronik satış portalında yapılacaktır.

Para kişinin adına açılan hesapta durur. Günlük ihtiyaçlar ve yönetim için gerekli olmayan para, vesayet makamının belirlediği millî bir bankada vesayet altındaki kişi adına açılan hesaba faiz getirmek üzere yatırılır veya Hazine menkul kıymetlerine çevrilir; vesayet makamı bu hesaptan kime ve nasıl ödeme yapılabileceğini bankaya bildirir (Tüzük m. 24). Para vasinin kendi hesabında değil, kişinin adına açılan hesapta tutulur.

Bir ay kuralı ve faiz kaybı. Parayı bir aydan fazla bekleten vasi faiz kaybını öder. Yargıtay, trafik kazasında ölen ana ve babanın çocuklarına vasi atanan kişinin mahkeme dışında tahsil ettiği tazminatı çocukların hesabına yatırmaması üzerine açılan davada, vasinin faiz sorumluluğunun dava tarihinden değil, paranın alınmasından bir ay sonrasından başlayacağını belirterek hükmü bu yönden düzeltmiştir (Yargıtay 18. HD, 10.02.2014, E. 2013/14848, K. 2014/1786). Vasinin sorumluluğu ve Devletin sorumluluğu için TMK 466-469 uygulanır.

Güvenli yatırıma dönüştürme. Güven vermeyen yatırımlar, örneğin riskli yatırım araçları, uygun zamanda ve kişinin menfaati gözetilerek güvenli yatırımlara çevrilir. Zamanlama önemlidir; kötü zamanda yapılan dönüştürme de kişiyi zarara uğratabilir.

Talimat vesayet makamından. Kişinin dükkânı, atölyesi, çiftliği veya şirket payı varsa vasi işletmeyi kendi başına kapatamaz veya sürdüremez; vesayet makamının talimatına göre hareket eder. Bir işletmenin devralınması veya tasfiyesi, kişisel sorumluluk doğuran bir ortaklığa girilmesi ya da önemli bir sermayeyle şirkete ortak olunması için vesayet makamının izninden sonra denetim makamının izni de gerekir (TMK 463/3). Vesayet makamı kişiye bir meslek veya sanatın yürütülmesi için izin vermişse, o kişi bununla ilgili olağan işlemleri kendisi yapabilir ve bu işlemlerden bütün malvarlığıyla sorumlu olur (TMK 453).

1. aşama: satış izni (sulh hukuk). Vasi, kısıtlının taşınmazını ancak vesayet makamının izniyle satabilir (TMK 462/1) ve izin yalnız satış kişinin menfaatini gerektiriyorsa verilir (TMK 444/1). Menfaat somut gerekçelerle gösterilmelidir; aşağıda anılan Yargıtay dosyalarında satış, örneğin kısıtlının bakım ve ihtiyaçlarının karşılanması veya cezasında indirim sağlayacak bir zararın ödenmesi için istenmiştir. Dilekçede satışın neden gerekli olduğu, taşınmazın değeri ve satış bedelinin nasıl kullanılacağı açıklanmalıdır.

Kural: açık artırma. Kısıtlının mallarının satışında açık artırma esastır (Tüzük m. 25/1). Satış, vesayet makamının görevlendirdiği kişi tarafından, vasi de hazır bulunarak açık artırmayla yapılır ve ihale vesayet makamının on gün içinde vereceği onayla tamamlanır. Tüzüğe göre hâkim satış şartlarını ve ilanın nerede, nasıl yapılacağını belirler; ilanda ihalenin hâkim onayıyla tamamlanacağı belirtilir; şartname hazırlanırken ve ilan edilirken İcra ve İflas Kanunu hükümleri de gözetilir; alıcı bedeli, ihalenin onanması koşuluyla ihale tarihinden itibaren on gün içinde öder ve bedel vesayet makamının belirlediği millî bir bankaya yatırılır; bedel tamamen ödenince tescil için hâkim tapuya ihale tutanağının onaylı örneğiyle birlikte yazı yazar (Tüzük m. 26).

2. aşama: pazarlık (asliye hukuk). Pazarlıkla satışa ancak denetim makamı, istisnai olarak özel durumları, taşınmazın niteliğini veya değerinin azlığını göz önüne alarak karar verebilir. Tüzük de sırayı açıkça belirler: taşınmazlarda vesayet makamı satışa karar verdikten sonra denetim makamı pazarlıkla satışa karar verebilir (Tüzük m. 25/2). Yargıtay, vasinin pazarlıkla satış istemi satış iznini de kapsadığından vesayet makamının önce satışın gerekli olup olmadığını takdir etmesi, izin verirse dosyayı pazarlık konusunda karar vermek üzere denetim makamına göndermesi gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 04.10.2012, E. 2012/16881, K. 2012/23595). Vesayet makamının izni olmadan doğrudan pazarlıkla satışa karar verilmesi kanuna aykırıdır (Yargıtay 2. HD, 30.03.2011, E. 2010/3711, K. 2011/5583). Denetim makamının yetkisi yalnız satışın pazarlıkla yapılıp yapılmayacağına ilişkindir; vesayet makamının satış iznini bozamaz, pazarlık konusunda delil toplayıp gerekirse keşif ve bilirkişi incelemesiyle karar verir (Yargıtay 18. HD, 24.02.2015, E. 2014/12707, K. 2015/2670; aynı yönde Yargıtay 18. HD, 17.03.2015, E. 2014/15450, K. 2015/3699 ve Yargıtay 2. HD, 13.07.2011, E. 2010/22043, K. 2011/12116). Pazarlıkla satış da vesayet makamının gözetiminde, görevlendirilen memur tarafından ve vasi hazır bulunarak yapılır; ihaleye en az üç istekli davet edilir, ihale en yüksek bedeli verene yapılır ve vesayet makamınca on gün içinde onanır (Tüzük m. 27).

Kat karşılığı inşaat. Yargıtay, kısıtlıya ait taşınmazın kat karşılığı inşaat sözleşmesiyle yükleniciye verilmesi için izin istemini pazarlıkla satış niteliğinde saymış; vesayet makamı istemi kabul ettikten sonra denetim makamının pazarlığın uygunluğunu inceleyip karar vermesi gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 10.05.2012, E. 2012/8193, K. 2012/12607).

Pazarlık ne zaman kabul edilir? Paylı bir dairede diğer paydaşın satışa rızası bulunan, değeri bilirkişi tarafından belirlenen ve satış bedeliyle kısıtlının cezasında indirim sağlayacak bir zararın karşılanacağı bir olayda pazarlıkla satış isteminin reddi bozulmuştur (Yargıtay 2. HD, 20.10.2010, E. 2009/14767, K. 2010/17183). Buna karşılık vasinin pazarlığı haklı kılan bir delil bildirmediği bir dosyada ret kararı onanmıştır (Yargıtay 2. HD, 20.12.2010, E. 2010/8594, K. 2010/21390); denetim makamının pazarlık istemini reddeden bir başka kararı da onanmıştır (Yargıtay 18. HD, 23.03.2016, E. 2015/8484, K. 2016/4880). Denetim makamının pazarlık konusundaki ret kararına karşı kanun yolu bakımından Yargıtay kararları tek yönlü değildir: 2. Hukuk Dairesi 2012'de bu kararı TMK 488 uyarınca kesin sayıp temyiz istemini reddetmiş (Yargıtay 2. HD, 23.02.2012, E. 2011/9200, K. 2012/3581), başka kararlarda ise temyiz incelemesi yapılmıştır. Vesayet makamının satış iznini reddetmesine karşı ise tebliğden itibaren on gün içinde denetim makamına itiraz edilir ve denetim makamı itirazı kesin olarak karara bağlar (TMK 461/2, 488; izin kararlarında kanun yolu için TMK 396 şerhi).

Vasi satışta hazır bulunmalıdır. Yargıtay, vesayet davası sırasında yalnız bu davanın takibi için verilmiş genel vekaletnameye dayanarak satış isteyen ve ihaleye vasi vekili sıfatıyla katılan avukatın vasiyi temsil edemeyeceğini, bu nedenle satışın geçersiz olduğunu belirterek satışın iptali gerektiğine karar vermiştir (Yargıtay 18. HD, 14.01.2013, E. 2012/13845, K. 2013/135).

31.10.2026'dan sonra: elektronik satış. 7589 sayılı Kanunla satış, Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemine entegre elektronik satış portalında açık artırmayla yapılacaktır; ihale yine vesayet makamının on gün içinde vereceği onayla tamamlanır. Pazarlıkla satışa ilişkin 444/3 değişmemiştir.

Velayette bırakılan kısıtlı. Kısıtlanan ergin çocuk kural olarak ana veya babasının velayeti altında bırakılır ve bu durumda vesayet makamının izin sistemi değil velayet hükümleri uygulanır; ana ve babanın çocuğun mallarına başvurma istemine aile mahkemesi bakar (TMK 356/2; Yargıtay 2. HD, 30.03.2011, E. 2010/3711, K. 2011/5583; ayrıntı için TMK 419/3 şerhi).

İzin alınmadan yapılan satış geçersizdir. Kanunen gerektiği hâlde vesayet makamının izni alınmadan yapılan işlem, vesayet altındaki kişinin vasinin izni olmadan yaptığı işlem hükmündedir (TMK 465). Böyle bir işlem onanmazsa taraflardan her biri verdiğini geri isteyebilir; ancak vesayet altındaki kişi yalnız kendi menfaatine harcanan veya geri isteme anında malvarlığında bulunan zenginleşme tutarıyla ya da iyiniyetli olmaksızın elden çıkardığı miktarla sorumludur (TMK 451-452). Yargıtay, vesayet altındaki kişinin tapuda kendisinin yaptığı izinsiz devre, alınan raporda işlem tarihinde hastalığın serbest ara döneminde olduğu bildirilmesine karşın geçerlilik tanınamayacağını belirterek tapu iptali ve tescil isteminin kabulü gerektiğine karar vermiştir (Yargıtay 1. HD, 08.12.2014, E. 2014/1514, K. 2014/19164; aynı yönde Yargıtay 1. HD, 23.10.2014, E. 2014/623, K. 2014/16330). Vasi bu davayı açmak için vesayet makamından izin almalıdır (TMK 462/8).

Kısıtlama kararından önceki satışlar. Kısıtlama kararından önce yapılan satışların geçerliliği ise kişinin işlem tarihindeki ayırt etme gücüne göre ayrıca incelenir (TMK 405 şerhi).

Vasinin sorumluluğu. Vasi görevini yerine getirirken kusurlu davranışıyla vesayet altındaki kişiye verdiği zarardan sorumludur (TMK 467); parayı hesaba yatırmayan, defter tutmayan ve hesap vermeyen vasi bu nedenle tazminata mahkûm edilmiştir (Yargıtay 18. HD, 10.02.2014, E. 2013/14848, K. 2014/1786). Ayırt etme gücüne sahip vesayet altındaki kişi ve her ilgili, vasinin eylem ve işlemlerine karşı vesayet makamına şikâyette bulunabilir (TMK 461). Vesayet makamı, vasinin kişinin menfaatlerini gerektiği kadar gözetmediğini öğrenirse görevden alma dahil uygun önlemleri alır; bu kararlara karşı tebliğden itibaren on gün içinde denetim makamına itiraz edilebilir ve denetim makamı itirazı kesin olarak karara bağlar (Tüzük m. 28; TMK 483, 488).

Bu bölümde, maddenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren 7 Yargıtay kararı yer alıyor. Kararların tamamı resmî tam metinleri okunarak seçildi ve konularına göre gruplandı. Künyeye tıklayarak kararın tam metnine ulaşabilirsiniz.